Nirnayasindhu 65.4

65.4

” 'hemaśrāddhe piṇḍadānaṃ na' iti divodāsaḥ || smṛtyarthasāre tu
vikalpa uktastadāśayaṃ na vidmaḥ || ṣaṭtriṃśanmate-“nāmantraṇāgnaukaraṇaṃ vikiro naiva
dīyate | tṛptipraśnopi naivātra kartavyaḥ kenacidbhavet ||” atra marīcinā āmābhāve
hemavidhānena sthānāpatyā dharmaprāpteḥ pūrvavanmantrohaḥ pūrvāhnakālatā ca jñeyeti dik
pūrvoktadharmapradīpokteśca
vyāsaḥ-“hiraṇyamāmaṃ śrāddhīyaṃ labdhaṃ yatkṣatriyāditaḥ | yatheṣṭaṃ viniyojyaṃ syādbhuñjīyādbrāhmaṇātsvayam ||” vipralabdhaṃ bhuñjīyāt || kṣatriyādilabdhe tu yatheṣṭaviniyogaḥ
tenāpi śrāddhavaiśvadevādi na kāryam || devoddeśena tyaktasya devatāntarāya tyāgāyogāditi devayājñikaḥ || śūdralabdhetūktaṃ tatraiva ṣaṭtriṃśanmate-“āmaṃ śūdrasya yatkiṃcicchrāddhikaṃ pratigṛhyate | tatsarvaṃ bhojanāyālaṃ nityanaimittike na ca” iti
śuddhitattve'ṅgirāḥ-“śūdraveśmani vipreṇa kṣīraṃ vā yadi vā dadhi | nivṛttena na
bhoktavyaṃ śūdrānnaṃ tadapi smṛtam || śūdrādvipragṛheṣvannaṃ praviṣṭaṃ tu sadā śuci ||” parāśaraḥ“tāvadbhavati śūdrānnaṃ yāvanna spṛśati dvijaḥ | dvijātikarasaṃsṛṣṭaṃ sarvaṃ tanna viruddhayate ||”
viṣṇupurāṇe-'saṃmokṣayitvā gṛhṇīyācchūdrānnaṃ gṛhamāgataṃ |' aṅgirāḥ - 'pātrāntaragataṃ grāhyaṃ
dugdhaṃ svagṛhamāgatam ||'
sāṃkalpavidhiśrāddham
sapiṇḍaśrāddhāśaktāvāha hemādrau saṃvartaḥ- "samagraṃ yastu śaknoti kartuṃ naiveha pārvaṇam
api saṃkalpavidhinā tasya kāle vidhīyate || pātre bhojyasya cānnasya tyāgaḥ saṃkalpa
ucyate" vyāsaḥ- "sāṃkalpaṃ tu yadā kuryānna kuryātpātrapūraṇam | nāvāhanaukaraṇe
piṇḍāṃścaiva na dāpayet ||" pātramarghyasya || samantrakāvāhanasya niṣedhaḥ || tūṣṇīṃ
tu bhavatyeveti hemādriḥ || smṛtyarthasāre-'vikiraṃ tu na dātavyam' iti tṛtīyapāde pāṭhaḥ
smṛtyantare-"tyajedāvāhanaṃ cārghyamagnaukaraṇameva ca | piṇḍāṃśca vikirākṣayye śrāddhe sāṃkalpasaṃjñake ||" hemādrau vṛddhaśātātapastu- “piṇḍanirvāparahitaṃ yattu śrāddhaṃ vidhīyate | svadhāvācanalopotra vikirastu na lupyate" ityāha || pṛthvīcandrodaye vasiṣṭhaḥ - "āvāhanaṃ
svadhāśabdaṃ piṇḍāgnaukaraṇaṃ tathā vikiraṃ piṇḍadānaṃ ca sāṃkalpe ṣaḍvivarjayet ||" vikire
vikalpaḥ smṛtyantare-"aṅgāni pitṛyajñasya yadā kartuṃ na śaknuyāt | sa tadā vācayedviprān saṃkalpātsiddhiirastviti ||”
chāgaleyaḥ-“piṇḍo yatra nivarteta maghādiṣu kathaṃcana | sāṃkalpaṃ tu tadā kāryaṃ niyamādbrahmavādibhiḥ” || kārṣṇājiniḥ-“mauñjībandhādvatsarādhaṃ vatsaraṃ pāṇipīḍanāt | piṇḍān
sapiṇḍā no dadyuḥ pretapiṇḍaṃ vinātra tu ||” asyāpavādaḥ pitrorābdikādau pūrvamuktaḥ
tyaktāgnerapi sāṃkalpamuktaṃ ṣaṭtriṃśanmate-“anagniko yadā vipra utsannāgnistathaiva ca | tathā
vṛddhiṣu sarvāsu saṃkalpaśrāddhamācaret ||”
aśaktau pṛthvīcandrodaye bṛhannāradīye-“dravyābhāve dvijābhāve annamātraṃ tu pācayet
paitṛkena tu sūktena homaṃ kuryādvicakṣaṇaḥ ||” devalaḥ-“piṇḍamātraṃ pradātavyamabhāve dravyaviprayoḥ | śrāddhīyāhani saṃprāpte bhavenniraśanopi vā ||” vṛddhavasiṣṭhaḥ “kiṃciddadyādaśaktastu udakumbhādikaṃ dvije | tṛṇāni vā gave dadyāt piṇḍānvāpyatha nirvapet || tiladarbhaiḥ pitṛnvāpi tarpayetsnānapūrvakam ||” hemādrau bhaviṣye-“agninā vā dahet kakṣaṃ
śrāddhakāle samāgate | tasminvopavasedahni japedvā śrāddhasaṃhitām ||” śrāddhasaṃhitā
samantraśrāddhasaṃkalpaḥ
viṣṇuvarāhapurāṇayoḥ-“asamarthonnadānasya dhānyaṃ māṃsaṃ svaśaktitaḥ | pradāsyati tilānvāpi svalpāṃ vāpi ca dakṣiṇām || sarvābhāve vanaṃ gatvā kakṣāmūlapradarśakaḥ | sūryādilokapālānāmidamuccaiḥ paṭhiṣyati || na mesti vittaṃ na dhanaṃ na cānnaṃ śrāddhopayogi
svapitṛnnatosmi | tṛpyantu bhaktyā pitaroṃ mayaitau bhujau kṛtau vartmani mārutasya
ityetat pitṛbhirgītaṃ bhāvābhāvaprayojanam | yaḥ karoti kṛtaṃ tena śrāddhaṃ bhavati
bhārata