Nirnayasindhu 62.2
Nirṇayasindhu 62.2
- Language
- Sanskrit
62.2.1
vā taddinaṃ parivarjayet ||” eṣu vacaneṣu mūlaṃ cintyam || idaṃ māsikābdikaviṣayam
darśādau tu vāntāvāmena tadaiva kāryam || “śrāddhavighne dvijātīnāmāāmaśrāddhaṃ prakīrtitam
amāvāsyādiniyataṃ māsasaṃvatsarādṛte” iti marīcismṛteḥ
śrāddhe piṇḍadānameva pradhānamiti karkācāryāḥ || tanmate dakṣokto homaeva nāvṝttiḥ
viprabhojanamiti medhātithiḥ || bhojanaṃ piṇḍadānāmaukaraṇānīti kapardidhūrtasvāmihemādyādayaḥ | śrāddhasya homadānobhayarūpatvātsaṃpūrṇādānābhāvādbhojanasyāṅgatvepi somavamate iti
yuktam || tanmate pūrvokto nirṇayaḥ || annatyāgamātraṃ pradhānam | bhojanaṃ tu pratipatcirūpamaṅgamato vāntau taddhānepi nāvṝttiriti gauḍamaithilādayaḥ || naimittikavidhānamiti
yuktaṃ pratīmaḥ || atredaṃ tattvam || vaiśvadaivikasya vamane homa eva | nāvṝttiḥ
aṅgatvāt || tacca rakṣārthatvāt
dṛṣṭiśrāddhe ‘kratudakṣau' ityādismṛteśca || tatra jayān juhuyāditivat | pitāmahāderapi tathā | pitetyukteriti kecit | tasyāpi pradhānatvāt pitṛvaditi tu
yuktam | sapiṇḍīkaraṇādau vārṣikavat “sapiṇḍīkaraṇādīni yāni śrāddhāni ṣoḍaśa
tatra piṇḍapradhānatvaṃ pretatvavinivartakam” iti smṛteḥ || mahaikoddiṣṭādau tūbhayaprādhānyādāvṛttireva || 'eka eva dvijo bhojyaḥ piṇḍoṣyeko vidhīyate' iti smṛteḥ
vṛddhisaṃkalpanityaśrāddhādau tu bhojanaprādhānyādvāntāvāvṛttireva | “vṛddhiśrāddhe vikalpena
piṇḍadānaṃ budhaiḥ smṛtam | nityaśrāddhamadaivaṃ syātpiṇḍadānavivarjitam” iti smṛteḥ
62.2.2
bhuktikriyāyāḥ prādhānyaṃ śrāddhe saṃkalpasaṃjñake | tatraiva pitṛviprasya tṛpaghāte punaḥkriyā” iti saṃgrahokteśca || maghādāvapyevam || tīrthamahālayādau darśavadityaparārkādyālocanena pratīmaḥ
tatra tṛptipraśnaḥ
āśvalāyanaḥ- 'tṛptān jñātvā madhumatīḥ śrāvayedakṣannamīmadaṃteti ca saṃpannaṃ pṛṣṭvā
yadyadannamupabhuktaṃ tattatsthālīpākena saha piṇḍārthamuddhṛtya śeṣaṃ nivedayedabhimate'numate ca'
iti || atra gāyatrī madhviti trikajapopi jñeyaḥ || 'tṛptān buddhvānnamādāya satilaṃ
pūrvavajjapet' iti pracetasokteḥ || vyāsaḥ- 'tṛptāḥ stheti tu pṛṣṭāste brūyustṛptāḥ sma
ityatha |' abhimate vipraiḥ svīkartumiṣṭe
śaunakopi-'annaśeṣaiśca kiṃ kāryamiti pṛccheta tāṃstataḥ | te iṣṭaiḥ saha bhoktavyamiti
pratyuktipūrvakam || pradadyuḥ sakalaṃ tasmai svīkuryurvā yathāruci ||” śrāddhaviśeṣe praśnabhedamāha hemādrau viṣṇuḥ-'pitrye svāditamiti goṣṭyā suśrutaṃ saṃpannamityabhyudaye daive
rocate' iti || āyuṣyamiti svairiṣu svairamicchāśrāddham || yājñavalkyaḥ-“annamādāya tṛptāḥ stha śeṣaṃ caivānumānya ca | tadannaṃ vikiredbhūtau dadyādāpaḥ sakṛtsakṛt ||”
idaṃ cātra vikiradānamanyaśākhinām | āśvalāyanānāṃ tu piṇḍānta eva sūtrakṛtoktam
kātyāyanastu-‘vikirottaraṃ gāyatryādijapaṃ tṛptipraśnaṃ cāha’ hemādrau devalaḥ-“tataḥ
sarvāśanaṃ pātre gṛhītvā vividhaṃ budhaḥ | teṣāmuccheṣaṇasthāne vikiraṃ bhuvi nikṣipet |”
mādhavīye pracetāḥ-‘sārvavarṇikamādāya ye agnīti bhuvi kṣipet |’ sa ca kuśe kāryaḥ
62.2.3
‘darbheṣu vikiraśca yaḥ’ ityukteḥ || mantraḥ kātīyaḥ || agnidagdhāśca ye jīvā yepyadagdhāḥ kule mama | bhūmau dattena tṛpyantu tṛptā yāntu parāṃ gatim” iti || anye tu“asomapāśca ye devā yajñabhāgavivarjitāḥ | teṣāmannaṃ pradāsyāmi vikiraṃ vaiśvadevikam”
iti hemādrau gobhiloktena daive || “asaṃskṛtapramītā ye tyāginyo yāḥ kulastriyaḥ
dāsyāmi tebhyo vikiramannaṃ tābhyaśca paitṛkam” ityagnipurāṇoktena pitryennaṃ vikīrya ‘ye
agnidagdhāḥ’ ityucchiṣṭapiṇḍaṃ kuśopari pṛthagdadyādityāhuḥ
pṛthvīcandrodayepyevam || brāhme-‘tataḥ prakṣālya hastau ca dvirācamya hariṃ smaret ||’
mādhavīye gautamaḥ-‘vikiramucchiṣṭaiḥ pratipādayet ||’ hemādrau vyāsaḥ-‘ucchiṣṭaireva
vikiraṃ sadaiva pratipādayet ||’ bhṛguḥ-‘piṇḍavatpratipattiḥ syādvikirasyeti taulvaliḥ ||’
śrāddhakārikāyāṃ-“yajamānasya dāsādīnuddiśya dvijasattama | tasmādannaṃ tyajedbhūmau
vāmabhāgeṣu paitṛke ||” manuḥ-“uccheṣaṇaṃ bhūmigatamajihyasyāśaṭhasya ca | dāsavargasya
tatpitrye bhāgadheyaṃ pracakṣate ||”
viṣṇuḥ- 'udaṅmukheṣvācamanamādau dadyāt' tataḥ prāṅmukheṣu pitrye daive cetyarthaḥ
śātātapaḥ-' viśvedevaniviṣṭānāṃ caramaṃ hastadhāvanam' || hemādrau vārāhe-hastaṃ
prakṣālya yaścāpaḥ piveduktyā dvijaḥ sadā | tadannamasurairbhuktaṃ nirāśāḥ pitaro
gatāḥ || marīciḥ-“ hastaṃ prakṣālya gaṇḍūṣaṃ yaḥ piveddvicakṣaṇaḥ| āsuraṃ tadbhavecchāddhaṃ pitṝṇāṃ nopatiṣṭhate ||” tatraiva saṃgrahe-“pavitragranthimutsṛjya maṇḍalaṃ bhuvi nikṣipet | hastādīn kṣālayedvidvān śarāvādau tu kutracit ||” vyāsaḥ-“tāmbūlodviraṇaṃ
62.2.4
caiva gaṇḍūṣodviraṇaṃ tathā | kāṃsyapātre tathā tāmre na kurvīta kadācana || uṣṇodakairdhānyacūrṇaiḥ karau śmaśrūṇi śodhayet ||”
piṇḍadānanirṇayaḥ
atha piṇḍadānam || taccārcanottaramagraukaraṇottaraṃ bhojanottaraṃ vikirottaraṃ svadhāvācanottaraṃ
vipravisarjanottaraṃ ceti hemādrau smṛtiṣu ca pakṣā uktāḥ || teṣāṃ śākhābhedena vyavasthā
“pretaśrāddheṣu pūrvamanyeṣu bhojanottaram” iti candrikāmādhavau || sarvatra bhojanottarāmiti
bahavaḥ || āśvalāyanaḥ- 'bhuktavatsvanācānteṣu piṇḍānnidadhyādācānteṣveke | bhuktavatsviti pūrvaniṣedhārtham | sāgniriti praṇītasamīpe anāgnirdvijasamīpe | hemādrau jātūkarṇyaḥ-'vyāmamātraṃ samutsṛjya piṇḍāṃstatra pradāpayet |' prasāritabhujāntaraṃ vyāmaḥ
saṃkaṭe tu vyāsaḥ-'aratnimātramutsṛjya' iti || yattu tatraiva-'sikatābhirmṛdā vāpi
vedī dakṣiṇanimnagā' iti | tadanyaśākhiparam | devalaḥ- 'tatastairabhyanujñāto dakṣiṇāṃ
diśametya ca ||' candrikāyām- “piṇḍanirvvāpaṇaṃ kāryyaṃ kuśābhāve vicakṣaṇaiḥ | kāśeṣu
rājadūrvāsu pavitre parame hite ||”
āśvalāyanaḥ- 'sphyena rekhāmulikhet || apahatā asurā rakṣāṃsi vediṣada iti tāmabhyukṣya sakṛdācchinnairbarhiravastīrya prācīnāvītī rekhāṃ trirudakenopanayecchundhantāṃ pitaraḥ
śundhantāṃ pitāmahāḥ śundhantāṃ prapitāmahā iti tasyāṃ piṇḍānnipṛṇīyātparācīnapāṇiḥ
62.2.5
pitre pitāmahāya prapitāmahāyaitattesau ye ca tvāmatrānu' iti || hemādrau pāraskaraḥ'karābhyāmullikhet sphyena kuśairvāpi mahīṃ dvijaḥ ||' bahucānāṃ kareṇaiva lekhā cāgneyyabhimukheti vṛttiḥ || 'dakṣiṇāprācīṃ vedisudṛdhṛtya' ityāpastambokteśca || devalaḥ- “āvāhayitvā darbhāgraisteṣāṃ sthānāni kalpayet | teṣvāsaneṣu pātreṇa prayacchetsatilodakam ||”
parācīnena nimnāpitṛtīrthena || vāyavīye-'madhusarpistilayutāṃstrīn piṇḍānnirvapedbudhaḥ ||'
trisyalīsetau- “tilamannaṃ ca pānīyaṃ dhūpaṃ dīpaṃ payastathā | madhusarpiḥkhaṇḍayuktaṃ piṇḍamaṣṭāṅgamucyate ||” yājñavalkyaḥ- “sarvamannamupādāya satilaṃ dakṣiṇāmukhaḥ | ucchiṣṭasannidhau piṇḍāndadyādvai pitṛyajñavat ||” kecit piṇḍeṣu māṣān varjayanti || “māṣāḥ
śrāddheṣu vai grāhyā varjyāścaivāgnipiṇḍayoḥ | brāhmaṇeṣu yathā madyaṃ tathā māṣo'gnipiṇḍayoḥ”
iti smṛtisārāt || 'māṣān sarvatra vai dadyāt piṇḍe'gnau ca vivarjayet' iti smṛteśca
atra mūlaṃ cintyam
hemādrāvapi sarvaśabdasya prakṛtārthatvātsarvānnagrahaṇamuktam || atra śeṣamannamanujñāpya
sarvamekatroddhṛtyocchiṣṭasamīpe darbheṣu trīṃstrīn piṇḍān dadyāt iti gobhilasūtre || 'sarvasmāt prakṛtādannātpiṇḍānmadhutilānvitān' iti ca || śeṣaniyamāttadabhāve piṇḍanivṛttiḥ prāpnotīti maithilavācaspatī || tanna || tuṣopavāpavat paramayuktadravyatvepyarthakarmatvādaṃgānurodhena pradhānatyāgācca śeṣalopepi dravyāntareṇa kāryam||ato neyaṃ pratipattiḥ
kiṃ tu pradhānamityuktaṃ prāk || anyathā sapiṇḍīkaraṇādau saṃyojanādeḥ pradhānasya
lopāpatteriti dik
atha piṇḍapramāṇam
62.2.6
hemādrāvaṅgirāḥ- “kapitthabilvamātrānvā piṇḍān dadyādvidhānataḥ | kukkuṭāṇḍapramā
ṇānvāmalakairbadaraiḥ pumān ||” iti || tatraiva dhūmraḥ-“kapitthasya pramāṇena piṇḍān
dadyātsamāhitaḥ | tatsamaṃ vikiraṃ dadyāt piṇḍānte tu ṣaḍaṃgulaiḥ ||” antyeṣṭipaddhatau bhaṭṭāstu-“ekoddiṣṭe sapiṇḍe tu kapitthaṃ tu vidhīyate | nārikelapramāṇaṃ tu pratyabde māsike
tathā || tīrthe darśa ca saṃprāpte kukkuṭāṇḍapramāṇataḥ | mahālaye gayāśrāddhe kuryādāmalakopamam
Linked texts (10)
- Agnipurāṇa (Nag Publishers edition, Delhi) — Sanskrit
- Āśvalāyanaśrautasūtra (ed. Rāmanārāyaṇa Vidyāratna, Calcutta) — Sanskrit
- Āśvalāyanagṛhyasūtra — Āśvalāyana, Sanskrit
- Matsyapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Smṛticandrikā — Devaṇṇabhaṭṭa, Sanskrit
- Bhagavantabhāskara — Nīlakaṇṭha Dīkṣita 1625, Sanskrit
- Kālasāra — Nārāyaṇa Jyotirvit, Sanskrit
- Kālasāra — Gadādhara (Pāraskara commentator), Sanskrit
- Śrāddhadīpa — Divyasiṃha Mahāpātra 1640, Sanskrit
- Śrāddhamañjarī (Bāpūbhaṭṭa Kelakāra) — Bāpūbhaṭṭa Kelakāra 1785, Sanskrit