Baudhayanaprayogamala 2
Baudhāyanaprayogamālā 2
- Language
- Sanskrit
Contents
2.1
atha strīsaṃskāranirṇayaḥ
yathā | aupanāyanikaḥ puṃsāṃ strīṇāṃ vaivāhiko vidhiriti smṛtyantare | bodhāyano'pi | "vaivāhiko vidhiḥ strīṇāmaupanāyanikaḥ smṛtaḥ"
iti | strīṇāṃ vaivāhikasyopanayanatvena vivāhāntasaṃskāreṣu pakṣadvayaṃ phalitam | garbhasya strī vā pumānvetyanirṇayāt viṣṇubalyantāḥ samantrakā
evānuṣṭheyāḥ | jātakamādicaulāntaḥ strīṇāṃ saṃskārastvamantrakaḥ | vivāhastu samantraka eva | atra bodhāyanaparibhāṣā | "putrāya ca duhitre
ca samānī brāhmaṇī kriyā || mantravadgarbha ājanma janmadyā āvṛtāḥ striyāḥ” iti | amantrakā iti śeṣaḥ | yogīśvaro'pi
“tūṣṇīmetāḥ kriyāḥ strīṇāṃ vivāhastu samantrakaḥ” iti | manurapi “amantrakaiva kāryyayaṃ strīṇāmāvṛtaśeṣataḥ || saṃskārārthaṃ śarīrasya
yathākālaṃ yathākramam” iti | candracūr̤o'pi “saṃskārārthaṃ kriyāḥ strīṇāṃ tūṣṇīṃ kāryyā dvijātibhiḥ” iti | vyāso'pi
“navatāḥ karṇavedhāntā mantravarjyāḥ kriyāḥ striyāḥ” iti | “vivāho mantratastasyāḥ śūdrasyāmantrakā daśa” iti | atra navānāṃ mantravarjyatvoktirjanmottaragauṇakālakriyamāṇagarbhādhānādiviṣayāḥ | yathākālānuṣṭhāne tu mantravadgarbha ājanmeti viṣṇubalantasya samantratvokteḥ | teṣāṃ
karmaṇāmaikaikasya dvayostrayāṇāṃ vā pramādādinā lope uttarottarakarmakāle luptāni karmāṇi kālātipattiprāyaścittaṃ kṛtvā garbhādhānādicaulāntaṃ
mantravarjyaṃ karttavyāni iti strīsaṃskāranirṇayaḥ || yajñaprāyaścittapraśne “ye ye viśeṣā laghavo yatra yatropalakṣitāḥ | taiḥ karma
saṃstaredvidvānnyāyopetaṃ yathā bhavet || svaśāstre vidyamāne yaḥ paraśāstreṇa varttate | bhrūṇahatyāsamaṃ tasya svaśāstramavamanyataḥ || ārṣasya ca
svaśāstrasya pradeśāstadguṇaiḥ samāḥ | karmaṇāṃ pravicārārthamāpatsu ca samāśrayāt” iti || iti veṅkaṭeśakṛtau prayogamālāyāṃ saṃskāranirṇayaḥ
athāgninirṇayaḥ || lokeṣu vyavahārtheṣu vijñeyo'gniḥ sa laukikaḥ || gṛhasthairddhāryyate yo'sāvaupāsana iti smṛtaḥ
2.2
garbhādhāne
māruto'gniścandramāḥ puṃsikarmaṇi || sīmante maṅgalo nāma śobhano vaiṣṇave balau
2.3
prabalo jātakarmaṇi pārthivo nāmakarmaṇi
śivo'gnirupaniṣkrāntau prāśane tu śuciḥ smṛtaḥ
2.4
vardhamānaḥ karṇavedhe sabhyo'gniścaulakarmaṇi || jātavedāstūpanaye vratā''deśe
samudbhavaḥ
2.5
parivartaḥ samāvṛtte vivāhe yojakaḥ smṛtaḥ || caturthyāṃ jātavedo'gniragnirmūrdhā tu pañcame
2.6
vaiśvadeve lāvasakadhyaḥ
pacanaḥ pākakarmaṇi || sabhyo'gnirbahukṛtyeṣu dahanastābhicārake
2.7
pūrṇāhutau mṛḍo nāma śāntike varadaḥ smṛtaḥ || prāyaścitte bhavecchittiḥ
pauṣṭike balavardhanaḥ
2.8
śuddhihome pāvamāno vaśyārthe kāmado'nalaḥ || kukṣau tu jāṭharo vahniḥ kravyādo mṛtabhakṣaṇe
2.9
daivike
havyavāho'gniḥ paitṛke kavyavāhanaḥ || śukro hyāraṇyakasyāgnirvratavān brahmacāriṇaḥ
2.10
ātmajyotiryatīnāṃ tu rāyaspoṣaḥ samṛddhike
jāta uttapanīyo'gniḥ kutaścittaptabhāṇḍataḥ
2.11
saṅgāttatsakapālānāṃmṛtthaḥ sāntapanaḥ smṛtaḥ || ityevamagnayaḥ proktāstattatkarmasu
yojitāḥ
2.12
grahāṇāṃ bhaskarādīnāṃ navānāṃ ca navāgnayaḥ || proktān krameṇa tānsarvāntattasmai viniyojayet
2.13
kapilaḥ
piṅgalaścaiva dhūmaketuśca jāṭharaḥ || śikhī ca hāṭako nāma mahātejā hutāśanaḥ
2.14
raudro'gnirityathaitasminkarmaṇījyāḥ pṛthakpṛthak
brahmā tu gārhapatyo'gniranvāhāryo maheśvaraḥ
2.15
viṣṇustvāhavanīyo'gniragnihotre trayo'gnayaḥ || aviditvā tu yo vahniṃ juhuyādavicakṣaṇaḥ
2.6-2.1
na taddhutaṃ bhavedagnau na hotā phalabhāgbhavet || ityagninirṇayaḥ
punātu devastvā savitā punātvityetairmantrairmukhanābhigulphaṃ ca trikhirutsamārṣṭi” iti | “abliṅgābhistisraḥ pibedvyāhṛtibhistisraḥ parimṛjet”
iti ca || iti pavanavidhiḥ || atha mantraprokṣaṇam || kārikāyāṃ “dadhikrāvṇa ityeka āpohiṣṭhādayastrayaḥ || yacciddhītigrayo
mantrā hiraṇyādicatuṣṭayam || pavamānānuvākaśca saṃhitāḥ pāvanā ime” iti | taccheṣasūtre “surabhimatyā'bliṅgābhirvāruṇībhirhiraṇyavarṇābhiḥ
pāvamānībhirvyāhṛtibhiśca” iti || atha sthānanirṇayaḥ | kārikāyāṃ “dvātriṃśanmārjanāḥ proktāḥ śiraḥpūrvādayaḥ kramāt | śiro
vaktragrīvabāhuvakṣohṛnnābhipārśvayuk || kaṭiguhyorujānvādijaṅghapādāṅgulīṣu ca | sarvāṅgeṣu ca te kāryā mārjanāḥ pāpanāśanāḥ || bāhupārśvorujānvaṅghriṣvekekasyaika mārjanam | śiraḥpūrvādi vijñeyau mārjanau yugmayugmakau” iti dvātriṃśat | yathā dadhikrāvṇaḥ 1, āpohiṣṭhāḥ 3,
yacciddhite 3, hiraṇyavarṇāḥ 4, pavamānassuvarjanaḥ 17, vyāhṛtayaḥ 4, iti dvātriṃśat || atha sthānāni | śirasi dve (2), mukhe
dve (4), grīvāyāṃ dve (6), bāhvorekaikaṃ (8), vakṣasi dve (10), hṛdi dve (12), nābhau dve (14), pārśvayorekaikaṃ (16) kaṭyordve (18),
guhye dve (20), ūrvorekaikaṃ (22), jānunorekaikaṃ (24), jaṅghayorekaikaṃ (26), pādayorekaikaṃ (28), pādāṅgulīṣvekaikaṃ (30), sarvāṅge
dve (32), evaṃ dvātriṃśatsthāneṣu uktamantraiḥ krameṇa mārjayet || iti mantraprokṣaṇam
atha sarvatra karmādau vighneśvarapūjāyā āvaśyakatvāttanmaṇḍalalekhanaprakāro likhyate | yathā | śakrāsurānilahutāśanavāruṇeśabhāgāśritaṃ
2.6-2.2
tu vilikhedrasakoṇamantaḥ | pāśīśapāvakasudiśyuditaṃ trikoṇaṃ vighnārcane tu vihitaṃ navakoṇacakram || kārikāyāṃ “prādeśamātraṃ ca ṣaḍaśrayuktaṃ bimbaṃ ca bāhye guṇavartulāḍhyam | bāhye catuṣkoṇayutaṃ likhitvā madhye yajedvighnapatiṃ huteṣu" iti | asyārthaḥ | ādau pūrvādārabhya
nairṛtyavāyavyakoṇaparyantaṃ rekhāṃ likhitvā pūrveṇa yojayet evaṃ varuṇādārabhyeśānāgneyavaruṇaparyantaṃ rekhāṃ likhet | evaṃ ṣaṭkoṇaṃ sampādya
tadantarvaruṇeśāgneyavaruṇaparyantaṃ trikoṇaṃ vilikhya evaṃ navakoṇaṃ sampādya tadbahivṛttaṃ tadbahieścatuṣkoṇamiti maṇḍalaṃ vilikhya tanmadhye gaṇapatiṃ
yajet || iti vighneśvarapūjāmaṇḍalavidhiḥ
atha gocarmalakṣaṇam || gomayena gocarmamātraṃ caturaśraṃ sthaṇḍilaṃ kuryāditi sūtram | tallakṣaṇaṃ tu kārikāyāṃ "aṣṭāṅgulībhiḥ prādeśaṃ
prādeśaikena tatpadam | padairdvādaśabhiścaiva gocarma ṛṣibhiḥ smṛtaḥ || aṅguṣṭhena kaniṣṭhāntaṃ yojanīyaṃ pramāṇataḥ | prādeśatālagokarṇavitastiriti
kathyate" iti || iti gocarmalakṣaṇam
atha puṇyāhamaṇḍalam || kārikāyāṃ "tisrastisrastu rekhā vilikhatu samagāḥ pūrvabhāgādimadhye madhye yuggugmarekhā vṛṣaśaśivadanā
vahnimāheśvarāgrāḥ | dve dve lekhe'samagrehutavahaśivayordvandvarekhe'samagre māheśāgnyostrivṛttaṃ bahiratha vihite puṇyakāle'ṣṭadikṣu ||" asyārthaḥ
samatalabhūmāvādau pūrvabhāge pūrvāpavargāstisro rekhā uttarāgrā vilikhet tato dakṣiṇabhāge pūrvāgrā uttarāpavargāstisraḥ | paścime pūrvāpavargā
uttarāgrāstisraḥ | uttare pūrvāgrā uttarāpavargāstisro rekhā likhet | vṛṣā indraḥ śaśī kuberaḥ | uttaradigityarthaḥ | anyāḥ
2.6-2.3
prasiddhāḥ | evaṃ dvādaśarekhā vilikhya, tanmadhye pūrvāgre dve, uttarāgre dve, īśānāgre dve, āgneyāgre dve, evamaṣṭau rekhāḥ | tatraiva madhye
dakṣiṇata ārabhya pūrvāgre dve, evamuttarādārabhya pūrvāgre dve, paścimādārabhya dakṣiṇāgre dve, punaḥ paścimādārabhyottarāgre dve, iti madhyakoṣṭhacatuṣkeṣvapi rekhāśca likhet, evaṃ kṛte'ṣṭāviṃśatirekhā bhavanti | bahiraṣṭadikṣu pṛthakpṛthagvṛttatrayaṃ likhet | kārikāyāṃ “aṣṭāviṃśatirekhābhiḥ
saṃyuktaṃ puṇyamaṇḍalam | dasrāditārakārūpaṃ kārayeddhastamātrakam ||” dasrādi aśvinyādi | “rekhāṇāṃ vṛttahādīnāmanvādyā ṛkṣadevatāḥ
ekaikāmaṅguliṃ nyasettattadrekhāntarālake ||” hastamātraṃ saratimātramityarthaḥ | prakoṣṭho vistṛtakaro hasto muṣṭyā tu baddhayā | saratniḥ syādaratnistu niṣkaniṣṭhena muṣṭinetyamaraḥ || iti puṇyāhamaṇḍalam
atha nāndīnirṇayaḥ || gṛhyasūtre “naikāhnā pitryaṃ daivaṃ ca kurvanti prajā asya pramāyukā bhavanti” iti | tasmātpitṛbhyaḥ pūrvedyuḥ
kriyata iti śruteśca | pūrvedyuḥ sadyo vā nāndīśrāddhaṃ kuryāditi viṣṇubhaṭṭaḥ | brahmapurāṇe'pi “vanasthādyāśramaṃ gacchan pūrvedyuḥ sadya eva
vā” iti | gṛhyapariśiṣṭe “mahatsu pūrvedyustadaharalpeṣu” iti | gṛhyasūtre'pi “teṣu pūrvedyurevardhipūrteṣu” iti | atraivaṃ vyavasthā
vivāhacaulopanayanasomādiṣu pūrvedyureva nāndīśrāddhaṃ kuryāt | garbhādhānāditātkālikasaṃskāreṣu pūrvedyuḥ sadyo vā kuryāt | sadyovidhirāpadviṣayaḥ niṣedhasya balīyastvāt || atha nāndīkālaḥ || smṛtau “ekaviṃśatyaharyajñe vivāhe daśa vāsarāḥ | triṣaṭ caulopanayane
2.6-2.4
nāndīśrāddhaṃ vidhīyate ||” viṣṇupurāṇe smṛtyantare ca nāndīśrāddhamavaśyaṃ kartavyamityuktam | “nāndīmukhānpitṝnādau tarpayet prayato
gṛhī | nāniṣṭvā pitṛyajñena vaidikaṃ kiñcidācaret” iti | atra kramamāha pracetāḥ “mātṛśrāddhaṃ tu pūrvaṃ syātpitṝṇāṃ tadanantaram | tato
mātāmahānāṃ ca vṛddhau śrāddhatrayaṃ smṛtam” iti | smṛtyarthasāre “nāndīmukhā ye pitaraḥ ṣaṣṭhādupari saṃsthitāḥ | lepabhāgāścaturthādyāḥ
pitrādyāḥ piṇḍabhāginaḥ” iti | pārijāte brahmapurāṇavacanaṃ “ye syuḥ pitāmahādūrdhvaṃ te ca nāndīmukhāḥ smṛtāḥ | prasannamukhasaṃjñāstu
maṅgaloyā yatastu te || pitā pitāmahaścaiva tathaiva prapitāmahaḥ | trayo'pyaśrumukhāhyete pitaraḥ samprakīrtitāḥ || tebhyaḥ pūrve'tra ye ye tu
te tu nāndīmukhāḥ smṛtāḥ” iti | “te pitrāditribhyaḥ pūrvapitaraḥ proṣṭhapadapaurṇamāsīnimittaśrāddhadaivatā eva na putrajanmādikālike” iti
tatraiva mahālayaprakaraṇe paṭhitatvāt | ihaitāvatsiddham | yannāmakaraṇacaulopanayanavivāhādiṣu yaḥ kartā sa tatkarmāṇi nāndīmukhaviśeṣaṇavadbhyo manuṣyapitṛbhyaḥ śrāddhaṃ kuryāditi | atra mātrādimanuṣyapitṝnnāndīmukhaviśeṣaṇakān kṛtvā'rcayediti hemādrau pradarśitam | tathā ca
tatratyavacanaṃ “ūrdhvavaktrāstu ye tatra te nāndīmukhasaṃjñitāḥ” iti | te divyapitaraḥ | mātrādayaśca manuṣyapitaraḥ prādhānyenoddeśyāḥ
nāndīmukhāstvadabhedadṛṣṭiviṣayā uddeśyasvarūpe'ntarbhāvanīyāḥ | ato mātrādi pitrādi mātāmahādi trayo manuṣyapitara eva prayogakāle
2.6-2.5
nāndīmukhaśabdaviśeṣaṇapūrvakaṃ prayoktavyāḥ | anye divyapitarastu proṣṭhapadādiśrāddhe grāhyāḥ || iti nāndīdevatānirṇayaḥ ||cha|| atha
nāndīśrāddhe daive pitrye ca dvau dvau pratyekaṃ nimantrayedityuktamācāryaiḥ “dvau dvau nimantrya caikaikaṃ sambhojyā brāhmaṇāḥ śubhāḥ | nimantrayettānū
pūrvaṃ dvau viśvedevārthamāhitau || pitṛbhyastu yathāśakti yugmānguṇavato dvijān” iti ||cha|| atha jīvatpitṛkaviṣaye || pārijāte
sāyaṇīyavacanaṃ “nāndīśrāddhaṃ pitā kuryādādyapāṇigrahe punaḥ | ataḥ ūrdhvaṃ prakurvīta svayameva tu nāndikam” iti | dvitīyavivāhādau vara
eva kuryādityarthaḥ | āśvalāyanadharme "nāndīśrāddhaṃ varaḥ kuryātsvastivācanapūrvakam | gṛhapraveśamārabhya pitaryapi ca jīvati || sa
jīvatpitṛko nāndīśrāddhaṃ cetkurute dvijaḥ | pituścaiva pitṝṇāṃ ca pravadanti maharṣayaḥ" iti | kātyāyanastu "svapitṛbhyaḥ pitā dadyātsutasaṃskārakarmasu || yebhya eva pitā dadyāttebhyo dadyātsvayaṃ sutaḥ | piṇḍodvāhanātteṣāṃ tasyābhāve tu tatkramāt ||" asyārthaḥ
sutasaṃskārakarmasu odvāhanāntaṃ vivāhaparyantaṃ pitā svapitṛbhyaḥ piṇḍaṃ dadyāt | piṇḍopalakṣitaṃ vṛddhiśrāddhaṃ kuryāt | tasyābhāve tu piturabhāve
tu "asaṃskṛtāstu saṃskāryā bhrātṛbhiḥ pūrvasaṃskṛtaiḥ" ityuktatvājjyeṣṭhabhrātrādayaḥ svapitṛbhyo dadyurityarthaḥ | evameva vratasamāvartanādau pitā
tadabhāve bhrātā tasyāpyabhāve svayameva svapitṛbhyo dadyāditi | tadabhāve tu tatkramādityaṃśasyārtho hemādrau darśitaḥ | piturabhāve'nyo yaḥ
2.6-2.6
saṃskartā sa tatkramātpitaramārabhya yaḥ saṃskāryasya pitṛkramastena krameṇa dadyāt | na tu svakīyapitṛbhyaḥ | tathā ca nigame "tasmāt
pitṛvyācāryamātulādayassaṃskāryasyopaneyādereva pitṛbhyaḥ śrāddhaṃ dadyurna svapitṛbhyaḥ" iti | atra viśeṣo gṛhyapariśiṣṭe "jīvatpitā sutasaṃskāreṣu
mātṛmātāmahayoḥ kuryānmātari jīvatyāṃ mātāmahasyaiva kuryāt" iti | tathā ca kātyāyanaḥ "svapituḥ pitṛkṛtyeṣu hyadhikāro na vidyate
na jīvantamatikramya kiñciddadyāditi śrutiḥ ||" atra kecidapavādā maitrāyaṇīyapariśiṣṭe "udvāhe putrajanane pitryeṣṭyāṃ saumike makhe | tīrthe
brāhmaṇa āyāte ṣaḍete jīvataḥ pituḥ" iti | putrasya ṣaḍete śrāddhakālā ityarthaḥ | pitryeṣṭyāṃ cāturmāsyeṣu | saumike makhe somayāgādau | puroḍāśavatpiṇḍadāne ca etatsāmnikābhiprāyam | ata eva sumantuḥ "na jīvataḥ pituḥ kuryāt śrāddhamagnisute dvijaḥ
yebhya eva pitā dadyāttebhyaḥ kurvīta sāgnikaḥ || pitāmahe'pyevameva kuryājjīvati sāgnikaḥ | sāgniko'pi na kurvīta jīvati prapitāmahaḥ ”
iti | prapitāmahagrahaṇaṃ pitṛpitāmahaprapitāmahapradarśanārtham | ata eva viṣṇuḥ “pitari pitāmahe prapitāmahe ca jīvati naiva dadyāt”
iti | pitari pitāmahe ca jīvati kathamiti cettasa evāha viṣṇuḥ “pitari jīvati yat śrāddhaṃ pitā yeṣāṃ kuryātteṣāmeva kuryāt pitari
pitāmahe ca yeṣāṃ pitāmahaḥ” iti | yajñatantrasudhānidhāvapi “jīvatpitṛkasya nāndīśrāddhe hyanadhikāra eva pratīyate” ityupakramya “udvāhe
putrajanane pitryeṣṭyāṃ saumike makhe | tīrthe brāhmaṇa āyāte ṣaḍete jīvataḥ pituḥ” iti | putrasyeti śeṣaḥ ete śrāddhakālā ityarthaḥ
2.6-2.7
“na jīvatpitṛkaḥ kuryācchrāddhamagnimṛte dvijaḥ | yebhya eva pitā dadyāttebhyaḥ kurvīta sāgnikaḥ || sāgniko'pi na kurvīta yo jīvatprapitāmahaḥ”
iti | pitṛpitāmahābhyāṃ saha prapitāmahe jīvatītyarthaḥ | triṣvapi jīvatsu nāndīsthāne ta eva pūjyāḥ | teṣāmekasminnapyavidyamāne
yebhya eva pitā dadyādityādivacanasya sāvakāśatvāt | yadyapi pitṛṣvapi jīvatsu idaṃ vacanaṃ pravartate tathā'pi “sāgniko'pi na kurvīta yo
jīvatprapitāmahaḥ” iti vacanena bādhyate | evaṃ mātari jīvatyāṃ yebhya eva pitā dadyādityayameva nyāyaḥ | mātāmahe jīvati putrikāputrasya tu yebhya eva pitā dadyādityādinyāyenānuṣṭhānamiti | anena jīvatpitṛkasya svadvitīyavivāhaputraputrīkavivāhaputrajananacāturmāsyāgniṣṭomādiyajñatīrthayātrāśrotriyāgamanakālavyatirikteṣu karmasu nāndīśrāddhe adhikāro nāsti | vivāhaputrajanmanorapi jīvatpitṛmātṛmātāmahasya
nāndīśrāddhaprayoge janakasya mātṛpitṛmātāmahavargānuddiśya śrāddhaṃ dadyāt | pitari jīvati mātari mātāmahe'pyavidyamāne ādau svamātṛvargamuktvā
janakasya pitṛvargaṃ svamātāmahavargaṃ coktvā śrāddhaṃ dadyāt | pitari mṛte mātari mātāmahe ca jīvati tadā pitṛvarga evoddeśyaḥ | evaṃ jīvatpitṛkaḥ
mātṛvargamātāmahavargayoranyatarasminvidyamāne vidyamānavargaṃ parityajya dadyāditi | viśvapatiprayoge tu “jīvatpitṛkaḥ pitṛmātrādibhyo vṛddhiśrāddhaṃ
kuryāt | pitari jīvati yeṣāṃ pitā kuryātpitari pitāmahe ca yeṣāṃ pitāmahaḥ pitari pitāmahe prapitāmahe ca naiva dadyāt | jīvatpitṛkavat
2.6-2.8
jīvanmātṛkasya na mātṛpārvaṇaṃ jīvanmātāmahasya na mātāmahapārvaṇaṃ dvāralopāt” iti | anena jīvatpitṛkasyāpi sarvatra nāndīśrāddhādhikāraḥ
pratīyate tathāsati “vivāhe putrajanana” iti pūrvoktavacanavirodhaḥ syāt | ato jīvatpitṛko'pi putrajanane vivāhe cāturmāsye somayāgādiṣu tīrthe śrotriyāgamane caivamuktaprakāreṇāvaśyaṃ śrāddhaṃ kartavyaṃ, garbhādhānādiṣu tu jīvatpitṛkasya naivādhikāraḥ | tadā te pratyakṣeṇa pūjyā iti
pārijāte prapañcitam | kiñca | maitrāyaṇīyapariśiṣṭe “vṛddhau tīrthe ca saṃnyaste tāte ca patite sati | yebhya eva pitā dadyāttebhyo
dadyātsvayaṃ sutaḥ” iti | atra vṛddhiśabdagrahaṇaṃ “vivāhe putrajanane” iti pūrvoktasthaleṣu kriyamāṇavṛddhiśrāddhaparam || iti jīvatpitṛkanāndīnirṇayaḥ
2.64.1
vidhavākartṛkanāndīśrāddhaviṣaye “svabhartṛprabhṛtitribhyaḥ svapitṛbhyastathaiva ca | vidhavā kārayet śrāddhaṃ yathākālamatandritā || na svadhā nāpasavyaṃ ca na gotraṃ na ca rūpakam | tilasthāne yavāḥ kāryoṃ darbhasthāne ca dūrvakāḥ” ityādivacanānyupalabhyante
śiṣṭācārastu vidhavākartṛkavratādau tatsutādibhireva nāndīśrāddhaṃ kriyamāṇaṃ dṛśyate | tasmādyathācāramanuṣṭhānaṃ yuktamiti bhāti || śrāddhaṃ tu
trividhaṃ annaśrāddhamāmaśrāddhaṃ hiraṇyaśrāddhamiti | eṣāmanyatamena vā kuryāt | vaiśvadevānantaraṃ nāndīśrāddhaṃ kuryādityuktam | saṅgrahe
“vṛddhāvādau kṣaye cānte darśa madhya mahālaye | ācānteṣu ca kartavyaṃ vaiśvadevaṃ caturvidham” iti || iti nāndīnirṇayaḥ
atha puṇyāhanirṇayaḥ || gṛhyasūtre athāparedyurdevānāmiti | pūrvedyurnāndīśrāddhaṃ kṛtvā paredyuḥ puṇyāhaṃ kuryādityarthaḥ | “atha brāhmaṇān
annena pariviṣya puṇyāhagum̐ svasti ṛddhimiti vācayitvā” iti sūtre | “annenāmena hiraṇyena vā brāhmaṇānsampūjya taireva puṇyāhaṃ vācayet”
iti viṣṇubhaṭṭaḥ | vyāso'pi “sampūjya gandhamālyādyairbrāhmaṇānsvasti vācayet | dharmakarmaṇi māṅgalye saṅgrāme'dbhutadarśane” iti
gṛhyapariśiṣṭe “atha svastivācanamṛddhipūrteṣu” iti | ṛddhirvivāhāntā apatyasaṃskārāḥ pūrte pratiṣṭhodyāpane “tattatkarmaṇaścādyantayoḥ puṇyāhaṃ
kuryāt” iti | āśvalāyanaḥ “vaidike tāntrike cādau tataḥ puṇyāha iṣyate” iti | śaunako'pi “puṇyāhavācanavidhiṃ vakṣyāmo'tha
yathāvidhi | prayoktakarmaṇāvādāvante codayasiddhaye” iti | puṇyāhakālastu | triṃśaddhaṭikātmakaṃ divāpramāṇaṃ navadhā vibhajya viṃśati
2.64.2
kalādhikaghaṭikātrayātmakanavabhāgeṣu prathamatṛtīyapañcamasaptamanavamabhāgāḥ puṇyāhāḥ | dvitīyaṣaṣṭhabhāgau ślīlau anindyāvityarthaḥ | caturthāṣṭamabhāgāvaślīlau nindyāvityarthaḥ | puṇyāhavācanaṃ tu prayogāntargatamiti kecit, prayogabahirbhūtamiti bahavaḥ | atrādyapakṣe pradhānakarmasaṅkalpaṃ
kṛtvā puṇyāhaṃ vācayet | bahirbhūtapakṣe puṇyāhānantaraṃ karmasaṅkalpaṃ kuryāt | kārikāyāṃ “tataḥ pañca dvijā annaistarpitā darbhahastakāḥ
catvāraḥ prāṅmukhāḥ sthāpyāsteṣāṃ dakṣiṇato'paraḥ || dhārayannudakumbhaṃ tu sāpidhānamudaṅmukhaḥ | dakṣiṇaṃ bāhumetasya svayaṃ tiṣṭhetspṛśanniva
puṇyāhaṃ vācayedanyānnūdakumbhasya dhārakaḥ | uktamuktaṃ pratibrūyuḥ śāntirastvādisaptakam” iti | gṛhyasūtre'pi “catvāraḥ prāṅmukhāḥ sthāpyāḥ
prāṅmukho'para udakumbhaṃ dhārayaṃstasya puṇyāhaṃ vācayiṣyannāma gṛhṇātyasau prīyatām” iti | “sampūjitā brāhmaṇā ariktapāṇayaḥ prāṅmukhāḥ
yugmāstiṣṭhanti teṣāṃ dakṣiṇataḥ prāṅmukhodaṅmukho vā'pihitamudakumbhaṃ dhārayanvācayitā tiṣṭhatyaparaḥ kumbhaḥ sthaṇḍile tiṣṭhati tasya dakṣiṇaṃ bāhumanvitarastiṣṭhati” iti | viṣṇubhaṭṭo'pi “kuśāndūrvāndhāyamāṇā ariktapāṇayaḥ prāṅmukhāścatvārastiṣṭhanti teṣāṃ dakṣiṇata udaṅmukho'pihitaṃ
udakumbhaṃ dhārayitvānyastiṣṭhati tasya dakṣiṇaṃ bāhumāśrityetaro varādistiṣṭhati” iti || iti puṇyāhanirṇayaḥ
atha nāndīprayogaḥ || karttā pūrvedyuḥ prātaḥ snānādi nityakarma kṛtvā vaiśvadevaṃ hutvā gaṇapatiṃ sampūjya ācamya prāṇānāyamya deśakālau
2.64.3
saṅkīrtya mama kumārasya śvaḥ kariṣyamāṇāmukakarmāṅgatayā vihitaṃ puṇyāhapūrvakaṃ nāndīsamārādhanaṃ hiraṇyena kariṣye [rātrau cedrātrau kariṣyamāṇa
iti, sadyaścedadya kariṣyamāṇa iti] iti saṅkalpya, “asya nāndīsamārādhanakarmaṇaḥ puṇyāhaṃ bhavanto bruvantu | asmai nāndīsamārādhanakarmaṇe
svasti bhavanto bruvantu | asya nāndīsamārādhanakarmaṇaḥ ṛddhiṃ bhavanto bruvantu | nāndīmukhāḥ pitaraḥ prīyantām” iti puṇyāhaṃ vācayitvā
prokṣaṇāntaṃ kṛtvā, viśvedevārthaṃ caturo brāhmaṇān dvau vā mātrādivargatayasya ṣaṭ dvau vā yathāśakti brāhmaṇānimantrya, pūrvābhimukhānupaveśya, haste
gandhākṣatapuṣpadūrvāṅkurān gṛhītvā brāhmaṇapādeṣu ninayati | nāndīsatyavasusaṃjñikā viśvedevā nāndīmukhā bhūrbhuvaḥsuvaridaṃ vaḥ pādyaṃ svāhā na
mameyaṃ ca vṛddhiḥ | nāndīmātṛpitāmahīprapitāmahyo nāndīmukhyau bhūrbhuvaḥsuvaridaṃ vaḥ pādyaṃ svāhā na mameyaṃ ca vṛddhiḥ | nāndīpitṛpitāmahaprapitāmahā nāndīmukhā bhūrbhuvaḥsuvaridaṃ vaḥ pādyaṃ svāhā na mameyaṃ ca vṛddhiḥ | nāndīmātāmahamātuḥpitāmahamātuḥprapitāmahā nāndīmukhāḥ
bhūrbhuvaḥsuvaridaṃ vaḥ pādyaṃ svāhā na mameyaṃca vṛddhiḥ | haste gandhayavākṣatadūrvāṅkurān gṛhītvā nāndīsatyavasusaṃjñikā viśvedevā nāndīmukhā
bhūrbhuvaḥsuvaridaṃ va āsanagandhādyupacārakalpanaṃ svāhā na mameyaṃca vṛddhiḥ | nāndīmātṛpitāmahīprapitāmahyo nāndīmukhyayo bhūrbhuvaḥsuvaridaṃ va
āsanagandhādyupacārakalpanaṃ svāhā na mameyaṃca vṛddhiḥ | nāndīpitṛpitāmahaprapitāmahā nāndīmukhā bhūrbhuvaḥsuvaridaṃ va āsanagandhādyupacārakalpanaṃ
2.64.4
svāhā na mameyaṃca vṛddhiḥ | nāndīmātāmahamātuḥpitāmahamātuḥprapitāmahā nāndīmukhāḥ bhūrbhuvaḥsuvaridaṃ va āsanagandhādyupacārakalpanaṃ svāhā
na mameyaṃca vṛddhiḥ | haste hiraṇyākṣatajalaṃ gṛhītvā nāndīsatyavasusaṃjñikā viśvedevā nāndīmukhā bhūrbhuvaḥsuvaridaṃ vo yugmabrāhmaṇabhojanaparyāptānnaniṣkrayabhūtaṃ kiñciddhiraṇyaṃ svāhā na mameyaṃca vṛddhiḥ | nāndīmātṛpitāmahīprapitāmahyo nāndīmukhyayo bhūrbhuvaḥsuvaridaṃ vo yugmabrāhmaṇabhojanaparyāptānnaniṣkrayabhūtaṃ kiñciddhiraṇyaṃ svāhā na mameyaṃca vṛddhiḥ | nāndīpitṛpitāmahaprapitāmahā nāndīmukhā bhūrbhuvaḥsuvaridaṃ vo yugmabrāhmaṇabhojanaparyāptānnaniṣkrayabhūtaṃ kiñciddhiraṇyaṃ svāhā na mameyaṃca vṛddhiḥ | nāndīmātāmahamātuḥpitāmahamātuḥprapitāmahā nāndīmukhā
bhūrbhuvaḥsuvaridaṃ vo yugmabrāhmaṇabhojanaparyāptānnaniṣkrayabhūtaṃ kiñciddhiraṇyaṃ svāhā na mameyaṃca vṛddhiḥ ||| iḍā̍ de̱vahūrmanu̍rya̱jñanī̱rbṛha̱spati̍ru̱kthāma̱dāni̍ śam̐siṣa̱dviśve̍de̱vāssa̍ūkta̱vāca̱ḥ pṛthi̍vimāta̱rmāmā̍him̐sī̱rmadhu̍maniṣye̱ madhu̍janiṣye̱ madhu̍vakṣyāmi̱ madhu̍vadiṣyāmi̱ madhu̍matīṃ de̱vebhyo̱ vāca̍mudyāsam̐śuśrūṣeṇyā̍ṃ manu̱ṣye̍bhya̱stammā̍ de̱vā a̍vantu śo̱bhāyai̍ pi̱taro'nu̍madantu || “nāndīmukhāḥ pitaraḥ prīyantām” iti yavākṣatadūrvāyuktāpo ninīya
kṛtasya karmaṇaḥ sāṅgatāsiddhyarthaṃ drākṣāmalakaniṣkrayabhūtaṃ kiñciddhiraṇyaṃ svāhā na mameyaṃca vṛddhiḥ || i̱ḍā̍mabhe puruda̱m̐sa̍gum̐ su̱rnigo̍'śeśrvatta̱magum̐
2.64.5
harvamānāya sādha | svā̱naṃḥ su̱nustana̍yo̱ vijā̍vā̱gne̱ sasmi̍t su̱mati̍rbhūtva̱sme | iḍa̱ehi̍ adi̍ta̱ehi̍ sara̍sva̱tyehi̍ śivagum̐śivam, iti | tāmbūlagandhākṣatādiyuktapātraṃ haste gṛhītvā tadadhastristāḍayediti śiṣṭācāraḥ || yasya smṛtyā ca nāmoktyā tapo yajñakriyādiṣu | nyūnaṃ sampūrṇatāṃ
yāti sadyo vande tamacyutam || anena nāndīsamārādhanakarmaṇā śrīparameśvaraḥ prīyatām || iti nāndī śrāddhaprayogaḥ
Linked texts (4)
- Veṅkaṭeśīyaprayogamālā — Veṅkaṭeśa Jyotiṣin, Sanskrit
- Kṛtyakalpataru — Lakṣmīdhara Bhaṭṭa, Sanskrit
- Smṛticandrikā — Devaṇṇabhaṭṭa, Sanskrit
- Aṣṭādaśasmṛti — Sanskrit