Kamasutra 40
Jayamaṅgalā 40
- Language
- Sanskrit
40.p1
śāstrakāra eva prakaraṇasaṃbaṃdhamāha-
40.1
artheti | arthāniti lābhaviśeṣānanantaroktān, ācaryamāṇān sādhyamānān, aparigrahāyā veśyāyā ityarthaḥ, anarthā iti | arthaviruddhāḥ, anūdbhavantīti, 'anurlakṣaṇe' ityanoḥ karmapravacanīyatve'rthāniti dvitīyā, arthān sādhyamānāṃllakṣyīkṛtyānarthā api svahetubhya utpadyante, tatra yadā'rthā evotpadyante tadā niranubandho'rthapakṣaḥ, yadā'rthaṃ bādhitvā'narthāstadā niranubandho'narthapakṣaḥ, anubandhā iti | arthānarthayoḥ saṃśayāścobhayoreva gṛhyante, tasmātteṣu hānopādānārthaṃ tadvicāro yuktaḥ, ityarthānarthānubandhasaṃśayavicārā ucyante |
tatrārthāstadanubandhāścopādeyā eva, tatsaṃśayāśca keṣāṃ citpravṛtteḥ, ye'narthāstadanubandhāstatsaṃśayāśca teṣāmanupādeyatvādutpattikāraṇānyāha-
40.2
ta iti | anarthādayaḥ, buddhidaurbalyāditi | ūhāpohatattvābhiniveśāvivekābhyāṃ vaikalyaṃ, buddhidaurbalyaṃ, rāgaḥ = saktiḥ, abhimānaḥ = ahaṃkāraḥ, dambhaḥ = chadma, ārjavam = ṛjutā, viśvāsaḥ = visrambhaḥ, krodhaḥ = kopaḥ, ete kāryavaśādyuktitaḥ prayujyamānā naiva doṣāya, ādhikyena tu doṣāyetyatiśabdenāha, pramādaḥ = yo'nyatra vyāsaṅgaḥ, sāhasam = avimṛṣyakāritvam, etannavadhā mānuṣaṃ nimittaṃ, daivayogāditi | daivenāśubhakarmasaṃjñakena yogādityarthaḥ |
40.3
teṣāṃ buddhidaurbalyādīnām, atha vā teṣāmityanarthānāṃ sānubandhānāṃ tatsaṃśayānāṃ ca phalamiti pariṇāmaḥ, anartha eva hi tripariṇāmarūpeṇa saṃśayyamānatvādanarthasaṃśayānāmapi phalaṃ, vyayasyeti | gamyābhigamanāya kṛtasya, anāyatiḥ = prabhāvahāniḥ, āgamiṣyata iti | adhikṛte vyaye lapsyamānasya nirvartanamiti boddhavyam, āptasyeti | prāptasyārthasya niṣkramaṇamanyena gṛhyamāṇatvāt, pāruṣyasyeti | duruktasya, gamyatā = apariceyatā, śarīrasya praghātaḥ = prāṇairviyogaḥ, keśānāṃ, chedanaṃ = lavanaṃ, yātanaṃ = bandhanaṃ tāḍanam, aṅgavaikalyaṃ = karṇanāsāvicchedaḥ |
40.4
tānbuddhidaurbalyādīnādita eva parihartumicchedu, yāvadarthahetūnupāyānna prayuṅkte 'nyathā hyarthaṃ bādhitvā'nartho'pi syāt kāraṇānāṃ saṃnihitattvād, arthabhūyiṣṭhāṃśceti | arthabahulānānarthahetūnupekṣeta, tatra hyarthahetūnāmevopāyānāṃ bāhulyāt |
idānīṃ niranubandhānvicārayitumāha-
40.5
arthā iti | arthatrivargo hyartha iti kṛtvā tadviruddho'narthatrivargaḥ, tataścārthānarthānubandhasaṃśayavicārā ityasminsatre dharmādharmayoḥ kāmadveṣayorapi saṃgrahaḥ siddhaḥ, anena niranubandhapakṣa ukto veditavyaḥ |
40.6
teṣviti | arthādiṣu ṣaṭsu sādhyamāneṣu, anyasyāpīti | na kevalaṃsādhyamānasyāpyanyasyāpi sajātīyasya vijātīyasya vā pañcānāmanyatamasyotpattiranubandha iti |
40.7
abhigamane kriyamāṇe'rthādiphalasya saṃprāptau saṃdigdhāyāṃ syādvā na veti yo vikalpaḥ sa śuddhasaṃśayaḥ ekasyaiva bhāvābhāvābhyāṃ saṃśayayamānatvād |
40.8
idaṃ vā syādidaṃ veti saṅkīrṇaḥ saṃśayaḥ, dvayoranyatarotpattyā vikalpasya saṃkleryamāṇatvāt |
40.9
ekasminkārya iti | arthādisādhane kārye kriyamāṇe, dvayasyeti | arthādīnāṃ ṣaṇṇāmanyatamasya sajātīyasya vijātīyasya vā dvayasyotpattirubhayato yoga ityubhābhyāṃ dvayasyotpattiḥ |
40.10
samantāditi | ekasmin kriyamāṇe kārye bahubhyo'rthādīnāmutpattiḥ, samantato yogaḥ, asya yogadvayasya niranubandhapakṣa evāntarbhāvaḥ, tāniti | niranubandhādīnudāharaṇānudāhāraṣyāmaḥ, spaṣṭo'rthaḥ |
nanu ca trivarge'rtho'narthaśca tayoḥ svarūpato'parijñāne kathamudāharaṇamityāha-
40.11
vicāritarūpa iti | trivargapratipakṣo nirūpitasvabhāva ityarthaḥ, tadviruddhatvādanartho'pi vicāritarūpa ityāha-tadviparīta iti |
tatrārthānarthayostrivargayorarthānarthāvādyāvadhikṛtyāha -
40.12
yasyeti | uttamādibhedāttrividho nāyako vyākhyātaḥ, tatra yaḥ samastaguṇastasyottamaguṇasyābhigamane, pratyakṣato'rthalābha iti | tata eva pratyakṣāttadānīmarthalābhaḥ, grahaṇīyatvamiti | lokagrāhyatvamupādeyatvam, āyatiḥ= prabhāvaḥ, āgamastatkālīyānāṃ prārthanīyatvamanyeṣāṃ gamyādīnāṃ, so'rtha iti | yo'sau tadātve lābhaḥ, arthānubandha iti | grahaṇīyatvādibhirathairanubandho yasya, ayaṃ sajātīyānubandhaḥ |
40.13
lābhamātra iti | tadātve yo lābhastanmātrameva nimittaṃ kasya ciditi | loke yo guṇairdoṣairvā na vivakṣitastasyābhigamanamātro'rthoniranubandho, grahaṇīyatvādyabhāvāt |
40.14
saktāditi | yaḥ sakto niḥsāratvādanyadīya marthamapahṛtya prayacchati tasmādanyārthasya parigrahe, āyaticchedanaṃ prabhāvahānirdasyunā saha tiṣṭhatīti, arthasyeti | pūrvopāttasya niṣkramaṇaṃ cātra dravyasya nāgarekeṇa gṛhyamāṇatvād, lokavidviṣṭasya ca cauryamakurvato'pi, nīcasya vā jātinyūnasya, gamanamāyatighnamiti | prabhāvaṃ hanti, atrārtho'narthānubandhaḥ, tadā'rthalābhasyāyaticchedādyanarthānubandhitvādu ayaṃ viruddhānubandhaḥ |
40.15
sveneti | ātmīyadravyaparikṣayeṇa gamanaṃ niṣphalaṃ lubdhatvānna prayacchati, tathā'pi vyasanapratīkārārtha śatrupaghātārthaṃ mahāmātrasya śūratvād, mahataścārthasyeti | aprayuktamarthaṃ sādhyamānaṃ yasminmahitvānnibadhya tiṣṭhati taṃ praśamayati tasya śūrasyāpi rājakule labdhaprabhāvatvād, āyatijananaṃceti | śūrasya prabhāvavato vā samparka loke mahatīmāyatīṃ janayati so'nartha iti | yaḥ kṛto vyayo niṣphalaḥ, arthānubandhaḥ, vyasanapratīkārādinā'rthenānubaddhatvādayaṃ viruddhānubandhaḥ |
40.16
kadaryasyeti | ātmānaṃ bhṛtyāṃśca poḍayitvā yo'rthānsañcinoti tasya, subhagamānina iti | asubhagaḥ sannātmānaṃ subhagaṃ yo manyate sa na prayacchati, yastu durbhagaḥ subhagamānī sa kevalārthī gamya uktaḥ, kṛta ghnasya veti | akṛtajñasya, vāśabdaḥ pūrvāpekṣayā sarvatra yojyaḥ, atisandhānaśīlasya chalanaparasya, tathā''rādhanamiti | yathā svairapi vyayairabhi-
kadaryāderviśeṣamāha —
40.17
tasyaiveti | krauryaprabhāvādhikasyeti | dāṣatrayamatrādhikaṃ, tathaivārādhanamiti | yathā svairvyayairabhigamanaṃ niṣphalaṃ kadaryādīnāmadātṛtvād, niṣkāsanamadadatāṃ doṣakaraṃ, te hi niṣkāsitā doṣatrayayuktatvātpāruṣyaśarīrapraghātādīnarthānkuryurityanartho'narthānubandhaḥ, ayaṃ sajātīyānubandhaḥ |
40.18
evamiti | evamanyānapi dharmakāmayoranubandhānyojayet, tatra brāhmaṇasya gṛhasthasyānuraktasya mumūrṣorgamanātprāṇasaṃrakṣaṇaṃ kuṭumbasaṃdhāraṇaṃ gārhasthyadharmapravartanaṃ ca dharmo dharmānubandhaḥ, kāmamātraṃ dharmo niranubandhaḥ, tasyaivākṛtasnānabhojanasya brāhmaṇasyātivyavāyād dhātukṣaye mumūrṣutvād dharmo'dharmānubandhaḥ, abhipretasya dhanavato bhogino'bhigamane kāmaḥ kāmānubandhaḥ, rāgāpanayanamātre'bhipretasya gamanaṃ kāmo niranubandhaḥ, abhipretasya haridrārāgasya gamanaṃ kāmo dveṣānubandha iti, atra niranubandhāḥṣaḍ, vijātīyaviruddhābhyāmanubandhā dvādaśa |
40.19
paraspareṇa ca yuktyeti | viruddhaṃ tyaktvā śeṣāṇāṃ vijātīyānāmanyonyayogādityarthaḥ, tatrārtho dharmādharmakāmadveṣaiḥ pratyekamanubaddhaścaturvidhaḥ, tathā'nartho'pi, dharmo'rthānarthakāmadveṣaiḥ pratyekamanubaddhaścaturvidhaḥ, tathā'dharmo'pi, kāmo'rthānarthadharmādharmaiḥ pratyekamanubaddhaścaturvidhaḥ, tathā dveṣo'pi, iti caturviṃśatiḥ saṃkīrṇānubandhāḥ |
śuddhasaṃśayamadhikṛtyāha —
40.20
parīti | yadi tadātve na dadāti suratopacāreṇa paritoṣito'pi dāsyati, tatrājñātadānaśīlatvādvyānna vetyarthasaṃśayaḥ |
40.21
utsṛjantyā iti | kāmukebhyo'ṅgāni dattvā'rthārjanaṃ veśyāyā dharmaḥ, tathā hi- "yathāsvaṃ vṛttirdharmaḥ" ityācāryāḥ, tatrārthamalabhamānāyā niṣpīḍitārthasyotsarjanamapi kiṃ dharmo na veti saṃśayaḥ |
40.22
abhipretamatra ruciraṃ nāyakaṃ paricārakamātmīyamanyaṃ vā kṣudraṃ nikṛṣṭaṃgatvā tayoranabhipretatvādajñātakā matvācca kāmaḥ syādvā na ceti saṃśayaḥ |
40.23
anabhimata iti | abhigantumicchan kṣudratvātpratyākhyātaḥ, sa hi rājakule labdhaprabhāvatvādanarthaṃ kariṣyati na veti saṃśayaḥ |
40.24
sakta iti | anurakto'bhigantumicchan parityakto niṣphalatvāt, pitṛlokaṃ yāyāditi | avasthā'ntaraprāptau yamalokaṃ yāyāditi sambhāvyate, tatreti | parityāge'dharmaḥ syānna veti saṃśayaḥ |
40.25
rāgasyā'pi vivakṣāyāmiti | kāmo na bhaviṣyatīti na vivakṣitaṃrāgeṇa pīḍyamānatvād, abhipreto'pi nāsti yamāśritya syādityāhaabhipretamanupalabhyeti | kevalameva vartamānāyā vidveṣaḥ syānna veti saṃśayaḥ, śuddhasaṃśayā iti | ekasyaiva bhāvābhāvābhyāṃ saṃśayyamānatvād |
40.26
atheti | ānantarye, saṃkīrṇā nirdiśyante, śuddhānantaraṃ hi saṃkīrṇasyoddiṣṭatvād, idaṃ vā syādidaṃ veti saṃkīrṇa iti |
sa ca viruddhāviruddhābhyāṃ; tatra pūrvamadhikṛtyāha-
40.27
āgantoriti | kutaścidāgatasyābhigamane'viditaśīlatvādartho'narthoveti saṃśayaḥ, tasya cārthitayā samupasthitatvādarthaḥ, vallabhasaṃśrayatvātprabhāviṣṇutvādvā'nartha iti kāraṇadvayasaṃnidhānātsaṃśayaḥ |
40.28
śrotriyasyeti | gṛhasthasyāpi kriyāvataḥ, brahmacāriṇa iti | prathamāśramasya, dīkṣitasya vratina iti | dhritavratasya kiyantaṃ kālaṃ gṛhītaparākādivratasya, liṅgina iti | bhautādeśavataḥ, mumūrṣoriti | martumicchoḥ kāmasyāvasthā'ntaraprāptatvād, mitravākyāditi | śrotriyādīnāṃ mitrasyābhyarthanāvacanādānṛśaṃsyācca karuṇayā'bhigamane, dharmo'dharma iti | mā bhūtprāṇatyāga iti dharmaḥ, niyamabhraṃśaḥ kṛta ityadharmaḥ, tadubhayamapi kasmānna bhavatīti cedu, na, anyatarasya balīyasa utpādanāt |
40.29
akṛtapratyayāditi | akṛtaniścayāllokāt , kimayaṃ guṇavānna veti, svayamanavekṣyāniścitya kevalaṃ lokapravādād guṇavānityabhigamanādabhisaraṇe kiṃ kāmo dveṣo veti viruddhasaṃkīrṇāstrayaḥ |
aviruddhamadhikṛtyāha—
40.30
saṃkirecceti | tatrārtho dharmādharmakāmadveṣaiścaturbhiḥ pratyekaṃ vikalpitaścaturvidhaḥ, tathā'nartho'pi; dharmo'rthānarthakāmadveṣairvikalpitaścaturvidhaḥ, tathā dveṣo'pi, viruddhasaṃkīrṇāścaturviṃśatiḥ pūrvaiḥ saha saptaviṃśatirityuktāḥsaṃkīrṇasaṃśayāḥ |
ubhayato yogamadhikṛtyāha—
40.31
atreti | yasminnubhayato yoge, parasyeti | apūrvasya, uttaratrāpyadhikṛtaṃ veditavyam , abhigamane'rthaḥ | parasmādeva, saktācceti | anuraktāt , saṅgharṣata iti | spardhamānādarthaḥ, sa mā bhūdanenāsyāḥ saṃprayoga iti spadhayā dadāti, sa iti | ubhayato yoga ubhayato'rthanāmā, anyatra yasmin parasmin sakte cedabhigamanaṃ tadekamevārthasādhakakāryaṃ na vijātīyamanyadasti, ubhayasmācca sakāśāt phaladvayaṃ pratyupasthitaṃ tenaikasmin kriyamāṇe kāryadvayasyotpattirubhato yoga iti mūlasūtrārtho yojyaḥ |
40.32
yasminnubhayato yoge svena vyayenābhigamanam , parasyeti vartate, niṣphalamityanarthaḥ, sakāccānuraktādu, amarṣitāditi | kayā cidarthayuktyā prāk kruddhād , vittapratyādānamiti | tenaiva dattaṃ pratīpamādīyamānamanarthaḥ, āttasya niṣkramaṇāt, sa ubhayato yoga ubhayato'narthanāmā, ubhayato yogasya bhinnaviṣayatvād, niranubandhapakṣe'ntarbhāvaḥ |
40.33
yatreti | yasminnubhayato yoge, abhigamana iti | parasya, bhaviṣyati na vetyāśaṅkā na niścayaḥ, sakaccābhigamane saṅgharṣātspardhayā dāsyati na veti, sa ubhayato yoga ubhayato'rthasaṃśayanāmā |
40.34
yatreti | yasminnubhayato yoge, vyayavatīti | vyayaṃ kṛtvā yat parasyābhigamanam , pūrva iti | pūrvasaṃsṛṣṭaḥ, viruddhaḥ krodhāditi | svena vyayenāyamanayā'bhigamyata iti taddvāreṇa krodhānmamāpakāraṃ kariṣyati na veti saṃśayaḥ, sakaśca prāktayā cidarthayuktyā'marṣito gamane dattaṃ pratyādāsyati na veti saṃśayaḥ sa ubhayato yoga ubhayato'narthasaṃśayanāmā |
40.36
yatreti | ubhayato yoge, śrābhagamana iti | parasya, niṣphalo vyaya iti | anarthaḥ, anabhigamane ca saktādityanuvartate, yaḥ parābhigamanena sakto jātāmarṣastasmānniṣpratīkāro'nartho yadvittapratyādānaṃ sa ubhayato'narthanāmā |
40.37
yatreti | ubhayato yoge, abhigamane parasya, nirvyaya iti | vinā vyayena, anabhigamane sakta iti | vinā'bhigamanaṃ dāsyati na veti, tasya vaśitvaṃna niścitaṃ sa cobhayato'rthasaṃśayanāmeti |
40.38
yatreti | ubhayato yoge, abhigamane parasya pūrvo viruddhaḥ prāpsyate mayā taddvāreṇāyamapakariṣyati na veti saṃśayaḥ, anabhigamane ca sakta iti vartate, krodhādanarthaṃ kariṣyati na veti saṃśayaḥ, parābhigamane tadīyāmarṣasyāniścitatvāt sa ubhayato'narthasaṃśayanāmā, ete catvāra ubhayato yogā darśanadvaye'pi śuddhā uktāḥ |
saṅkīrṇānāha-
40.39
eteṣāmeva vyatikara iti | sajātīyaṃ tyaktvā śeṣāṇāṃ parasparasaṅkīrṇatve ṣaṭ saṅkīrṇayogāḥ, yadāha—anyata iti | yatra parasyābhigamane'rthaityekato'rthaḥ, saktāccāmarṣitādvittapratyādānamityanyato'narthoyamubhayatoyogo'rthānartharūpaḥ |
40.40
anyato'rtha iti | pūrvavat , saktaḥ saṅgharṣāddāsyati na vetyanyato'rthasaṃśayo'yamarthārthasaṃśayarūpaḥ |
40.41
anyato'rtha iti | pūrvavat , sakto'marṣito dattaṃ pratyādāsyati na vetyanyato'narthasaṃśayo'yamarthānarthasaṃśayarūpaḥ |
40.42
atra parasya svena vyayena niṣphalamabhigamanamityanyato'narthaḥ, saktaḥsaṅgharṣād dāsyati na vetyanyato'rthasaṃśayo'yamanarthārthasaṃśayarūpaḥ |
40.43
anyato'nartha iti | pūrvavat, sakto'marṣito dattaṃ pratyādāsyati na vetyanya'to'narthasaṃśayo'yamanarthānarthasaṃśayarūpaḥ |
40.44
yatra parasyābhigamane'rtho bhaviṣyatītyāśaṃsetyanyato'rthasaṃśayaḥ sakko'marṣito dattaṃ pratyādāsyati na vetyanyato'narthasaṃśayo'yamarthasaṃśayānarthasaṃśayarūpa iti, evaṃ bābhravyadarśane'pi yojyam |
40.45
teṣviti | darśanadvaye'pi śuddheṣu saṅkīrṇeṣu ca, sahāyaiḥ pūrvoktaiḥ, yataiti | yaṃ gamyamāśritya, arthabhūyiṣṭha iti | arthabahulo yo'rthasaṃśayo netaraḥ, gururanarthapraśamo vā, yato'rthāddhi mahato'narthasya pratikāryasya gurutvāt, tata iti | taṃ lakṣyīkṛtya pravarteta |
40.46
anayaiveti | arthayuktyodāharet, tatra parasya dvijatvādabhigamane dharmaḥsakāñcānurāgāmmumūrṣoḥ sa ubhayato dharmaḥ, yatra brahmacāriṇo'bhigamane'dharmaḥ sakāñca vratasthādanicchataḥ sa ubhayato'dharmaḥ, yatra parasya nirdravyasyābhigamane dharmo na bhaviṣyatītyāśaṃsā, sakāñca niṣpāditāthaitvātprayacchato dharmo na veti sa ubhayato'dharmasaṃśaya iti, yatra parasyābhipretasyābhigamane kāmaḥ sakāñcābhipretātsa ubhayataḥ kāmaḥ, yatra parasyānabhipretasya gamane virāgaḥ sakāñcānabhipretātsa ubhayato dveṣaḥ, yatra parasyāviditaśīlasya gamane kāmo bhaviṣyati na veti sa ubhayataḥ kāmasaṃśayaḥ, yatra parasyābhigamane rāgāpanayanavivakṣāyāṃ virāgaḥ syānna veti saṃśayaḥ sakāñca tathaiva virāgaḥ syānna veti sa ubhayato dveṣasaṃśayaḥ, ityauddālakeḥ śuddhā ubhayato yogāḥ, tathaiva gamanāgamanābhyāṃ bābhravīyeṣūdāharetsaṃkirecca, paraspareṇeti | sajātīyāṃstyaktvā, tathā'nyato dharmo'nyato'dharma iti dharmasaṃśayenādharmasaṃśayena ca saṃkīrṇastrividhaḥ, tathā'nyato dharmo'nyato dharmādharmasaṃśayābhyāmanyato dharmasaṃśaye vā'nyato'dharmasaṃśayena saṃkīrṇāstrayaḥ, iti ṣaṭ saṃkīrṇāḥ, auddālakerbābhravyasya ca, evamanyataḥ kāmo'nyato dveṣeṇa kāmasaṃśayena dveṣasaṃśayena ca saṅkīrṇastrividhaḥ, tathā'nyato dveṣo'nyataḥ kāmadveṣasaṃśayābhyāmanyataḥ kāmasaṃśayaścānyato dveṣasaṃśayena ca saṃkīrṇāstraya iti ṣaḍauddālakerbābhravyasyāpi, ihāpi sahāyairvimṛśya yato dharmabhūyiṣṭhastatsaṃśayogururadharmadveṣapraśamaśca tataḥ pravarteta, na tu yato'dharmo dveṣastatsaṃśayaśceti yojyaṃ, vyatiṣañjayecceti | arthādīnāṃ viruddhatvaṃ tyaktvā śeṣānparasparataḥsaṃśleṣayedityarthaḥ, tatrānyato'rtho'nyato dharmādharmakāmadveṣāstatsaṃśayaiśca saṃyojito'ṣṭaprakāraḥ, tathā'nartho'narthasaṃśayo'rthānarthasaṃśayaśca samudāyena dvātriṃśadbhavanti, evamanyato dharmo'nyato'rthānarthakāmaḥ saṃyojito'ṣṭaprakāraḥ, tathā'dharmo dharmasaṃśayo'dharmasaṃśayaśceti dvātriṃśad , evamanyataḥ kāmo'nyato'rthānarthadharmādharmaistatsaṃśayaiśca saṃyojito'ṣṭaprakāraḥ, tathā dveṣaḥ kāmasaṃśayo dveṣasaṃśayaśceti dvātriṃśat, samudāyena ṣaṇṇavatiḥ, viparyayeṇe tāvantaḥ, evamauddālakervyatiṣaṅgayogānāṃ ca dvānavatiśatam, evaṃ bābhravyasyāpi, teṣvapi sahāyairvimṛśyetyādi yojyam, uktā ubhayato yogāstrividhāḥ-śuddhāḥ saṃkīrṇā vyatiṣaktāśca |
samantato yogaṃ darśayituṃ viśeṣamāha-
40.47
saṃbhūyeti | ekībhūya jātaviśvāsatvātparigṛhṇantyevaikāṃ viṭāḥ prāyaśaevaṃ samācārād, asau goṣṭhīparigraha ucyate yo bahubhirekasyāḥ parigrahaḥ |
tenānekaparigrahāyāḥ samantato yoga iti tāmevādhikṛtyāha-
40.48
seti | anekaparigrahā, teṣāmitastata iti | aniyamena kadā cidekena kadā cid dvābhyāṃ bahubhirvā, saṃpṛcyamānā = saṃparka yāntī, saṃgharṣāditi | parasparaspardhayā teṣāṃ saṃpṛcyamānā pratyekamekaikaśo'rthānnirvartayet |
spardhākāraṇamāha-
40.49
suvasantakādiṣviti | teṣūtsaveṣu viṭānāṃ kāmadaurbalyaṃ jāyate, manorathamiti | abhipretaṃ vācayet, sā hi niranurodhatvād śaktā vyavasthāpayitum
40.50
saṃgharṣaja iti | spardhājanite, kāryāṇīti lābhān |
tānyāha-
40.51
ekato'rtha iti | yāvadbhiḥ parigṛhītā teṣāmanyatamasyaikasya, dvayoranyatarasyaikasya vā śeṣaḥ saha spardhā tasmādekato'rthaṃ lakṣayet, sarvata iti | sarvebhyo'rtham, ekato'narthaṃ sarvato'natha, yadaubhau spardhete tadobhayato'rthasarvato'rthamubhayato'narthaṃ sarvato'narthāmiti, yadā'rdhā' spardhate tadā'rdhato'rthamardhato'nartham, iti samantato yogāstridhā bhinnāḥ |
atra bhinnaviṣayatvādanubandho nāsti saṃśayastu vidyata ityāha—
40.52
pūrvavaditi | ekato'rthasaṃśayaḥ sarvato'rthasaṃśayaḥ, ekato'narthasaṃśayaḥsarvato'narthasaṃśaya iti dvau, pūrvoktau ca dvāviti catvāraḥ śuddhāḥ, saṃkirecceti | sajātīyaṃ tyaktvā, tatraikato'rthaḥ sarvato'nartha ityekaḥ, sarvato'narthasaṃśaye ca dvitīyaḥ, ekato'rthaḥ sarvato'rthasaṃśaya iti tṛtīyaḥ, ekato'narthaḥ sarvato'rthasaṃśayaśceti caturthaḥ, ekato'narthaḥ sarvato'narthasaṃśayaiti pañcamaḥ, ekato'rthasaṃśayaḥ sarvato'narthasaṃśaya iti ṣaṣṭhaḥ, |
iti saṃkīrṇāḥ |
40.53
tathā dharmakāmāvapīti | ekato dharmaḥ sarvato dharmaḥ, ekato'dha rmaḥ sarvato'dharmaḥ, ekato dharmasaṃśayaḥ sarvato dharmasaṃśayaḥ, ekato'dharmasaṃśayaḥsarvato'dharmasaṃśaya iti śuddhāścatvāraḥ, evaṃ sajātīyaṃ tyaktvā saṃkīrṇāḥ ṣaṭ, tathaikataḥ kāmaḥ sarvataḥ kāmaḥ, ekato dveṣaḥ sarvato dveṣaḥ, ekataḥ kāmasaṃśayaḥ sarvataḥ kāmasaṃśayaḥ, ekato dveṣasaṃśayaḥ sarvato dveṣasaṃśaya iti śuddhāścatvāraḥ, evaṃ sajātīyaṃ tyaktvā saṅkīrṇāḥ ṣaḍ, vyatiṣañjayecceti, arthādīnāṃ śuddhasaṅkīrṇabhinnānāṃ vyatiṣaṅge saṃkhyā dvānavatiśataṃ bhavati, evamubhayato'rthataśca yojayet, saṃgharṣaje'bhigamane kāryāṇyetānyuktāni, yadā tvasaṅgharṣajamabhigamanaṃ tadā teṣāmekābhiprāyatvād dvādaśa samantatoyogāḥ, sarvato'rthaḥ, sarvato'narthaḥ, sarvato dharmaḥ, sarvato'dharmaḥ, sarvataḥkāmaḥ, sarvato dveṣaḥ, iti ṣaṭ, ta eva saṃśayitāḥ ṣaṭ |
ityuktā arthānarthānubandhasaṃśayavicārāḥ || veśaprayojanamidamadhikaraṇaṃ, veśaśca kāsāṃ strīṇāmiti, asyaiva prakaraṇasya śeṣabhūtamāha—
40.54
kumbhadāsīti | kumbhagrahaṇaṃ nikṛṣṭakarmopalakṣaṇaṃ, loke sāmānyāḥstriyaḥ prasiddhāḥ, kumbhadāsī gaṇikā rūpājīvā ceti, śeṣāṇāmapi sāmānyāttatraivāntarbhāvaḥ, paricārikā yāḥ svāminaṃ paricaranti, paricaritasyaupaniṣadike vidhiṃ vakṣyati, kulaṭā yā patibhayād gṛhāntaraṃ gatvā pracchannamanyena saṃprayujyate, svairiṇī yā patiṃ tiraskṛtya svagṛhe'nyagṛhe vā saṃprayujyate, naṭī raṅgayoṣit, śilpakārikā rajakatantuvāyādibhāryā,
40.55
sarvāsāmiti | ānurūpyeṇeti | ātmano hīnamadhyamottamāṃpekṣayetyarthaḥ, taduparañjanamiti | kāntā'nuvṛttam, punaḥsandhānamiti | viśīrṇapratisandhānaṃ, vaiśikamiti | veśo veśyājanocitaṃ vṛttaṃ dattakācāryyadarśanena ṣaḍvidhaṃ sahāyagrahaṇaṃ gamyaparīkṣaṇamanurañjanamarthādānaṃ niṣkāsanaṃ viśīrṇapratisandhānaṃ ceti, bābhravyamatena darśanenāṣṭavidhaṃ śeṣābhyāṃ saha tat prayojanamasyeti vaiśikam |
nanu ca śatāyuḥ puruṣo vibhajya kālaṃ trivargaṃ sevetetyuktaṃ, tataśca tasyaivātra śāstropadeśo yukto na yoṣita ityāha—
40.56
ratyeti | ratirarthaḥ prayojanaṃ tulyaṃ śāstrasyārthapradhānatvāt, tenopadiśyata iti kṛtvā yogo'tra yoṣitāmadhikāra ityarthaḥ |
40.57
tāśca dvividhāḥ-rāgaparā arthaparāśca, tatra pūrvāsāṃ praṇīto rāgaḥkanyāsāṃprayuktakabhāryyā'dhikārikapāradārikaistribhiradhikaraṇaistāsāṃ rāgaparatvāt tadanurūpameva vṛttamuktaṃ, veśyāyogāśceti | veśyānāṃ satyapi ratyarthe'rthaparatvād vaiśike'dhikāraḥ, tāsāṃ hi puruṣādhigame ratirvṛttiśca sargāditi |
ityarthānarthānubandhasaṃśayavicārā veśyāviśeṣāścāṣṭāpañcāśattamaṃ prakaraṇam || iti śrīvātsyāyanīyakāmasūtraṭīkāyāṃ yaśodhararacitāyāṃ jayamaṅgalā''khyāyāṃ vaiśike ṣaṣṭhe'dhikaraṇe'rthānarthānubandhasaṃśayavicārā veśyāviśeṣāśca ṣaṣṭho'dhyāyaḥ |
40.65
bābhravīyāstviti | ubhayato yogā vakṣyanta iti śeṣaḥ, yatreti | ubhayato yoge, abhigamane parasya, anabhigamane ca saktāditi | anabhigatātsakādityarthaḥ, yaḥ sakto vaśī so'nabhigata eva dāsyati, yathoktaṃ prāk-‘saktaṃ tu vaśinaṃ nārī sambhāṣyānyatra vā vrajed’ iti, pūrvasmindarśane'nyatarābhigamane'nyatarasmādarthaḥ, iha tvekasyaivābhigamana ubhayasmādarthaḥ, tataśca spaṣṭa evātra mūlasūtrārthaḥ |
35 ||
Linked texts (1)
- Kāmasūtra — Vātsyāyana Mallanāga, Sanskrit