Tirthaprakasha 1.p25
Tīrthaprakāśa 1.p25
- Language
- Sanskrit
1.p25.1
sati tadanujñayaivādhikāraḥ | agnau vāsapakṣe svecchayādhikāraḥ | gurvājñādivaśāt kāryāntarārthaṃ gatastu yadi daivāttīrthasnānādi karoti tadgurave nivedya guruṇānumoditastatphalaṃ labhata ityanyatroktam | manurapyāhateṣāmanuparodhena pāratryaṃ yadyadācaret | tattannivedayettebhyo manovacanakarmabhiḥ || iti | teṣāṃ, mātāpitṛgurūṇām | kṛtasamāvarttanasya gṛhasthasya vā pitrorjīvatorapyeṣa eva vidhiḥ pāratantryataulyāt | yastu pitroratidūravarttī sa yajñadānādivat tīrthayātrādi kuryādeva | yattukaurmye, na tābhyāmananujñāto dharmamanyaṃ samācaret | varjayitvā mokṣaphalaṃ nityaṃ naimittikaṃ tathā || iti mokṣārthakarmaṇi pitrādyanujñā nāpekṣatetyuktaṃ tat saṃnyāsiviṣayaṃ “yadahareva virajettadahareva pravrajet” itidarśanāt | sarvasvanāśe'pyathavā nṛpastviti kvacitpāṭhaḥ | yajñādhikāranivṛttistu patnīviyogādinā | viprapadaṃ dvijaparam | iṣṭirdarśapaurṇamāsādiḥ | yajño'gniṣṭomādiḥ | evaṃ yajñādhikārādinā viśiṣṭasya gṛhasthasya tīrthayātrāyāṃ nādhikāraḥ | atra hetuḥ sarvatīrthādapyadhikaphalamagnihotramiti | evaṃ cāgnihotreṇopasaṃhārāt smārttāgnimattvaṃ nādhikāravirodhīti dhyeyam | tadevaṃ kvacidagnimattvena niṣedho'pi śrautāgnimadviṣaya eva etadekamūlakatvāt | smārttāgnimato'pi cirapravāsaniṣedhāt tadatikrame puruṣadoṣa eva na tu tīrthaphalāniṣpattiḥ | śrautāgnimataśca dhanārthaṃ pravāsābhidhānāt tadarthaṃ gatasya tīrthalābhe prāsaṅgikaṃ tīrthasnānādiphalaṃ bhavatyeva | tatra ca śrāddhaṃ sāgnināpi viprapāṇyādāvagnaukaraṇena karttavyaṃ proṣitasāgneruparāgadarśanaśrāddhavat |
1.p25.2
kaurmye sāgnestīrthayātrāṃ niṣiddhyoktamsahāgnirvvā sapatnīko gacchettīrthānyatandritaḥ | iti | evaṃ cāgnihotrī agnipatnīsahita eva tīrthayātrāṃ kuryāditi| evaṃ niragnergṛhasthasya smārttāgnimataśca sāgnikasyāpyagnipatnīsahitasya yajñādhikāre patnīviyogādinā nivṛtte'nāśramasyāpi tīrthayātrā siddhyati | evaṃ vānaprasthasyāpi tatrādhikāraḥ | vānaprasthaṃ prakṛtya - ṛṇāni trīṇyapākṛtya kuryāttīrthasya sevanam | vidhāya vṛttiṃ bhāryāyāḥ putreṣu vinidhāya ca || iti kaumyat | putreṣu bhāryāṃ nikṣipya vanaṃ gacchetsahaiva vā | iti manuvacanāt putreṣu bhāryyā nikṣipyāpi vānaprasthasya vanagamanasiddheḥ tatpakṣamavalambyaiva "putreṣu vinidhāya ca" ityuktam | na tu tīrthanimittameva bhāryyānikṣepaḥ | yaterapi tīrthe'dhikāraḥ | mumukṣubhistīrthagataṃ dvijendraiḥ kāryyaṃ tathā tatphalakāṅkṣibhiśca | iti kāśīkhaṇḍāt | gataṃ gamanam | evaṃ caturṇāṃ varṇānāmāśramāṇāṃ ca tīrthādhikāraḥ siddha iti | nanujapastapastīrthayātrā pravrajyā mantrasādhanam | devatārāradhanaṃ ceti strīśūdrapatanāni ṣaṭ || tathā, viprasevaiva śūdrasya viśiṣṭaṃ dharmalakṣaṇam | yadato'nyaddhikurute tadbhavatyasya niṣphalam || iti vacanena śūdrasya tīrthayātrāniṣedhāt kathaṃ tatrādhikāra iti cet, na | tadvacanasya viprasevāvirovena tīrthayātrāniṣedhaparatvāt | ata evabhārate, śūdrastu dvijaśuśrūṣāviruddhaṃ dharmamācaran | narake pacyate tadvadvedaśravaṇakīrttanān || ityuktam | anulomajānāṃ tīrthe'dhikāraḥ | sajātijānantarajāḥ ṣaṭ sutā dvijadharmiṇaḥ | iti manuvacanāt |
1.p25.3
tadarthastu dvijairvidyamānajātīyāsu jātāstrayastathā ānulomyenotpannāḥ brāhmaṇena kṣatriyāvaiśyayoḥ kṣatriyeṇa vaiśyāyāmiti trayaḥ evaṃ ṣaṭputrā dvijadharmiṇaḥ upanayanādidharmayuktā ityarthaḥ | vastutastu sajātijābhyo yā yā anantarāstāsu jātāḥ ṣaṭ anulomajā dvijadharmiṇa ityarthaḥ | ataśca śūdrāyāṃ traivarṇikebhyo jātānāmapi anulomajānāṃ dvijadharmatvam | tathā ca dvijānāṃ tīrthayātrāsiddhau teṣāmapi tatsiddhirdvijadharmāviśeṣāt | upanayanaprāptistu śūdrāputrāṇāṃ saṃskāraprakāśe vicāritam | kuṇḍagolakayorapi tīrthe'dhikāraḥ | śūdrāṇāṃ tu sadharmāṇaḥ sarve'padhvaṃsajāḥ smṛtāḥ | iti manuvacanāt | apadhvaṃsajāḥ, svakṣetre vinānumatimanyenotpāditāḥ | idaṃ tu mitākṣarāsvarasāduktam | apadhvaṃsajā vyabhicārajā iti tadvyākhyānāt | manuṭīkāyāṃ tu apadhvaṃsajāḥ pratilomajāḥ sūtādayaḥ śūdradharmāṇa ityuktam | yuktaṃ caitat | sajātijetyādinā'nulomajāderuktatvādapadhvaṃsajā ityanena pratilomajānāṃ vaktumucitatvāt | ataḥ pratilomajānāṃ tīrthe'dhikāraḥ siddhaḥ | śūdrājjātastu caṇḍālaḥ sarvadharmabahiskṛtaḥ | iti yājñavalkyavacanāt tasya nādhikāraḥ siddhyati yadyapi, tathāpi— tīrthānyeva tu sarvāṇi pāpaghnāni sadā nṛṇām | iti śaṅkhavacanāt caṇḍālakuṇḍagolakādīnāmapyadhikāraḥ | na caitasya sāmānyavacanatvāt pratilomabhinnaparatāstītivācyam | “sarvadharmabahiṣkṛta” ityasya “śūdrāṇāṃ tu sadharmāṇa” ityanurodhena ahiṃsādividhyanurodhena ca saṅkocāvaśyaśyakatve etadanurodhenāpi saṅkocasya suvacatvāt | strīṇāmapi tīrthe'dhikāraḥ |
1.p25.4
vidhavāṃ prakṛtyasnānaṃ dānaṃ tīrthayātrāṃ viṣṇornāmagrahaṃ muhuḥ | iti skānde'bhidhānāt | janmaprabhṛti yatpāpaṃ striyā vā puruṣasya vā | puṣkare snātamātrasya sarvameva praṇaśyati || iti vacanācca | tatra sadhavānāṃ patisāhityena | nāsti strīṇāṃ pṛthagyajño na vrataṃ nāpyupoṣaṇam | patiṃ saṃsevate yā tu tena svarge mahīyate || iti manuvākye yajñapadasya vihitakarmopalakṣakatvāt | patyunumatyā'dhikāraḥ | vratopavāsaniyamān patimullaṅghya yā''caret | āyuṣyaṃ harate bharturmṛtā narakamṛcchati || iti vacanāt | patimullaṅghya, patiresourcemanādṛtya patyurananumatyetiyāvat | pāpakṛtāṃ tu pāpaśamanārthaṃ tīrthe'dhikāraḥ prāgeva prapañcitaḥ | atha tīrthayātretikarttavyatā'bhidhīyate | brahmapurāṇe, yo yaḥ kaścittīrthayātrāṃ tu gacchetsusaṃyataḥ sa tu pūrvaṃ gṛhe sve | kṛtopavāsaḥ śucirapramattaḥ sampūjayedbhaktinamro gaṇeśam || devānpitṝn brāhmaṇāṃścaiva sādhūndhīmān vipro vittaśaktyāprayatnāt | pratyāgataścāpi punastathaiva devān pitṝn brāhmaṇān pūjayecca || evaṃ kurvāṇastasya tīrthādyaduktaṃ phalaṃ tatsyānnātra sandehamāsti
Linked texts (3)
- Mānava Dharmaśāstra — Manu & Bhṛgu, Sanskrit
- Gadādharapaddhati — Gadādhara Rājaguru 1725, Sanskrit
- Tīrthacintāmaṇi — Vācaspatimiśra, Sanskrit