Bhagavatapurana 38
Subodhinī 38
- Language
- Sanskrit
38.1
subodhinī - ādau jātamanuvadati laukikanyāyena vo yuṣmākaṃ svāgataṃ suṣṭhāgamanaṃ jātamitikuśalapraśnaḥ, bāhyaṃ tu deyaṃ kimapi nāvaśiṣyata ityāha mahābhāgā iti, mahattvamāntaramapi bhāgyaṃ sūcayati tena sarvasamṛddhiḥ sākṣātkāraśca siddho nirūpitaḥ, samāgatānāṃ khedābhāvāyāhāsyatāmiti, uddeśyamarthaṃ pṛcchati karavāma kimiti, anenāsaṅgrahe saṅgrahaḥ kāraṇīyonte śuddhā gatiḥ, tad vakṣyati 'yajñapatnyastathāpara' iti, vaiṣṇavaiḥ saha saṅghaśca, atasteṣāṃ yājñikānāṃ jñānaṃ tataḥ śuddhānāṃ samāgamane sarvathaiva prapattiḥ syāt tadā taddvārā etā apyanyathā bhaveyurato yāvad yuktaṃ tāvat kariṣyāma ityāha, nanu nādhikaṃ kiñcit kartavyaṃ kintu draṣṭumevāgatā iti cet tatrāha yanna nosmākaṃ didṛkṣayā samāgatāstadupapannaṃ va itibahuvacanena kevalo bhāvo nivāritaḥ, ata āhopapannamidaṃ hi va iti, sarvasāmagrīsahito bhagavān draṣṭavya iti |
25||
38.26
subodhinī—nanu maryādāyāṃ jñānamārge caitad bhavatyasmākaṃ tu premādhikamastīti kathametāvanmātratvaṃ yuktaṃ tatrāha nanvaddheti, nanviti komalasambodhane snehopi maryādāyāmeva yuktota evāddhā sākṣāt na tu kāmanārthaṃ bhaktiṃ kurvanti mayītyanenātmatā nirūpitā, ekavacanenānye vyāvartitāḥ, kurvantīti nedamapūrvaṃ kintu paramparayaiva tat siddhaṃ yataste kuśalāḥ sarvāṇi sādhanānyanena prakāreṇānāyāsena siddhāni bhavanti phalaṃ ca, kiñca svārthakuśalāsteneyat sarvemindriyādigāmi bhavatodameva paramātmagāmīti yāvan na bhagavati prema tāvan nātmani tata eva tatrāyātīti yāvan nātmani snehastāvadanyarāgo na gacchatyataste svārthadarśinaḥ, ata evāhaitukīmavyavahitāṃ dehendriyādibhirvyavadhānamaprāptāṃ bhaktiṃ premalakṣaṇāṃ yathātmani prītiviṣaye kurvanti tathaiva kurvanti jñānināmātmā dṛṣṭāntastatogrimakakṣābhāvāt lokepi svasya prītiviṣaye bhartrādau, loke hi padārthoṃ jñānārthaṃ siddha iti |
labheṣa bhavatprasādaṃ jahyāmasūn (he kamalananetra, yadi āpakī kṛpā nahīṃ hogī to prāṇoṃ kā tyāga kara dūṃgī) aisā
vairāgya kaise ho sakegā ? aisī śaṅkā kā nivāraṇa dṛṣṭānta dvārā karate haiṃ| jaise viṣayī puruṣoṃ ko ātmā kā
subodhinī—patnyastu sarvaparityāgena samāgatāḥ meva kartavyaṃ ca, tathāpīśvaravākyāt kartavyaṃ cet tadā kṛtasākṣātkārāḥ punaḥ pūrvāvasthā prāptumayukteti sañci- kartavyatāyāṃ vāntāśitvena mahad bhayamāśaṅkya vijñāpayanti ntya gamanābhāvaṃ prārthayanti maivamiti, gṛhagamanaṃ tvanucita- vibho he samartha sarvaprakāreṇāpi sarvaṃ kartuṃ samarthavaṃ gadituṃ bhavān nārhati, anarhe hetumāha nṛśaṃsamiti, idaṃ hi krūraṃ vākyaṃ svarūpataḥ phalatorthataśca, ādau puṣṭimārgapravartanārthaṃ bhagavānavatīrṇaḥ kathaṃ maryādāṃ sthāpayati ? nāpīyaṃ maryādā tyāgānāntaraṃ punargrahaṇavidhānāt, yadyapi strīṇāṃ tyāgo noktastathāpi tvayyavatīrṇe ucitaḥ, strīṇāmartha evānandasya prakaṭitatvādatonyadā phalarūpānandābhāvād bhogyatvena tāsāmanyagāmitvasyāvaśyakatvāt tyāgonucito bhavatu nāma prakṛte tu tadvaiparītyāt tasyaiva bhogaparyavasānāducita eva tyāgastathā sati punaḥ parigrahaḥ krūro bhavati, kiñca dayābhāvācca saṃsāradavānalān nirgataṃ punastatra praveśayatīti, atha yadi tenaiva prakāreṇa puruṣārthasiddhistathāpi na preṣaṇīyā yatastvaṃ sarvasamarthaḥ, atraiva tathāprakāraṃ sampādaya svayaṃ tadrūpo bhūtvā kvacit tiṣṭhāsmān vānyathā pradarśyātmani vā praveśya vṛkṣādibhāvaṃ vā prāpyādṛśyān vā kuru, evaṃ sarvopāyeṣu vidyamāneṣu sa eva kutaḥ kriyate ? siddhatvāditi cet tatrāhuḥ satyaṃ kuruṣva nigamamiti, nigamo vedastyāge na punargrahaṇamiti, “tasmān nyāsameṣāṃ tapasāmatiriktamāhu” “rna ca punarāvartate” “na ca punarāvartata” iti, “māmupetya tu kaunteya punarjanma na vidyata” evamanekavidho nigamosatyo bhaved yadi tyāgānantaraṃ tvayaiva ced grāhitaḥ syādataḥ svanigamaṃ satyaṃ kuruṣva, nanu “māmupetye” tivākyād na bhavatīnāṃ parāvṛttau doṣo bhinnatayā tiṣṭhantīti cet tatrāhustava pādamūlaṃ prāptā vayamiti, prāptinastvetāvaddūre svaprayatno yat tava caraṇayormūlaṃ prema rajaśchāyā citte tadvalambini sthitivrodhobhāga iti sevāniveśo vā, evaṃ kṛte śiṣṭaṃ tvayaiva kartavyaṃ na tvadhaḥ pātanīyaṃ, nanu striyo bhavatyaḥ kāmayuktāstathā satyanucitaṃ lokaśāstrāvatāraviruddhaṃ kathaṃ kuryāmato vyādhuṣṭyagamanamevocitamiti cet tatrāhustulasidāma padāvasṛṣṭaṃ keśainivoḍhumiti, na vayamanucitakarmābhilāṣiṇyaḥ kintu sampūrṇāṃ dinaṃ sevāṃ vidhāya svāmino nidrāsamaye nidrite vā pādasaṃvāhane kriyamāṇe pādayoḥ samarpitaṃ tulasīdāma prasādatvena tvayā dattamasparśaṃ vā dūrādutsṛṣṭaṃ paramapuruṣārthatvena prāpyamahāprasādarūpaṃ keśaiḥ keśasambandhibhirbarhyāpīḍādibhirnitarāṃ voḍhuṃ tava pādamūlaṃ prāptā itisambandhaḥ, nanvetāvadeva cet tatraiva tulasidāma preṣayiṣyāmi tatrāhurtalaṅghya samastabandhūniti, sarve bāndhavāḥ patiputrādayastyaktā atastadvirodhādapi na tatra sthitiḥ sambhavati |
38.27
subodhinī—etadupapādayati prāṇeti prāṇādayaḥ sarva ātmasambandhāt priyā ātmāpi paramātmasambandhāt paramānando hyātmarūpaḥ priyo na kevalamātmanaḥ priyatvaṃ nāpyānandasya parānande duḥkhitajīve ca vyabhicārādataḥ prāṇādiṣu sneha aupādhikaḥ sahajo mayi, ataḥ ko vāparaḥ priyo bhavet ? prāṇā indriyāṇi prāṇāśca buddhirmanoniyāmikā manaśca svaṃ śarīraṃ dhanādikaṃ vātmā deha hyātmaiva vā dārāḥ striyopatyāni putrā dhanaṃ paśvādayo yāvatkiñcidātmasambandhi yasyātmano mama sambandhāt priyā āsaṃstato matto nviti vitarke ko vā priyaḥ syāt ? aparaśca niyamyastvapriyo bhavati |
38.28
subodhinī—ataḥ kāryasya siddhatvād gṛhaṃ yātetyāha ataḥ saṃskāranāśe yajño na siddhayedataste svasatraṃ yuṣmābhiḥ tad yāteti, yadyapyahamātmā tathāpi bahīramaṇe buddhi- kṛtvā pārayiṣyanti pāraṃ neṣyanti yato gṛhamedhino ranyathā bhaviṣyatīti na tat kartavyaṃ yato bhavatyaḥ sādhvyaḥ gṛhasthā bhāryāsahitā eva karmādhikāriṇastasmāt kāryapativratāḥ saṃskāraiśca saṃskṛtā ato devayajanaṃ yāta, sya siddhatvāt svarakṣāsambhavāt paropakārāt teṣāṃ ca kiñca vo yuṣmākaṃ patayo dvijātayo brāhmaṇajātīyā jātiyajñagārhasthyasampādakatvād gantavyamityarthaḥ |
38.30
subodhinī-kiñca teṣāmupakārārthaṃ gantavyamiti yaduktaṃ tadapi na sambhavatītyāhurgṛhṇantīti, te parigrahameva na kariṣyanti tadvākyollaṅghanenāgatatvād bhartu ragrahaṇe pitṛgṛhe sthātavyamityapi pakṣo nirākriyate pitarāviti sutā vā bhinnatayānnaṃ dāsyantīti bāndhavā vā svamadhye sthāpayiṣyantīti suhṛdo mitrāṇi vopakariṣyantīti pratyakṣaṃ bandhusāhasasya kṛtatvādanye sutarāmeva na grahīṣyanti atha yadi jātiparityāgena yatra kvacit sthātavyaṃ tarhyatraiva sthātavyaṃ, atra sthitānāṃ svargo na bhaviṣyatīti cen māstvityāhurbhavatprapadayoḥ patitātmanāṃ nānyā gatirbhavediti, pādāmre patitānāṃ pādagatireva gatiryathopānahaḥ prapadapatitavastrāṇāṃ vā, tathāsmākamapyanyā svargādigatirmā bhavatu bhartṛ bhiḥ sahitātaḥ pādagatimeva vidhehi dāsyo bhūtvā tvatsaṅge sarvatra paryaṭanaṃ, bhartrādibhayaṃ tu tava nāstyeva, tadāhurhe arindama śatrunāśaka tad gamanameva vidhehyājñāpaya |
38.31
subodhinī-evamprārthanāyāṃ bādhakādevaṃ vadantīti sadyaḥ sañjātabādhakaṃ prati samādhatte pataya iti, tyāgāgrahaṇasambhāvanaiva nāstyabhyasūyāmapi na kariṣyanti pitrādayopi pūrvapūrvopādhirahitāḥ, na hi pituḥ kāmosti na hi bhrāturlobhosti, kiñca lokāḥ sarva eva na doṣāropaṃ kariṣyanti tatra heturmayopetā bhavatīrdevā apyanumanvate sanmānanaṃ kariṣyanti, aśāstreyukte hi sarveṣāmasammatitarna tvātmani kasyāpyasammatiḥ, anyathā svasparśe svārthagamanepi tyāgaḥ syāt |
38.32
subodhinī-nanvevaṃ sati lokavedavirodhābhāvāt saṅgopyastviti cet tatrāha na prītaya iti ihāsminbhavasare'ṅgasaṅgo nṛṇāṃ prītaye na bhavati, aṅgena saṅga ātmanaiva laṅga ucito manasā vā na tvaṅge nāṅgayoriti na vaktavyaṃ bādhitatvādato lokaviruddhatvānna kartavyaṃ, kiñcaitaddhi bhaktyarthaṃ kartavyaṃ yathādhikaḥ sneho bhavatīti, tadapi na bhaviṣyatītyāhānurāgāyeti, bhavatīnāmapyetadanurāgāya na bhaviṣyati nṛṇāmapyetajjñāne, kiñca saṅgaḥ paraṃ pratibandhakaḥ sāyujyeto mayyeva mano yuñjānā acirācchīghrameva māmavāpsyatha, anenānyā gatirapi nivāritā, ṛjumārgeṇa sidhyatorthasya vakreṇa sādhanamayuktamityevamuktam |
38.33
subodhinī - bhagavatonlaṅghyavākyaṃ tathaiva kṛtavatya ityāhetyuktā iti, ayaṃ yajñaḥ prāthamika iti sarvatra dvijagrahaṇamata evāgre janmatrayaṃ vakṣyanti samāptiparyantaṃ tu dvijatvameva, nanu dīkṣitavimitādanyatragamane yajñanāśaśravaṇāt kathaṃ pravāso 'garbho vā eṣa yad dīkṣito yonirdīkṣitavimita yad dīkṣito dīkṣitavimitāt pravased yathā yonergarbhaḥ skandati tādṛgeva tad yāni dīkṣitavratāni tāni patnyā' itiśruteḥ kathaṃ yajñapūrtiriti cet satyaṃ, mukhyā na gatā nāpi teṣāmapi svargaprāptiḥ kintu 'pada'prāptirevāgre teṣāmapi bhaktatvena nirūpaṇāt saṃskārā ete phalopakāriṇo na tu yajñopakāriṇaḥ, 'vivadamāna ārtvijyaṃ balīya' itinyāyenāpi na tāsāṃ mukhyatvaṃ karmasamayepi tā āgatā evetyāha yajñavāṭaṃ punargatā iti, bhagavaduktaṃ tathaiva jātabhityāha te ceti, anasūyava eva tābhireva patnībhiḥ svasatramapārayan samāptaṃ kṛtavantaḥ |
38.34
subodhinī - mukhyā na gatetyarthaḥ tatraiketi, tāsu madhya ekā dhṛtā svabhartrā yajamānena tatonartha eva jāta ityāha yathāśrutaṃ bhagavantaṃ hṛdopaguhya dehaṃ vijahāviti, tyāge hetuḥ karmānubandhanamiti, karmānubandhanaṃ yasmāt, apakāritvāt tyāga ātmanodhikārārthametatparigraha upakārastvetāvāneva sa cānyathaiva siddho bhagavānevopagūḍha iti bhagavadāliṅgitāyā na sthānāntaraṃ mṛgyate tacchaktīnāmiva, yadaiva punaḥ karmasambandha ātmanastadaiva tena badhyata iti karmārthaṃ tatra na gantavyamavasarastu karmaṇa iti tasmāt tyāga eva śreṣṭho yajña idānīṃ samārūḍha iti karmādhīnatvābhāvāt na karmabhogo vaktavyo gopikānāmiva, devatārūpāyāḥ patnyā adhiṣṭhānāt kālakarmasvabhāvā nivṛttā bhagavānāliṅgita iti bhagavānapi, atastasyā muktiḥ siddhā |
hogaī-aisā bhāva hai |
hī śreṣṭha māna kara deha chor̤a dīṃ | 'yajña idānīṃ samārūḍha:'-ityādi se lekara-'vaktavya:' yahāṃ taka vyākhyā ki jaise āge phala prakaraṇa meṃ batalāyā jāegā, ki gopikāoṃ ke bhagavān ke asahya viraha ke kāraṇa, honevāle
devatā rūpa ādhidaivika yajñapatnī kā adhiṣṭhāna, yajamāna patnī kā deha hone ke kāraṇa, usake kāla, karma aura svakara lī |
38.35
subodhinī—tasyāmantaḥ-samāgatāyāṃ tāṃ bālakāṃśca bhojitavānityāha bhagavānapīti, yadyapyanyathāpi sarvasāmarthyamasti, ājñayāpi kṣun nivartayituṃ śakyā, tathāpi gavāṃ sarvasya dharmasyāpīndra iti dharmarakṣārthaṃ bhaktirakṣārthaṃ svavākyarakṣārthaṃ ca tenaivānnena bhakṣyādicaturvidhena sampūrṇarasātmakena gopakānāśyitvā bhojayitvā svayaṃ ca bubhuje, cakārād balabhadropi, svasya bhojanaṃ pūrvavat, idānīṃ patnyā bhuktamato 'va'itivacanaṃ na virudhyate, nanvetadapūrvaṃ kathaṃ kṛtavān ? tadāha prabhuriti |
38.36
subodhinī-vaidike jñānakarmaraṇī nirūpyopasaṃharatyevamiti, līlārthameva naravapurnṛ lokaṃ sarvameva laukikaṃ vaidikamanuśīlayan svadharmairyojayannubhayavidhānapi bhagavacchāstrānusāriṇaḥ kurvan gogopagopīnāṃ madhye reme, sambandhī vā bhūtvā, dvitīyārthe vā ṣaṣṭhī tā ramayan svayamapi reme, rūpeṇa gā vacanena gopān kṛtairgopīḥ, sarvatra sarvaṃ vā, saccidānandāstrayo nirūpitā ramaṇakaraṇarūpāḥ svasya ramaṇe trayogpi sambandhanaḥ |
38.37
subodhinī - evaṃ jñānakarmaṇī dvividhe nirūpya tayoḥ phalaṃ bhaktiṃ nirūpayatyatheti, ekā hi bhagavataḥ kṛtignekakāryasādhikā teṣāṃ dvijānāṃ prabodhanaṃ bālakaśikṣārthaṃ patnyā muktyarthaṃ teṣāṃ prabodhārthaṃ maryādāsthāpanādyarthaṃ cāto vākyena prabodhitānāṃ dvijānāṃ vākyāānyāha bhaktibodhakāni,
Linked texts (1)
- Bhāgavatapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit