Vivadacintamani 2.p181
Vivādacintāmaṇi 2.p181
- Language
- Sanskrit
2.p181.1
atha jīvatpitṛkavibhāgaḥ tatra putrān vibhajerannitya dhikāre nāradaḥ māturnivṛtte rajasi prattāsu bhaginīṣu ca | nivṛtte ramaṇe cāpi pitaryuparataspṛhe || prattāsu vivāhitāsu ramaṇe pitaratisāmarthye uparataspṛhe viṣayaspṛhāśūnye| yājña valkyaḥ vibhāgañcetpitā kuryyātsvecchayā vibhajetsutān| jyeṣṭhaṃ vā śreṣṭhabhāgena sarvve vā syuḥ samāṃśinaḥ || iyañca svecchā svārjite| tadāha viṣṇuḥ pitā cetputrānvibhajettasya svecchā svayamupātte'rthe || svayamupāttaṃ svārjitamityarthaḥ| tadgatvābhyu ddhṛtamapīti manuvacanānurodhāt tatra pitṛdravyānupaśleṣastattvaṃ tadupaśleṣārjitasya tu tadgatādhāratvameva | tathā ca pitrā pūrvva puruṣadravyānupaśleṣeṇa yadarjitaṃ tasya samavibhāge viṣamavibhā ge cāvibhāge pitaiva prabhuḥ saeva vibhāgastadicchāvaśā deva anīśatāṇyatraiva putrāṇāṃ | tadāha manuḥ paitṛkantu pi tādravyamanavāptaṃ yadāpnuyāt | na tatputrairbhajetsārddhamakāmaḥ svayamarjitaṃ || pitṛdravyamapi paragrastaṃ yatpitrābhyuddhṛtaṃ yacca sva yamarjitaṃ tatrobhayatra pituricchayaiva putrāṇāṃ bhāgona tvani cchayetyarthaḥ | tathā paitāmahaṃ hataṃ pitrā svaśaktyā yadupārjjitaṃ vidyāśauryyādinā prāptaṃ tatra svāmyaṃ pituḥ smṛtaṃ || pradānaṃ svecchayā kuryyādbhāgañcaiva tatodhanāt | tadabhāve tu tanayāḥ samāṃśāḥ parikīrttitāḥ|| hataṃ parairapahṛtaṃ pitāmahena cāśa ktyā noddhṛtaṃ pitrā taduddhṛtaṃ yacca pitrā vidyādyarjjitaṃ tasya vibhā ge dāne ca pitureva dṛcchā tantraṃ|
2.p181.2
evañca vidyāprāpte tathā prācīna dhanānupaśleṣeṇa śauryyeṇa prakārāntareṇa vārjite tathā tadanupaśle ṣeṇābhyuddhṛte ca dhane pituricchayaiva dānavibhāgādiriti| evaṃ vidhaeva dhane jyeṣṭhādyādhikadāne svabhāgādhikakaraṇe ca pitu ritkā | evaṃvidhadravyaeva yājñavalkyoktā samāṃśitāpi | vibhā gañcetpitā kuryātsrecchayā vibhajetsutān | jyeṣṭhaṃ vā śreṣṭhabhāge na sarve vā syuḥ samāṃśinaḥ || iti vacanasya pitṛkhātantrāviṣa yameva dhanamadhikṛtya pravṛttatvāt | atraiva samāṃśakaraṇapakṣe viśeṣa māha saeva yadi kuryātsamānāṃśānpatnyaḥ kāryāḥ samāṃśikāḥ | na dattaṃ strīdhanaṃ yāsāṃ bhartrā vā śvaśureṇa vā || atropakrame piturvibhāgakarttṛtvenopasthitatvāt tatpratiyogikameva patnītva mavagamyate samāṃśikā iti yābhyaḥ strīdhanaṃ dattaṃ tatsamadhanavatyo 'nyā api patnyaḥ pitrā kāryāḥ yadā tu svayamadhikaṃ gṛhṇāti pu trebhyaḥ kiñciddadāti tadā svabhāgādeva tāvaddhanaṃ patnyā tābhyodeyaṃ | ataeva yadi kuryātsamānāṃśāniti samāṃśakaraṇapakṣaeva pṛtha gdānamuktaṃ | hārītaḥ khalpena vā saṃvibhajya bhūyiṣṭhamādāya vasedyadyupadasyetpunastebhyogṛhṇīyāt || upadasyennirddhanobhaveditya rthaḥ idamapi svārjjitaparaṃ | dvāvaṃśau pratipadyeta vibhajannātma naḥ pitā || śaṅkhalikhitau sa yadyekaputraḥ syāddvāvaṃśaucātmanaḥ kuryāddipadacatuṣpadeṣu rūpamadhikaṃ vṛṣabho jyeṣṭhāya gṛhaṃ yavīya se'nyatra pituravasthānāt || rūpaṃ vastu tathā ca pitāṃśadvayaṃ dāseṣu śreṣṭhamekaṃ evaṃ paśuṣvapi gṛhṇīyāt ekovṛṣaḥ saguṇajye ṣṭhāya pitṛvasthānāritiktañca gṛhaṃ saguṇakaniṣṭhāya deyaṃ |
2.p181.3
i dañca pituraṃśadvayamekaputratve vacanayorekamūlatvakalpanālāghavāt piturakhārjjitadhanaviṣayametat khārjjite tu svecchayā vibhaja nīyaekaputratvasyāprayojakatvāt ekapadacchedaṃ jyeṣṭhavācina tu sadbhāvācīti anyathā jyeṣṭhāya yavīyasaiti viruddhayeta tasmā tsaguṇajyeṣṭhakaniṣṭhāvuktoddhārabhājau kāryyau anye putrādhaneṣu sa māṃśāḥ pitā tu soddhāradvyaṃśabhāgiti saṅkṣepaḥ| āpastambaḥ ekadhanena jyeṣṭhaṃ toṣayitvā jīvatputrebhyo vibhajetsamaṃ || jīvatya dānyā tasya patnyābhāgīnāsti tatputrasya tu so'sti ātmā vai putraityabhidhānāt vākyāntarācca | jīvanniti tu ratnākare pāṭhaḥ saca na yuktaḥ vibhāgakarttṛtayaiva jīvanasya prāptatvena nira rthakatvāt ekadhanena śreṣṭhadhanena | jyeṣṭhe devalaḥ bahvirvarṣeṣu cā ritthyādyamaje pūrvvajanmataḥ | yasya jātasya yamayoḥ paśyanti pra thamaṃ mukhaṃ || santānaḥ pitaraścaiva tasmin jyeṣṭhaṃ pratiṣṭhitaṃ || yasya savarṇṇījātasya mukhaṃ prathamaṃ paśyanti tasminsantānaḥ pratiṣṭhitaḥ| pitaraḥ pratiṣṭhitāḥ jyeṣṭhañca pratiṣṭhitamityarthaḥ tena pituḥ prathamāpatyaṃ pumān jyeṣṭhaḥ patisavarṇṇīyāntu paścādutpa nno'pi jyeṣṭhaḥ| taduktaṃ manunā sadṛśastrīpujātānāṃ putrāṇāmavi śeṣataḥ | na mātṛtojyaiṣṭhyamasti janmatojyeṣṭhamucyate || tena nānā varṇīsu bhāryyāsu patisavarṇṇīyāṃ paścājjāto jyeṣṭha ityarthaḥ| tathā yojyeṣṭho vinikurvīta lobhādbhrātṝn yavīyasaḥ | so'jyeṣṭhaḥ syā dabhāgaśca niyantavyaśca rājabhiḥ || manuḥ jyeṣṭhasya viṃśauddhāraḥ sarvvadravyācca yadvaraṃ | tato'rddhaṃ madhyamasya syātturīyantu yavīya saḥ ||
2.p181.4
tathā sarvveṣāṃ dhanajātānāmādadītāgramagrajaḥ | yaccasā tiśayaṃ kiñcidratnañcāpnuyādvaraṃ || baudhāyanaḥ daśānāñcaikamu ddharejjyeṣṭhaḥ samamitare vibhajeran || pitṛrikthaharāḥ putrāḥ sarveeva samāṃśinaḥ | vidyākarmayutasteṣāmadhikaṃ labdhumarhati || adyantu jyeṣṭhasya guṇavattaratve viṃśāṃśaḥ guṇavatve tu kiñcitpāri toṣikaṃ nātiriktamiti varttulārthaḥ | devalaḥ jyeṣṭhasya daśamaṃ bhā gaṃ nyāyavṛttasya dāpayet || etacca jyeṣṭhasyāgnihotravattve anyeṣāṃ ñca nirguṇatve dūti halāyudhapārijātau | vṛhaspatiḥ asanyūnā dhikābhāgāḥ pitrā yeṣāṃ prakalpitāḥ | tathaiva te pālanīyāḥ patitāste syuranyathā || idaṃ pitrarjitaparaṃ | manuḥ bhrātṝṇāma vibhaktānāṃ yadyutthānaṃ bhavetsaha | na tatra viṣamaṃ bhāgaṃ pitā dadyātkathañcana || idaṃ tulyavyāpārairbhrātṛbhirarjite ato na viro dhaḥ | vṛhaspatiḥ janmavidyāguṇajyeṣṭhodyaṃśaṃ dāyādavāpnuyāt| samāṃ śabhāginastvanye teṣāṃ pityasamaḥsutaḥ || idaṃ guṇavattvamapi pitṭavatyā sakajyeṣṭhaviṣayaṃ | tathā pitarikṣayaṅgatāḥ putrāḥ sarvvaeva samāṃśataḥ | vidyākarmayutasteṣāmadhikaṃ labdhumarhati || vyāsaḥ sādhāraṇaṃ samā śritya yatkiñcidvāhanāyudhaṃ | dhanaṃ śauryyādinā prāptaṃ bhrātarasta tra bhāginaḥ || tasya bhāgadvayaṃ jñeyaṃ śeṣāstu samabhāginaḥ || śauryyādinā'sādhāraṇeāpāyenāpi cetsādhāraṇadhaneāpaleṣeṇa rjayati tadā'rjjakodvyaṃśabhāgityarthaḥ | vaśiṣṭhaḥ yena caiṣāṃ sva yamupārjitaṃ sa dvyaṃśamāharet || idamapi pūrvvavat | yājñavalkyaḥ sāmānyārthasamutthāne vibhāgastu samaḥ smṛtaḥ | anekapitṛkāṇāntu pitṭatobhāgakalpanā ||
2.p181.5
sāmānyeti sāmānyārthasya ko'pi bhāgī yadi kṛṣivaṇijyādinā varddhanaṃ karotitadā'pi tasya nāṃśādhikyamityarthaḥ idañcānyeṣāmapyevaṃrūpatve anyathā vaśiṣṭha virodhaḥ syāditi draṣṭavyaṃ | aneketi yadi tvavibhaktānāmeva bhrā tṝṇāṃ pramītānāṃ pratyekaṃ bahavaḥ putrāḥ kṛṣyādinā sādhāraṇadhanaṃ kurvvanti tadā te pitṛvanna pratyekaṃ bhāgabhājaḥ kintvekajāḥ sarvve pi svapitṛmātrabhāgabhājaityarthaḥ | nāradaḥ kuṭumbārtheṣu co dyuktastatkāryyaṃ kurute tu yaḥ | sa bhrātṛbhirbharaṇāyo grāsācchādana vāhanaiḥ || yaḥ kṛṣivāṇijyādinā kuṭumbārthe vyāpṛtastadāśramaṃ saṃvarddhayati sa bhāgyantarasamabhāgaṃ labhate kṣatasāmarthyāyāśā nusāreṇānnavastrādinā bhāgibhirvaitastavṛttena pūraṇaṃ karttavyamitya rthaḥ | manuḥ bhrātṝṇāṃ yastu neheta dhanaṃ śaktaḥ svakarmmaṇā | sa nirbhājyaḥ svakādaṃśātkiñciddatvopajīvanaṃ || yaḥ svakarmmaṇā svavyavasāyena jīvituṃ śaktaḥ sādhāraṇaṃ dhanaṃ vibhajya na gṛhṇīyāt kintu tyaje t sabhrātṛbhirgṛhītabhāgaiḥ svasvabhāgāddhanamākṛṣya pūraṇīyaitya rthaḥ | pūrvvanāradavākyasyāpyamevārthaiti halāyudhaḥ | prakāśa kārastu yeṣvabhāgiṣu dhanārthaṃ vyāpṛteṣu ālasyādināna vyāpiya te sa vyāpārajanitāddhanādvahiḥ kāryyomūladhanamātrabhāgī kartta vyaityarthakatayā manuvākyamidaṃ vyākhyātavān | kātyāyanaḥ avibhakte'nuje prete tatsutaṃ rikthabhāginaṃ | kurvvīta jīvanaṃ yena labdhaṃ naiva pitāmahāt || labhetāṃśaṃ svapitryaṃ tu pitṛvyāttasya vā sutāt | sa evāṃśastu sarvveṣo bhrātṝṇāṃ nyāyatobhavet || labheta tatsutovāpi nivṛttiḥ paratobhavet ||
2.p181.6
anuje bhrātari tatsutaṃ bhrātṛjaṃ jīvanaṃ bhāgaḥ kīdṛśaṃ bhāgaṃ bhrātṛjo labhate ityapekṣāyā sāha pitryamaṃśamiti tansutaḥ yasya dhanaṃ vibhajyate tasya prapautraḥ tathā ca gṛhīśodhanaṃ putrasaṅkhyayā vibhajanīyaṃ tena putrasya yobhā gaḥ sa tena tatputraivvau pautraibvau grāhyaḥ nivṛttiriti na tu tatprapautrai rityarthaḥ idaṃ sahavāsaparaṃ | evaṃ ca pramītasya patnī na bhāgabhāk a nabhidhānāt | devalaḥ avibhaktavibhaktānāṃ kulyānāṃ vasatāṃ saha | bhūyodāyavibhāgaḥ syādānacaturthāditi sthitiḥ || dījicaturthama bhivyāpya dāyabhāgaḥ vibhaktānāmapi saṃsṛṣṭyādau sahavāse satoyaṃ vyavasthā vasatāṃ saheti svarasāt | vaśiṣṭhaḥ atha bhrātṛṇāṃ dāyabhā goyāścānapatyāḥ striyastāsāṃ cāputralābhāt || striyaityatrā pi bhrātṝṇāmityanvayaḥ | tathā ca vidhavāyāḥ śaṅkitaputrāyā bhrā tṛbhāryyāyā bhāgaḥ karttavyaḥ tasyāḥ prasave jāte sa bhāgastatputrasya putre tvanutpanne sati sabhāgastasyāḥ devarādibhireva grāhya itya rthaḥ | piturityanuvṛttau vṛhaspatiḥ tadabhāve tu jananī tanayāṃśa samāṃśinī | samāṃśāmātara steṣāṃ turīyāṃśāśca kanyakāḥ || tada bhāve piturabhāve jananī putravatī mātaraḥ sapatnī mātaro'putrāḥ etāḥ sarvāḥ putratulyabhāgā ityarthaḥ | eṣāṃ bhāgināṃ bhaginyaścā vivāhitāvivāhārthaṃ bhrātraṃ śaturīyāṃśabhājaityarthaḥ | nāradaḥ yeṣāṃ tu na kṛtāḥ pitrā saṃskāravidhayaḥ kramāt | karttavyā bhrātṛbhi steṣāṃ paitṛkādeva taddhanāt || avidyamāne pitrarthe svāṃśāduddhṛtya vā punaḥ | avaśyakāryāḥ saṃskārā bhrātṛbhiḥ pūrvvasaṃskṛtaiḥ || saṃskārā upanayanāntāḥ |
2.p181.7
vyāsaḥ aputrāstu pituḥ patnyaḥ samāṃśāṃśāḥ prakīrttitāḥ | pitāmahyaśca sarvvāstāmātṛsamāḥ prakīrttitāḥ || yājñavalkyaḥ piturūrddhaṃ vibhajatāṃ mātāpyaṃśaṃ samaṃ labhet || kātyāyanaḥ pracchāditantu yadyena punarāgatya tatsamaṃ | bhajeran bhrā tṛbhiḥ sārddhamabhāve'pi hi tatsutāḥ || anyonyāpahṛtaṃ dravyaṃ durvibha ktaṃ ca yadbhavet | paścātprāptaṃ vibhajyeta samabhāgena tadbhṛguḥ || kṣetraṃ sādhāraṇaṃ tyaktvā yo'nyadeśaṃ samāśritaḥ | tadvaṃśasyāgatasyāṃśaḥ pra dātavyona saṃśayaḥ || tṛtīyaḥ pañcamovāpi saptamasyāpi yobhavet | janmanāmaparijñāne labhetāṃśaṃ kramāgataṃ || idantu deśāntarāgata viṣayaṃ | yamparamparayā maulāḥ sāmantāḥ svāminaṃ viduḥ | tadanva yasyāgatasya dātavyā gotrajairmahī || atha bhāgānarhāḥ || tatra vṛhaspatiḥ savarṇājopyaguṇavānnārhaḥ syātpaitṛke dhane | tatsapiṇḍāḥ śrotriyāye dhananteṣāṃ vidhīyate || manuḥ sarvvaeva vikarmmasthānāīnti bhrātarodhanaṃ || vikarmmasthāviddha ddhakarmmāsaktāḥ | śaṅkhaḥ apapātritasya rikthapiṇḍodakāni nivarttante || apapātritaḥ atyutkaṭena doṣeṇa jñātibhiḥ kṛtagha ṭāpavarjjanaḥ pitṛrikthagrahaṇaśrāddhatarppaṇeṣu nādhikārī bhavatī tyarthaḥ | manuḥ anaṃśau klīvapatitau jātyandhabadhirau tathā | unma ttajaḍamūkāśca ye ca kecinnirindriyāḥ || sarvveṣāmapi tu nyāyyaṃ dātuṃ śaktyā manīṣibhiḥ | grāsācchādanamatyantaṃ patitodvāhadadbha vet || yadyarthitā tu dāraiḥ syāt klīvādīnāṃ kathañcana | teṣāmu tpannatantūnāmapatyaṃ dāyamarhati || nirindriyāḥ pāṇipādādi rahitāḥ śrautasmārttakriyānadhikāriṇodāyānarhāiti varttulā rthaḥ |
2.p181.8
tatputrādistu patitotpāditavarjjaṃ tadarhaḥ | yājñavalkyaḥ patitastatsutaḥ klīvaḥ paṅguranmattakojaḍaḥ | anyo'cikitsyarogī rttobharttavyāstu niraṃśakāḥ
Linked texts (15)
- Devalasmṛti (fragments) — Sanskrit
- Bṛhaspatismṛti — Bṛhaspati, Sanskrit
- Śaṅkhalikhitadharmasūtra (fragments) — Sanskrit
- Vaiṣṇava Dharmaśāstra — Viṣṇu, Sanskrit
- Mānava Dharmaśāstra — Manu & Bhṛgu, Sanskrit
- Kātyāyanasmṛti — Kātyāyana (smṛtikāra), Sanskrit
- Hārītadharmasūtra (fragments) — Sanskrit
- Vivādaratnākara — Caṇḍeśvara, Sanskrit
- Smṛtiratnākara (Vivādaratnākara, Kṛtyaratnākara…) — Caṇḍeśvara Ṭhakkura, Sanskrit
- Dāyabhāga — Jīmūtavāhana, Sanskrit
- Bārhaspatyasaṃhitā (Aṅgiras) — Aṅgiras, Sanskrit
- Madanaratna — Madanasiṃha, Sanskrit
- Hiraṇyakeśiśrautasūtra (ed. Kāśīnāthaśāstrī Āgāśe, Ānandāśrama 1907, with Mahādeva's Vaijayantī) — Sanskrit
- Hiraṇyakeśidharmasūtra — Hiraṇyakeśin, Sanskrit
- Vyavahāraprakāśa (Mitramiśra) — Mitramiśra, Sanskrit