Viramitrodaya 14

14

}
yattu aitareyibrāhmaṇe"dvādaśamāsāḥ pañcarttava"iti pañcatvābhidhānaṃ tattatraiva samāhitam--"hemantaśiśirayoḥ samāsena"iti /
samāsa ekīkaraṇaṃ tenetyarthaḥ /
vasantādayo 'pi pratyekaṃ dvividhāḥ saurāścāndrāśca /
tatra caitrādīnāṃ cāndratvena tadghaṭitāste cāndrāḥ /
śrutirapi--candramāḥ ṣaḍḍhotā sa ṛtūn kalpayatīti /
baḍvṛcaśrutau--viśvānyanyo bhuvanānyabhicaṣṭe ṛtūnanyo vidadhajjāyate punariti /
atrābhicaṣṭa ityataḥ sañcārādikriyājanakatvena sūryokteranya ityataścandra eva ṛtuvidhāyaka uktaḥ /
kecittu punarjjāyate iti liṅgādṛtukalpakatvaṃ candrasyeti, tanna /
sūryasyāpi punaḥ punarjāyamānatvasya śrutāvuktatvāt /
nanu yadā malamāso bhavati tadā kathaṃ dvimāsaṛturiticet, ṣaṣṭhyā tu divasairmāsaḥ kathito bādarāyaṇaiḥ /
iti vacanāt ṣaṣṭidinātmakasya māsasyaikatvāt /
saurastu viṣṇudharmottare--
sauraṃ māsadvayaṃ rāma! ṛturityabhidhīyate /
iti /
viṣṇupurāṇe 'pi--dvau māsāvarkajāvṛtū iti /
baudhāyanenāpi--"mīnameṣayorvā vasanta"ityuktaḥ /
yadyapi bodhāyanavākyena vasantamātre sauratva muktaṃ tathāpi viṣṇudharmottaravākyaparyālocanayāgre 'pi bodhyam /
eteṣāṃ viniyogastu śrutismṛtipurāṇādiṣu draṣṭavyaḥ /
tatra śrutiḥ--vasante brāhmaṇo 'gnimādadhīta grīṣme rājanya ādadhīta śaradi vaiśya ādadhītetyādiḥ /
tathā varṣāsu rathakāra iti /
āśvalāyanaḥ-hemantaśiśirayoścaturṇāmaparapakṣāṇāmaṣṭamīṣvaṣṭakā iti /
viṣṇudharmottare 'pi- vasantādiṛtuṣu ṣaṭsu ṣaṇmūrttivrate pṛthakpūjāviśeṣā uktāḥ /
tatraiva snānānulepanādidānaṃ grīṣme pānakadānaṃ coktam /
devīpurāṇe tu--varṣāsu tiladānaṃ śaradyannadānam /
hemantaśiśirayorvastradānamiti mādhavaḥ /
tathā divyādivyavasthā ṛtuviśeṣapuraskāreṇoktā tatra tatra draṣṭavyeti /
iti ṛtunirṇayaḥ /
atha māso nirṇīyate /
sa ca cāndrasaurasāvananākṣatrabhedena caturvidhaḥ /
tathāca--
jyotiḥśāsre:
prathamaḥ sāvano māso dvitīyaścāndra ucyate /
nākṣatrastu tṛtīyaḥ syātsauro māsaścaturthakaḥ //
iti /
{