Pramāṇa · Search · About · API

Nirnayasindhu 73.p13

Nirṇayasindhu 73.p13

Language
Sanskrit

73.p13.1

atha māsikāni || tāni ca kṛtvaiva sapiṇḍanaṃ kāryam || tathā gobhilalaugākṣī
“śrāddhāni ṣoḍaśādattvā naiva kuryātsapiṇḍanam | śrāddhāni ṣoḍaśāpādya vidadhīta
sapiṇḍanam |” tāni tvāha jātūkarṇyaḥ- “dvādaśa pratimāsyāni ādyaṃ ṣāṇmāsikaṃ
tathā | traipakṣikābdhike ceti śrāddhānyetāni ṣoḍaśa ||” ādyaṣāṇmāsikābdikaśabdā ūnamāsikonaṣaṣṭhonābdikaparāḥ
hemādrau tu sapiṇḍīkaraṇaṃ caiva ityetat 'śrāddhaṣoḍaśam' ityuttarārddhe pāṭhaḥ-tadā ādyamūnamāsikaṃ dvādaśāhe, ṣāṇmāsikam ūnaṣaṣṭhonābdike ityarthaḥ || kātyāyanastvanyathāha
“dvādaśa pratimāsyāni ādyaṃ ṣaṇmāsike tathā | sapiṇḍīkaraṇaṃ caiva ityetacchrāddhaṣoḍaśam || ekāhena tu ṣaṇmāsā yadā syurapi vā tribhiḥ | nyūnāḥ saṃvatsarāścaiva syātāṃ
ṣaṇmāsike tadā ||” dvivacanādūnaṣaṣṭhonābdike ityarthamāha pṛthvīcandraḥ
vyāsastvanyathāha “dvādaśāhe tripakṣe ca ṣaṇmāse māsikābdike || śrāddhāni ṣoḍaśaitāni
saṃsmṛtāni manīṣibhiḥ ||” dvādaśāhapadamūnamāsikaparaṃ tasya dvādaśāhepyukteriti kālādarśaḥ | madanaratne brāhme tvanyathoktam “nṛṇāṃ tu tyaktadehānāṃ śrāddhāḥ ṣoḍaśa sarvadā
caturthe pañcame caiva navamaikādaśe tathā || tato dvādaśabhirmāsaiḥ śrāddhā dvādaśa saṃkhyayā”
iti || caturthādīni dināni
bhaviṣyetvanyathoktam || “asthisaṃcayanaṃ śrāddhaṃ tripakṣe māsikāni tu | riktayośca tathā
tithyoḥ pretaśrāddhāni ṣoḍaśa” iti || riktayostithyoriti nyūnaṣaṣṭhonābdikaparamiti
hemādriḥ || atra deśakulaśākhābhedādvyavastheti sarvānabandhāḥ || gālavaḥ-“ūnaṣāṇmāsikaṃ ṣaṣṭhe māse vā nyūnamāsikam | traipakṣikaṃ tripakṣe syādūnābdaṃ dvādaśe tathā ||”

73.p13.2

ūnamāsike tu gobhilaḥ-“maraṇādvādaśāhe syānmāsyūne conamāsikam ||” madanaratne kālādarśa ca ślokagautamaḥ “ekādvitridinairūne tribhāgenon eva vā | śrāddhānyūnābdikādīni kuryādityāha gautamaḥ ||”
kriyānivandhe kratustu-‘‘sārdha ekādaśe māse sārddhaṃ vai pañcame tathā | ūnāvdamūnaṣaṇmāsaṃ
bhavetāṃ śrāddhakarmaṇi |” ityuktam || tatra mūlaṃ cintyam || ūneṣu varjyānyāha marīciḥ‘‘dvipuṣkare ca nandāsu sinīvālyāṃ bhṛgordine | caturdaśyāṃ ca nonāni kṛttikāsu tripuṣkare || ” jyotiṣe-‘‘ tripādṛkṣaṃ tithirbhadrā bhaumejyaravibhiḥ saha | tadā tripuṣkaro yogo
dvayoryoge dvipuṣkaraḥ || ” gālavaḥ-‘‘tribhirvā divasairūne tvekena dvitayena vā | ādyādiṣu ca
māseṣu kuryādūnābdikādikam || ” ekanyūnapakṣe pañcamyāṃ mṛtasya tṛtīyāyāṃ tribhirnyūne
pratipadi dvyūne dvitīyāyāmiti kecit
mādhavastu-‘‘ṣāṇmāsikāndike śrāddhe syātāṃ pūrvedyureva te | māsikāni svakīye tu divase
dvādaśepi ca || ” iti paiṭhīnasiyākye ūnaṣāṇmāsikaṃ saptamamāsagatamṛtāhātpūrvedyuḥ kāryam,
ūnābdikaṃ tu dvitīyābde mṛtāhadinātpūrvedyuḥ kāryamityarthamāha | 'māsikāni svakīye tu
divase ’ ityukteḥ || idameva yuktam, madanaratnepyevam || yājñavalkyaḥ-‘‘mṛtehani tu kartavyaṃ
pratimāsaṃ tu vatsaram | pratisaṃvatsaraṃ caivamādyamekādaśehani || ” atrādyamāsikamābdikaṃ
caikādaśehīti nirṇayāmṛtādayaḥ | ‘‘ brāhmaṇaṃ bhojayedādye hotavyamanale'thavā | punaśca bhojayedvipraṃ dvirāvṛttirbhavediti || ” iti gobhilīyaṃ ca tadviṣayamāhuḥ
anye tu ‘māsapakṣatithisyaṣṭe’ ityādivirodhādābdikaṃ varṣāntameva || māsikaṃ tu māsādau

73.p13.3

dvirāvṛttistu ekādaśāhikādyamāsikaparā || devayājñikopyevamāha || laugākṣirapi“māsādau māsikaṃ kāryamābdikaṃ vatsare gate || ādyamekādaśe kāryamadhike tvadhikaṃ bhavet||”
dīpikāyāṃ tu-‘ādyaṃ rudramiterkasaṃmitadine vā syāt’ ityuktam
gauḍāstu mṛtatithyavadhike ekadinādhike māsasaṃvatsarapadaṃ gauṇam | pūrṇebde iti īṣadasamāptaparatvamiti śūlapāṇiḥ || tena dvitīyamāsādāvādyamāsikādīni tanmaukhyakṛtam || aśaktau
tu hārītaḥ-“mukhyaṃ śrāddhaṃ māsi māsi aparyyāptāvṛtuṃ prati | dvādaśāhena vā bhojyā ekāhe
dvādaśāpi vā ||” ṛtuṃ prati dvedve ityarthaḥ || yadā piturmaraṇāntrayoviṃśatitame dine darśo
vṛddhirvā syāttadā dvādaśadineṣu dvādaśamāsikāni kāryāṇītyarthaḥ || traipakṣikaṃ tu tripakṣetīte mṛtāhe kāryam || ‘traipakṣikaṃ bhavedvṛtte tripakṣe tadanantaram’ iti bhaviṣyokteḥ | iti madanaratne uktam
pṛthvīcandrakālādarśanirṇayāmṛtādayastu-“ūnānyūneṣu māseṣu viṣamāhe samepi vā | traipakṣikaṃ
tripakṣe syānmṛtāhe tvitarāṇi tu” iti kārṣṇājinismṛteḥ || pūrvatra vṛtte pravṛtte ityarthamāhuḥ,
te tadanantaraśabdavirodhāt traipakṣikadvitīyamāsikayoḥ saṃkarāpatterevaṃ vyākhyāyāṃ mānābhāvāccopekṣyāḥ || tripakṣasapiṇḍane tvevaṃśabdābhāvādadhikaraṇatvameva jñeyam || yattu-kriyānibandhe
gāruḍe-“traipakṣikaṃ tripakṣe tu pravṛtte viṣame dine | māsikānyapi conāni aṣṭāviṃśatime
dine ||” iti tannirmūlam
smṛtiratnāvalyām- "dvādaśāhe yadā kuryātpituḥ putraḥ sapiṇḍanam | ekādaśe'hni kurvīta

73.p13.4

pretaśrāddhāni ṣoḍaśa ||" paiṭhīnasiḥ- "sapiṇḍīkaraṇādarvākkurvañcchrāddhāni ṣoḍaśa | ekoddiṣṭavidhānena kuryātsarvāṇi tāni tu || sapiṇḍīkaraṇādūrdhvaṃ yadā kuryāttadā punaḥ | pratyabdaṃ yo
yathā kuryāttathā kuryātsa tānyapi ||" madanaratne kātyāyanaḥ- "śrāddhamagnimataḥ kāryaṃ dāhādekādaśe'hani | dhruvāṇi tu prakurvīta pramītāhani sarvadā ||" dhruvāṇi traipakṣikādūrdhvāni
kriyānibandhe gāruḍe-' tripakṣātpūrvtaḥ sāgnerbhavaitsaṃskāravāsare | ūrdhvaṃ mṛtadine'nagneḥ sarvāṇyeva
mṛtāhataḥ ||' etāni ca yadā sapiṇḍanātpūrvaṃ yugapatkuryāttadā deśakālakartraikyatantratvādekaḥ
pāka iti kecit || pākabheda iti bhaṭṭacaraṇāḥ || atra kecidāhuḥ deśakāladaivataikye tantratvāt
śrāddhakālātikramāpatteḥ- "dvādaśāhetha sarvāṇi saṃkṣepeṇa samāpayet | tānyeva tu punaḥ kuryātpretaśabdaṃ na kārayet ||” itikātyāyanokteḥ | 'naiva śrāddhadvayaṃ kuryāt samāne'hani kutracit'
ityasya daivataikyaparattve'pyatra tatsattvāt
'śrāddhaṃ kṛtvā tu tasyaiva punaḥ śrāddhaṃ na kārayet ' iti jābālyukteḥ ṣoḍaśasaṃkhyāyāśca
vājapeye prājāpatyayāgasaptadaśatvavatsānāyyayāgādvitvavacca darśapātasaṃkrāntiśrāddhavadyugapadanuṣṭhāne'pyupapatteḥ-' ādyamāsikādyūnābdikānteṣu ṣoḍaśaśrāddheṣu ca kṣaṇaḥ kriyatām' ityevaṃprayogeṇaiko vipraḥ piṇḍorghaśceti || viruddhavidhividhvaṃsepyevaṃ tanmandam || 'dvādaśāhena vā
bhojyā ekāhe dvādaśāpi vā' iti hemādrau hārītavacovirodhāttena viprabhedāt piṇḍādyarghyādyapi
bhinnamiti siddham || etāni dvādaśām̐hādau sapiṇḍanātpūrvaṃ kṛtānyapi vṛddhīṃ vināpakarṣe punaḥ

73.p13.5

svakāle kāryāṇi || “yasya saṃvatsarādarvāk sapiṇḍīkaraṇaṃ kṛtam | māsikaṃ codakumbhaṃ ca
deyaṃ tasyāpi vatsaram ||” iti madanaratne āṅgirasokteḥ || nacedaṃ māsikānāmapakarṣaṃ kiṃtu
sapiṇḍanordhvaṃ svakālenuṣṭhānameveti vācyam || 'śrāddhāni ṣoḍaśādattvā natu kuryātsapiṇḍatām' iti virodhāt || “yasya saṃvatsarādarvāgvihitā tu sapiṇḍatā | vidhivattāni kurvīta
punaḥ śrāddhāni ṣoḍaśa ||” iti mādhavīye gobhilokteśca | “arvāksaṃvatsarādyasya sapiṇḍīkaraṇaṃ kṛtam | ṣoḍaśānāṃ dvirāvṛttiṃ kuryādityāha gautamaḥ” iti tatraiva gālavokteḥ
ṣoḍaśatvaṃ caikādaśāhātsapiṇḍanapakṣe||tatrādyamāsikasya kālasattvādanyapakṣeṣu yathāsaṃbhavaṃ jñeyam
yattu dīpikāyām-‘anumāsikāni tu carettānyeva sāpiṇḍyataḥ paścāt' || dvādaśetyukterūnānāṃ
na punaḥ kṛtirityuktaṃ tadetadvirodhāccintyam || yattu gauḍāḥ- 'sapiṇḍīkaraṇāntā tu jñeyā pretakriyā
budhaiḥ' iti śātātapoktermāsikānāṃ pretatvavimokṣārthatvātsapiṇḍanāpakarṣe tadantanẏāyena taiṣāmapakarṣānnamāsikānāṃ na punaḥ kṛtiḥ | yattu 'māsikaṃ codakumbhaṃ ca' iti laugākṣyādivacanaṃ,
tannirmūlam | samūlatvepi dārśaparaṃ cetyāhuḥ || te uktavakṣyamāṇavaconibandhavirodhānmūrkhā
ityupeśyāḥ
yattu mitākṣarāyāṃ sapiṇḍanordhvaṃ svakāle eva kāryāṇi apakarṣastvanukalpa ityuktam, tadapi
pūrvavirodhāccintyam || tena vṛddhiṃ vināpakarṣe punaḥ kṛtiḥ | ' arvāksaṃvatsarādyasya sapiṇḍīkaraṇaṃ bhavet || pretatvamiha tasyāpi jñeyaṃ saṃvatsaraṃ nṛpa' ityagnipurāṇāt || vṛddhinimittāpakarṣe
tvastyeva tannivṛttiḥ | anyathā vṛddhāvasaṃbhavāditi śūlapāṇiḥ

73.p13.6

kārṣṇājiniḥ- "sapiṇḍīkaraṇādarvāgapakṛṣya kṛtānyapi | punarapyapakṛṣyante vṛddhayuttaraniṣedhanāt ||” niṣedhaṃ cāha kātyāyanaḥ - "nirvartya vṛddhitantraṃ tu māsikāni na tantrayet
ayātayāmaṃ maraṇaṃ na bhavetpunarasya tu" iti || dviranuṣṭhānaṃ cottareṣāmeva, na pūrveṣāṃ svasvakālakṛtānām | tadāha mādhavīye kārṣṇājiniḥ- "arvāgabdādyatrayatraḥ sapiṇḍīkaraṇaṃ kṛtam
tadūrdhvamāsikānāṃ syādyathākālamanuṣṭhitiḥ
hemādrau śāṭhayāyaniḥ- “pretaśrāddhāni śiṣṭāni sapiṇḍīkaraṇaṃ tathā | apakṛṣyāpi kurvīta
kartuṃ nāndīmukhaṃ dvijaḥ ||” vṛddhiṃ vināpakarṣe doṣamāhośanāḥ- "vṛddhiśrāddhavihīnastu pretaśrāddhāni yaścaret | sa śrāddhī narake ghore pitṛbhiḥ saha majjati ||" iti ādhānepakarṣamāha
hemādrāvuśanāḥ- "pituḥ sapiṇḍīkaraṇaṃ vārṣike mṛtavāsare | ādhānādyupasaṃprāptāvetatprāgapi vatsarāt ||" viśeṣastūkto vivāhanirṇaye || aṇvaḥ- "navaśrāddhaṃ māsikaṃ ca yadyadantaritaṃ bhavet || tattaduttarasātantryādanuṣṭheyaṃ pracakṣate ||" gāruḍepi - 'āpādādyakṛtaṃ yattu kuryādūrdhvaṃ mṛtāhani !'

Linked texts (6)