Pramāṇa · Search · About · API

Nirnayasindhu 61.4

Nirṇayasindhu 61.4

Language
Sanskrit

61.4.1

” iti || ekoddiṣṭaṃ sapiṇḍīkaraṇaṃ
śuddhe tanniṣedhāt
bahvacabhāṣyakārāstu sarvaikoddiṣṭeṣu pāṇihomamāhuḥ || idaṃ bahvṛcānāmeva || atredaṃ
tattvam | ‘sthālīpākena saha piṇḍārthamuddhṛtya’ iti sūtre nātrāpūrvaḥ sthālīpākaścodyate
sarvaśrāddheṣu prasaṅgāttenānuvādoyam’ iti vṛttikārokteḥ || pārvaṇe ārthikasyānaṅgasya vyatiṣaṅgasya vārṣikādiṣvanatideśādardhādhāninopi pāṇihoma eveti vṛttisvarasaḥ || evaṃ māsikādāvapi-“ṣoḍaśe māsike śrāddhe sapiṇḍīkaraṇe tathā | pāṇāveva tu hotavyamanyatrāgnau tu hūyate” iti vopadevodāhṛtavacanācca
bhāṣyakāramate tu-'satre sthālīpākeneti karaṇatvānnityavacchravaṇācca pārvaṇe sāṅgam
tataḥ kāmyādiṣu tadabhāve kāryasya piṇḍadānasyāpyabhāvaḥ ||' etadevānusṛtya vikṛtāvapi
vārṣikādau vyatiṣaṅga uktaḥ prayogapārijāte pariśiṣṭe ca || tenaitanmate'rddhādhāninognāveva | vastutastu-‘sthālīpāke sahaśākhayā prastaraṃ praharati' itivatsabhāvamātraśruteḥ
patnīvate tvaṣṭrupalakṣaṇamivanāṅgattvam || tattve vā nāṅgānurodhena pradhānabhūtapiṇḍadānatyāgo yuktaḥ || tadvyatiṣaṅgābhāvepyagnau homo bhavati iti bopadevaḥ || anāhitāgnergṛhyāgnimatastu sarvamate'gnāveva || vārṣikādau vṛttimate vyatiṣaṅgo na anyamate tvasti
atra yathācāramanuṣṭheyam
āśvalāyanaḥ–'uddhṛtya ghṛtāktamannamanujñāpayatyagnaukariṣye | karavai karavāṇīti vā
pratyanujñā | kriyatāṃ kuruṣva kurvityathāgnau juhoti yathoktaṃ purastāt' iti || vyatiṣaṅgapakṣe idamiti vṛttiḥ|| karavai karavāṇītyatrāgnāvityanuṣaṅgaḥ purastāt piṇḍapitṛyajñe

61.4.2

taccaivam-'mekṣaṇenāvadāyāvadānasaṃpadā juhuyātsomāya pitṛmate svadhā namo'gnaye kavyavāhanāya svadhā namaḥ iti svāhākāreṇa vāgniṃ pūrvaṃ yajñopavītī mekṣaṇamanupahṛtya' iti
avadānasaṃpadā upastaraṇādyapekṣayetyarthaḥ || vyatiṣaṅgapakṣe atipraṇīteyaṃ homondhathā
mukhye 'atipraṇītegnāvidhyamupasamādhāya' iti bahucapariśiṣṭāt || kecittasya rakṣonibarhaṇārthatvānmukhye vadanti || tadetadvirodhāccintyam || prayogapārijātepyevam
śaunakaḥ-“svāhākāreṇa home tu bhavedyajñopavītavān | tatra prāgamaye hutvā paścātsomāya
hūyate || agnau yajñopavītyeva prakṣipenmekṣaṇaṃ tataḥ" | chandogapariśiṣṭe- “agnaukaraṇahomaśca
kartavya upavītinā | apasavyena vā kāryoṃ dakṣiṇābhimukhena ca || kātīyānāṃ tvapasavyameva piṇḍapitṛyajñavadvṛtvā" iti sarvātideśāt || savyaṃ tu chandogaparam || gobhilenataduttaramevāpasavyokteḥ || 'chandogā juhuyuḥ savyenāpasavyena yājuṣāḥ' iti vṛddhayājñavalkyokteśca
atha pāṇihomaḥ
āśvalāyanaḥ-“abhyanujñāyāṃ pāṇiṣveva" iti || piṇḍapitṛyajñakalpābhāvenāgnyabhāve
kāmyādiṣvityarthaḥ || tena bahvacānāmekoddiṣṭe pāṇihomo bhavatyeva || niṣedho'nyaparaḥ
pāṇiṣviti bahuvacanātsarvaviprapāṇiṣu homa iti vṛttiḥ || evaṃ mātāmahepi | śaunakopi“sarveṣāmupaviṣṭānāṃ viprāṇāmatha pāṇiṣu | vibhajya juhuyātsarva somāyetyādimantrataḥ ||"
yatta hemādrau kātyāyanaḥ “pitrye yaḥ paṅktimūrdhanyastasya pāṇāvanagnikaḥ | hutvā mantravadanyeṣāṃ tūṣṇīṃ pātreṣu nikṣipet" iti bahvacātiriktānām
yattu tatraiva mātsye- “agnyabhāve tu viprasya pāṇau vātha jalepe vā | ajakarṇe'śvakarṇe

61.4.3

vā goṣṭhe vātha śilāntike" iti || tattīrthaśrāddhaviṣayam || 'tadyadāpāṃ samīpe syācchrāddhaṃ
jñeyo vidhistadā' iti tatraiva kātyāyanokteḥ || nirjale tvajakarṇādau || yattu candrodaye
yamaḥ- 'devaviprakare'nagniḥ kṛtvāgnaukaraṇaṃ dvijaḥ' iti || tadbhāryāparam || "apatnīko
yadā vipraḥ śrāddhaṃ kurvīta pārvaṇam | pitryavipreranujñāto viśvedeveṣu hūyate" iti tatraiva kātyāyanokteḥ || hūyate iti chāndaso vyatyayaḥ
hemādrau vāyavīye- 'vidhuro daivike kuryāccheṣaṃ pitrye nivedayet |' daivaviprānekatve tatraiva'viśvedeve yadaikasmin bhaveyurvādyo dvijāḥ| tadaikapāṇau hotavyaṃ syādvidhirvihitastadā||'
sopyādyaḥ 'prathamaṃ vā niyamyeta' iti nyāyāt | tena mṛtabhāryasya daive homaḥ || anupanītabrahmacāryādestu pitrye || 'agnyābhāvaḥ smṛtastāvadyāvadbhāryāṃ na vindati' iti hemādrau
jātūkaṇyokteḥ || 'sabhāryanaṣṭāgnerapi pitryaviprakare' iti pṛthvīcandraḥ || upavītitvena
daive homaḥ | prācīnāvītena pitrye || yadvā sarvatra daivapitryakarayorvikalpaḥ iti hemādrau
madanaratne pārijāte ca || yadā tu pitṛmātāmahayordaivapitryaviprabhedaḥ, tadā bhedena
pāṇihoma ityaparārkacandrikādayaḥ || yadā tu daivaṃ tantraṃ tadā tantreṇa sakṛdeva pāṇihoma
iti kecit
hemādristu-'mātāmahasya bhedepi kuryāttantreṇa sāgnikaḥ' iti kātīyasmṛterbhedamāha || evaṃ
pitryepi || mādhavīyepyevam || evaṃ sāgnerapi videśādau pāṇihomo jñeyaḥ || yattu karkeṇāgniṃ vinā śrāddhameva nāstītyuktam, tatsapiṇḍīkaraṇavārṣikādyakaraṇāpattyārtikacideva

61.4.4

yattu bṛhannāradīye-"anagnirdūrabhāryaśca pārvaṇe samupasthite | bhrātṛbhiḥ kārayecchrāddhaṃ sāgnikairvidhivadvijāḥ || kṣayāhadivase prāpte svasyāgnirdūrago yadi | tathaiva bhrātaraḥ syuścelaukikāgnāviti sthitiḥ || aupāsanāgnau dūrasthe samīpe bhrātari sthite | yadyagnau juhuyādvāpi pāṇau vā sa hi pātakī || aupāsanāgnau dūrasthe kecidicchanti sattamāḥ
pāṇāveva tu hotavyamiti naitatsamañjasam

Linked texts (8)