Tirthaprakasha 3.p3
Tīrthaprakāśa 3.p3
- Language
- Sanskrit
3.p3
atredaṃ vivicyate | vapanaṃ kariṣye ityullekho vapanaṃ kārayiṣye iti vā | atra miśrāḥ | vapanaṃ nāma keśavibhāgānukūlā kṣurakriyā tatkartṛtvaṃ nāpitasyaivāto vapanamahaṃ kārayiṣya ityevollekhaḥ | “prayāge vapanaṃ kuryyād” itividhestathaivollekha iti cet, na | vidherapi vāpanāparatvāt | tena kārayedityarthe kuryyāditi ṇico lopena nirdeśaḥ | nanu yathā ṛtvigdvārā nirvāhyāyāmapījyāyāṃ yajetetividhyanurodhāt yajamāno yakṣya ityevābhilapati na yājayiṣya iti tathā'trāpi vapanaṃ kariṣye ityevābhilāpaḥ kiṃ na syāditi cet, na | yakṣya iti prayogasya dṛṣṭāntasya vaiṣamyāt | tathā hi tatra devatoddeśena havistyāgo yāgaḥ sa ca yajamānakartṛka iti yakṣya ityabhilāpasyaucityam | prakṛte tu vapanasya svayaṃ kartṛtvābhāvānna kariṣya iti prayogasambhavaḥ | nanu yathā homasyādhvaryu kartṛkatve'pi homaṃ kariṣya iti, yathā vā cayanasyādhvaryukartṛkatve'pi cayanaṃ kariṣya iti yajamānasyābhilāpaḥ | tathātrāpi kariṣya ityabhilāpaḥ sambhavati iti cet, na | agniprakṣepatacyāgayorubhayorapi sahitayorhomatvena ekāṃśe'dhvaryukartṛkatve'pi anyāṃśe yajamānakartṛkatvena homaṃ kariṣya ityabhilāpasambhavāt | cayane sāgnicitikenāhaṃ yakṣya ityeva saṅkalpaḥ pradhānasaṅkalpasyai vaucityāt | cayanasya pṛthaksaṅkalpe'pi vā ceṣya iti saṅkalpaḥ śiṣṭācārāt “sarvakāmo'gniṃ ceṣya" iti baudhāyanasūtrādvā draṣṭavyaḥ | atra tvasmadāyatte kimityavācakaṃ prayokṣyāmahe itinyāyena vapanaṃ kārayiṣye ityasyaivocitatvāt ityāhuḥ | tanna | vapeditividhinā prayojakavyāpārakartṛtvarūpahetukartṛtvasyāvihitatvenānullekhyatvāt | · na cānyathānupapattyā tadvidhiritivācyam | tathā sati ṇijantatāniyamena vapeditiprayogasyāsādhutāpatteḥ | na ca luptaṇijaṅgīkāreṇa tadvidhiyuktaḥ | luptaṇico gamakatve ṇico lope ca pramāṇābhāvāt | kathaṃ tarhi vapeditividhinā prayojakavyāpārakarttuḥ prayojyavyāpārakartṛtvavidhiḥ | ucyate | prayojakavyāpārakartturapi svavyāpāraprayojyavyāpārakartṛtvasattvāt | evaṃ ca ṇijantaprayogasya prayojakavyāpārakartṛtvarūpahetukartṛtvavivakṣāyāṃ niyatatvena prayojakavyāpāradvārā prayojyavyāpāre paramparākartṛtvavivakṣāyāmaṇijantatāprayogo'pi nānupapannaḥ | na ca sākṣātkartṛtva eva tacchaktiḥ | luṅluṭoradyatanānadyatanasādhāraṇyena bhūtabhaviṣyanmātra iva kartṛpratyayānāṃ sākṣātparamparāsādhāraṇyena kartṛtvamātre śaktyupagamāt | dṛṣṭaśca hetukartaryapi aṇijantaprayogaḥ yathā svāmini sannidhānamātrakarttari sākṣādvilekhanamakurvatyapi paṅkibhirhaleḥ karṣatīti | tathā coktamaśvapratigraheṣṭayadhikaraṇe (vārtika) kṛtā “hetukartari kartṛtvamasti tatra yadā hetutvaṃ vivakṣyate tadā hetumadvyāpāre 'vivakṣite'pi ṇijutpadyate | kartṛtvamātravivakṣāyāṃ vinaiva ṇicāśvapratigrahaṃ yo yathākathañcinnirvartayati sa pratigṛhṇātīti śakyate vaktum” ityādinā| ataśca vapane'pi paramparayā vāpayituḥ kartṛtvasattvāt sambhavati tasya vapanakartṛtvavidhiḥ | tataśca vidhivihitakriyāyā evollekhyātpanaṃ kariṣya ityevollekhaḥ | ata eva cayanasyādhvaryukartṛkatve'pi yajamānakartṛkaḥ ceṣya ityeva saṅkalpa ukto baudhāyanādibhiḥ | ata eva ca prayojyavyāpārakartṛtvavācyeva śabdo bahuṣu vacaneṣūpalabhyate | tathā hi “samāvṛttā na vapeyuḥ” ityāpastambaḥ | “vapet keśāṃśca śmaśrūṇi” iti brahmapurāṇam | śrutiḥ “te keśānagre'vapanta” ityādi | nanu “vapanaṃ naiva kārayet” “tasmānnānyatra vāpayet” ityapi darśanāt kārayiṣya ityapi cālāpaḥ syāditi cet, maivam | vidhīnāmubhayavidhatve'piyāni kāni ca pāpāni brahmahatyāsamāni ca | keśānāśritya tiṣṭhanti tasmātkeśānvapāmyaham || iti mantraliṅgādvapanamahaṃ kariṣya ityevollekha iti siddham