Shivapurana 6.3
Śivapurāṇa (complete text) 6.3
- Language
- Sanskrit
Contents
- 6.3.38-2 — 2 parts
6.3.1
śrī sūtajī ne kahā-he śreṣṭha ṛṣi vṛnda ! jaisā hamane sunā hai vahī aba batalāte haiṃ | āpa loga isakā śravaṇa dhyānapūrvaka kareṃ | viṣṇu bhagavān kī prārthanā se śrī śiva jisase parama santuṣṭa hue the vaha parama pavitra sahasranāma maiṃ āpako sunātā hūm̐
6.3.2
bhagavān viṣṇu ne kahā-"śivaḥ"yaha bhagavān śaṅkara kā nāma triguṇa se rahita parama maṅgala vācaka hokara maṅgala karane vālā hai | śiva kā "hara" yaha nāma sṛṣṭi ke anta meṃ saba kā saṃhāra karane ke kāraṇa hī se par̤ā hai | "mṛḍa"-yaha sukha kā pradāna karane se śiva kā nāma par̤a gayā hai | "rudraḥ"-yaha śiva kā pavitra nāma prajā ko anta samaya meṃ saṃhāra karate hue rulāne se huā hai | athavā samasta duḥkhoṃ ko dūra bhagā dene se rudra nāma par̤a gayā hai | yā duṣṭoṃ ko dukhoṃ ke dāyaka hone se rudra kahe jāte haiṃ | "puṣkara"-yaha puṣṭi karane se śiva kā nāma huā hai | 'puṣpalocanaḥ"-yaha nāma puṣpa arthāt kamala ke samāna sundara netra vāle hone se huā hai | "athigamyaḥ"-yaha śiva kā śubha nāma bhaktoṃ ko svarga-mokṣādi kī kāmanā pūrī karane ke kāraṇa huā hai | "sadācāraḥ"-yaha nāma satpuruṣoṃ ke ācaraṇa rakhane vāle hone se huā hai | "śarva"-yaha śiva kā nāma samasta prajā ke anta karane se huā hai | "śambhuḥ"-yaha śiva kā śubha nāma bhaktoṃ ko sukha dene se huā hai maheśvara'-yaha nāma arthāt parameśvara 'yaḥ paraḥ sa maheśvaraḥ'-isa śruti vacana ke anusāra jo sabase ūpara hai vaha maheśvara hotā hai sabase bar̤e svāmī hone ke kāraṇa hī huā hai
6.3.3
bhagavān śiva kā "candrāpīḍa"-yaha śubha nāma apane mastaka meṃ candramā dhāraṇa karane ke kāraṇa se huā hai | "candramauli"yaha nāma apane mastaka kā candramābhūṣaṇa banāne ke kāraṇa huā hai | 'viśvamḥyaha nāma śivako parabrahma svarūpa batalātā hai | "viśvammareśvaraḥ"-yaha nāma saṃsāra aura samasta devoṃ ke svāmī hone ke kāraṇa huā hai | 'vedānta sāra sandehaḥ" - yaha nāma vedānta śāstra ke pūrṇa rūpa se jñātā hone se par̤ā hai | "kapālī" kapāla dhāraṇa karane se tathā 'nīla lohita' - yaha nīle aura lāla raṃga vālī jaṭā dhāraṇa karane se nāma hue haiṃ
6.3.4
dhyānādhāro'paricchedyo gaurībharttā gaṇeśvaraḥ śaṣṭamūrtirviśvamūrtistrivargaḥ sargasādhanaḥ
6.3.5
jñānagamyo dṛḍhaprajño devadevastrilocanaḥ vāmadevo mahādevo paṭuḥ parivṛr̤ho dṛḍhaḥ
6.3.6
viśvarūpo virūpākṣo vāgīśaḥ surasattamaḥ sarvapramāṇasavādī vṛṣāko vṛṣavāhanaḥ
6.3.4-2
dhyānādhāraḥ' - yaha nāma yogiyoṃ ke dhyāna kā ādhāra banane se huā hai | "aparicchedya" - yaha nāma deśa aura kāla se paricchinna na hone ke kāraṇa śiva kā huā hai | 'gaurībharttā" - yaha pārvatī ke pati hone se aura pramathādi gaṇoṃ ke niyantraṇa karane vāle hone se "gaṇeśvara" - yaha nāma huā hai | ākāśa ādi āṭha mūrtiyoṃ meṃ sthiti rakhane ke kāraṇa śiva kā "aṣṭa mūrti" nāma huā hai | samasta jagat hī mūrti svarūpa hone se 'viśvamūrti' nāma hai | "trivarga svargasādhanaḥ" - yaha śiva kā śubha nāma dharma-artha aura kāma evaṃ svarga ke acintya sukha ke dene vāle hone ke kāraṇa huā hai
6.3.5-2
"jñāna gamya" - yaha nāma jñāna mātra se hī vedānta ke artha jānane yogya hone ke kāraṇa śiva kā hai | "dṛḍha prajñaḥ" - yaha nāma sarvadā jñāna se yukta - "devadevaḥ" - yaha devoṃ ko bhī kara dene vāle devatā athavā śakti pradāna kara unako pūrṇa prakāśa tathā ānanda dene vāle - "trilocana" - tīna netroṃ ke dhāraṇa karane vāle athavā tīna guṇa tīna loka aura tīna vedoṃ ke jñāna se yukta vimbā akāra ukāra aura makāra om ye tīna akṣara ke netra vāle yadvā śāstra ācārya aura dhyāna tridarśana ina sādhana svarūpī tīna netroṃ vāle hone se yaha nāma par̤ā hai | mahābhārata grantha kī ṭīkā ke racayitā nīlakaṇṭha ne bhī vahī isakā artha likhā hai | 'vāmadeva" - yaha nāma śiva kā isaliye huā hai ki ye durātmāoṃ ke mada ko nikalavā dene vāle haiṃ avathā lokottara evaṃ sundara devatā haiṃ kimbā karma phaloṃ ke vibhājana karane ke kāraṇa sundara devatā haiṃ "mahādeva" isakā artha brahmādi devoṃ ke bhī vandanīya bar̤e deva haiṃ | "paṭu" yaha nāma duḥkhoṃ ke nāśa karane vāle athavā apane bhaktavarga ke kalyāṇa karane meṃ parama kuśala hone se huā hai | "parivṛḍha" jagat ke prabhu - dṛr̤ha - mahābalavān-hone ke kāraṇa ye nāma hue haiṃ
6.3.6-2
'viśvarūpa' samasta jagatsvarūpa - 'virūpākṣa viṣama netra vāle - 'vāgīśa' veda vāṇī ke svāmī - 'śuci sattama' tīnoṃ māyā ke guṇoṃ se rahita hone ke kāraṇa parama viśuddha - sarva pramāṇa saṃvādī' - vedādi ke samasta pramāṇoṃ ke vettā - 'vṛṣāṅka' vṛṣa ke cinha ko dhāraṇa karane athavā dharmayuddha aura 'vṛṣavāhana nandīśvara nāmaka vṛṣa ke vāhana vāle hone se ye saba śiva ke nāma hue haiṃ
6.3.7
īśapinākī khaṭvāṃgī citraveṣaścirantanaḥ tamoharo mahāyogī goptā brahmāṇḍahṛjjaṭī
6.3.8
kālakālaḥ kṛttivāsāḥ subhagaḥ praṇatātmaka' unnadhraḥ puruṣo juṣyo durvāsāḥ puraśāsanaḥ
6.3.9
divyāyudhaḥ skandaguruḥ parameṣṭhī parātparaḥ anādimadhyanidhano girīśo girijādhavaḥ
6.3.7-2
īśa' - sampūrṇa jagat ke svāmī - 'pinākī' pināka nāma vāle dhanuṣa ko dhāraṇa karane vāle - 'khaṭvāṃga' khāṭa ke eka aṃga ko apanā āyudha banāne vāle - "citra veṣa" samaya para kārya ke anukūla aneka veṣoṃ ke dhāraṇa karane vāle - 'cirantana' tīnoṃ kāloṃ se bādhā na pāne vāle arthāt parama prācīna - tamohara' ajñāna ke andhakāra ko haraṇa karane vāle arthāt avidyā nāśaka - mahāyogī' yama-niyama prāṇāyāmādi yoga ke āṭhoṃ aṃgoṃ ke tatva jñātā - goptā' sarvaprakāśa se rakṣā karane vāle - 'brahmā' jagat meṃ sabhī kucha kī utpatti karane vāle aura mahān samasta guṇagaṇoṃ se paripūrṇa hone se ukta sabhī nāma bhagavān śiva ke hue haiṃ (50) 'dhūrjaṭi' - sārabhūta jaṭāoṃ vāle athavā gaṃgā ko jaṭājūṭa meṃ dhāraṇa karane vāle haiṃ
6.3.8-2
'kāla-kalaḥ arthāt mṛtyu aura yama ke kāla arthāt saṃkhyā karane vāle - 'kṛttivāsā arthāta vyāghra carmake vastra dhāraṇa karane vāle śiva haiṃ | pināka hasta, kṛttivāsaḥ yaha śruti kā bhī vacana ātā hai arthāta śiva pināka hātha meṃ dhāraṇa karane vāle tathā carma vastra vāle haiṃ | subhaga—sundara svarūpa vāle athavā atyanta aiśvaryadhārī --praṇavātmaka oṃkara ke svarūpa dhāraṇa karane vāle— yahāṃ omityekākṣaraṃ brahma yaha śruti bhī yahī batalātī hai | unnadhra arthāt pāpātmā puruṣoṃ ko pāśa se bāṃdhane vāle puruṣaḥ—yaha śiva kā nāma isalie huā hai ki śiva saba ke śarīra meṃ vyāpta hai athavā antaryāmī rūpa se śayana karate haiṃ, athavā saba prakāra se paripūrṇa hone se bhī śiva kā nāma puruṣa hai juṣya sabake mana vacana aura karma ke dvārā sevā karake ke yogya haiṃ—,durvāsā yaha nāma valkalādi ke vastradhāraṇa karane se huā hai athavā durvāsā nāma atri ke yahām̐ puruṣa rūpa se avatāra hone vāle hone se nāma hai | puruśāsana tripura nāmaka asura ke sahārakarttā haiṃ | (60) divyāyudha pināka prabhṛti atyuttama āyudhoṃ ke dharaṇa karane vāle haiṃ | skanda guru arthāt ṣaḍānana kārtikeya ke pitā haiṃ | parameṣṭhī apanī ananta guṇamayī mahimā se yukta aura ākāśa meṃ sthita hone se śiva ke nāma hue haiṃ | parātpara arthāt avyakta, para se bhī pare haiṃ anādi madhya nidhanaḥ arthāt deśa aura kāla se bhī aparichinna haiṃ garīśa arthāt meru ādi samasta parvatoṃ ke svāmī haiṃ | girijādhavaḥ arthāt śiva himācala kī putrī pārvatī ke svāmī haiṃ
6.3.10
kuverabandhuḥ śrīkaṇṭho yokavaṇottamo mṛduḥ samādhivedyaḥ kodaḍī nīlakaṃṭhaḥ paraśvadhī
6.3.11
viśālākṣo mṛgavyādhaḥ sureśaḥ sūryatāpanaḥ dharmādhyakṣaḥ kṣamākṣetra bhagavāgbhamanegabhit
6.3.12
ugraḥ paśupatistākṣyaḥ priyabhaktaḥ paraṃtapaḥ dātā dayākaro dakṣaḥ kapardī kāmaśāsanaḥ
6.3.12-2
kuberabandhu arthāt yakṣādhipati kuvera ke bhāī haiṃ | śrīkaṇṭha arthāt apane kaṇṭha meṃ suṣamā kimbā veda ko rakhane vāle haiṃ | yahām̐ ise śiva ke śubha nāma kī puṣṭi—ṛcaḥ sāmāni yaju ṛṣi sā hi śrīramṛtāsa tāsa vaha śruti ke vacana se hotī hai | 'loka varṇottama' arthāt śiva ke bhāsvad rūpa ko loka dvārā dekhā jātā hai athavā loka meṃ brāhmaṇādi se bhī śreṣṭha hai (70) 'mṛdu' arthāt bhaktoṃ ke liye saumya rūpa vāle haiṃ| 'samādhi vedya' arthāt dhanurdhārī haiṃ | 'nīlakaṇṭha' arthāt prāṇīmātra ke trāṇa ke liye mahāviṣa ke pāna karane se nīle kaṇṭha vāle haiṃ | 'paraśvadhī' arthāt apanā sarvasva dhana dekara bhaktoṃ ko sukha pahucāne vāle haiṃ, kimbā bhaktoṃ meṃ apanī jaisī buddhi pradāna karane vāle haiṃ | (80) 'viśālākṣa' bar̤e netroṃ se yuktamṛgavyādha-mṛga paśu ke samāna jīva ke saṃhāra karane ke liye vyādha ke sadṛśa athavā arjuna para kṛpā karane ke liye vyādha kā svarūpa rakhane vāle sureśa - arthāt samasta devoṃ ke svāmī | 'sūrya tāpana' - arthāt dujanoṃ ko sūrya kī bhām̐ti tāpa pradāna karane vāle kimbā sūrya ko bhī tapā kara bhaya dene vāle haiṃ | isa bāta kā pūrṇa poṣaṇa karane vālā - bhīṣodeti sūrya' yaha śruti kā vacana bhī hai | dharmādhyakṣa - arthāt varṇa aura āśrama prabhṛti dharmoṃ ke sthāna haiṃ (80) 'kṣamā kṣetram' - arthāt kṣamā ke udbhava ke sthāna haiṃ| 'bhagavān' arthāt bhaga nāma chai prakāra ke aiśvaryoṃ se saṃyukta haiṃ | bhaganetrabhit - arthāt śiva dakṣa ke yajña meṃ bhaga nāmaka devatā ke netroṃ kā bhedana karane vāle haiṃ | ugraḥ - arthāt mahāpralaya ke samaya meṃ samasta sṛṣṭi kā saṃhāra karane ke kāraṇa śiva ugra rūpa vāle haiṃ paśupati' - paśu - jīvoṃ ke pālana karttā śiva kā svarūpa hone se unakā yaha nāma huā hai | 'tārkṣyaḥ' arthāt kaśyapa kā svarūpa haiṃ | 'priya bhaktaḥ' - arthāt apane bhaktoṃ ke ūpara atyanta pyāra karane se unake parama priya śiva haiṃ | 'parantapaḥ' - arthāt śatruoṃ ko tāpa dene vāle haiṃ | 'jahām̐ priyamāha aisā pāṭha hai vahām̐ priya bhāṣaṇa karane vāle haiṃ | 'dātā-isakā matalaba hai ki śiva bhaktoṃ ko aiśvarya ke dene vāle haiṃ | dayākaraḥ - bhaktajanoṃ ke uddhāra karane ke liye pūrṇa anugraha karane vāle haiṃ 'dakṣaḥ' - isa jagat ke svarūpa meṃ vṛddhi pākara samasta karma-kalāpa ke karane meṃ kuśala haiṃ | kapardī arthāt saṃnyāsī kimbā kapardī munīkṛta bhikṣu sūtrake jānane vāle athavā kapardī ke rūpa se prakaṭa hokara jñāna kā dāna karane vāle śiva haiṃ kāma śāsana' - arthāt kāmadeva ko bhasma karane vāle haiṃ
6.3.13
śmaśānanilayaḥ sūkṣmaḥ śmaśānastho maheśvaraḥ lokakarttā mṛgapatirmahākarttā mahauṣadhiḥ
6.3.14
somapo'mṛtapaḥ saumyo mahātejā mahādyutiḥ tejomayo'mṛtamayo'nnamayaśca sudhāpatiḥ
6.3.15
uttamo gopatirgoptā jñānagamyaḥ purātanaḥ nītiḥ sunītiḥ śuddhātmā somaḥ somataraḥ sukhī
6.3.110
śmaśānanilayaḥ" - arthāt śmaśāna bhūmi meṃ apanā nivāsa banāne vāle śiva hote haiṃ | "sūkṣmaḥ" - inakā artha hai śiva śabdādi ke sthūla kāraṇa se rahita haiṃ | yahām̐ śruti kā vacana 'sarvagataṃ susūkṣyam'-yahī bāta puṣṭakara detā hai śmaśānasthaḥ'arthāt śmaśānameṃ ṭhaharane vāle haiṃ | 'maheśvara'-sabase bar̤e svāmī lokakarttā'--isa viśva ke banāne vāle 'mṛgapatiḥ' arthāt paśuoṃ kī rakṣā karane vāle aura 'mahākarttā'-arthāt pām̐ca mahābhūtoṃke nirmāṇa karane vāle haiṃ isa viṣaya ke poṣaka "viśvasya karttā bhuvanasya goptā" ityādi āgamoṃ ke vacana bhī haiṃ | yahām̐ para bhagavān śivake sahasra nāmoṃkā eka śataka pūrā hotā hai | (100) śiva kā nāma 'mahauṣadhi' bhī hai | isakā artha hotā hai śiva brīhi yavādike rūpa vālehaiṃ athavā saṃsāra bandhana svarūpa rogake chur̤ādene vāle haiṃ | 'somapaḥ' yajñādimeṃ deva svarūpase somake pāna karane vāle haiṃ | kimbā dharma kī maryādā ko dikhāte hue yajamāna ke svarūpa se somapāna karane vāle haiṃ amṛtapaḥ'-arthāt apanī hī ātmā kā amṛtapāna karane vāle haiṃ | 'saumyaḥ'bhaktoṃ ke liye parama saumya śānta svarūpa vāle haiṃ | 'mahātejāḥ'-isakā artha hai parama tejasvīhaiṃ jinase sūryādi tejonidhi bhī tapatehaiṃ | yahām̐ yena sūryastapati tejaseddhaḥ' yaha śruti kā vākya bhī isakī puṣṭi karane vālā hai | 'mahādyutiḥ'arthāt mahān kānti vāle haiṃ | yahām̐ bhī 'svayajyotiḥ' yaha śruti vacana hai kahīṃ para 'mahānītimahāmatiḥ' aisā bhī pāṭhāntara hai | "tejomayaḥ"--arthāt viśva ko prakāśita karane vālehaiṃ | kibā tejase yuktahaiṃ | "amṛtamayaḥ"-arthāt maraṇase rahita yā jalamayahai | 'amṛtavā āpaḥ'-yaha śruti vacanahai | śivakī aṣṭamūrti ke antargata eka jala kā svarūpa bhī hai athavā mokṣa ke ānanda se paripūrṇa hai | "annamaya" - arthāt anna ke svarūpa vāle haiṃ | yahām̐ para bhī annamaya ātmā' - 'annaṃ brahma' ityādi śruti ke vacana haiṃ | 'sudhāpati' - arthāt devoṃko amṛta kā pāna karāne ke liye usakī rakṣā karanevāle svāmīhaiṃ uttama'--isakā artha hai śiva saṃsāra meṃ āvāgamana ke samūha se pāra karane meṃ sarvotkṛṣṭa haiṃ | yahām̐ 'viśvasma didra uttara:' yaha śruti kā vacana bhī isakā poṣaka hotā hai | gopati: - arthāt pṛthvī-svarga-paśu, vāṇī, raśmī aura jala ke svāmī haiṃ goptā" - samasta bhūtoṃ ke pālana karane vāle haiṃ | 'jñānagamya' - isa śiva ke nāma kā tātparya hotā hai bhagavān śambhu kevala karma se prāpta karane ke paścāt samutpanna jñāna se prāpta karane ke yogya haiṃ | 'purātana:'--kāla se aparicchinna hone ke kāraṇa parama prācīna haiṃ | 'nīti' - daṇḍa ke yogya vyaktiyoṃ ko daṇḍa ke praṇayana karane vāle haiṃ | "sunīti" - arthāt nirmala citta vāle, 'soma arthāt candra ke svarūpa se auṣadhiyoṃ kī puṣṭi karane vāle athavā umāke sahita rahane vāle haiṃ
6.3.3-14-15
'somarata:' - candra amṛta yā momalatā ke rasa meṃ anurāga karane vāle haiṃ | "sukhī" - arthāt ānanda se yukta haiṃ | kimbā bhaktoṃ ko sukha pradāna karane vāle haiṃ | yahām̐ - "eṣahyevānandayati" yaha śruti kā vacana bhī hai
6.3.16
ajātaśatrurālokasaṃbhāvyo havyavāhanaḥ sīkaṃkaro vedakaraḥ sūtrakāraḥ sanātanaḥ
6.3.17
maharṣiḥ kapilācāryo viśvadīptistrilocanaḥ pinākapāṇirbhūdevaḥ svastidaḥ sukṛtaḥ sudhīḥ
6.3.18
dhātṛdhāmā dhāmakaraḥ sarvadaḥ sarvagocaraḥ brahmasṛgviśvasṛksargaḥ karṇikārapriyaḥ kaviḥ
6.3.17-2
ajātaśatru" - śatru se rahita hai kyoṃki āpa śiva svayaṃ hī sabake śāsaka haiṃ | "āloka:' - arthāt svayaṃ hī prakāśa svarūpa haiṃ | "saṃbhāvya:" - arthāt samasta deva asuroṃ ke mānanīya haiṃ | "havyavāhana" - arthāt śiva agni svarūpase samasta devoṃ ko havi ke pahum̐cā dene vāle haiṃ | yahām̐ para 'devebhyohavya vāhanaḥ prajānam" yaha śruti kā vākya bhī pramāṇita karatā hai lokakara:' - lokoṃ ke sṛjana karane vāle, 'vedakara:' - ṛgvādi vedoṃ ke prakāśa karane vāle, 'sūtrakāraḥ'-vyāsādi ke rūpa meṃ hokara sūtroṃ kī racanā karane vāle aura "sanātanaḥ" --sadā sarvadā rahane vāle śiva haiṃ maharṣi kapilācāryaḥ" - sāṃkhya darśana ke dvārā śuddha ātmā ke jānane vāle kapila ke rūpa meṃ avatīrṇa hone vāle haiṃ | jo veda ke eka hī deśa ko jānate haiṃ ve maharṣi kahe jāte haiṃ | yahām̐ para - "ṛṣi prasūtaṃ kapilaṃ mahāntam" yaha śruti vākya bhī isakī puṣṭi karatā hai | 'viśvadīpti' - arthāt yaha samasta saṃsāra śiva kī hī dīpti kā rūpa hai | yahām̐ - 'yasya bhāsā sarvamidam' yaha veda kā vacana bhī isakā poṣaka hai trilocanaḥ' - arthāt tīna netroṃ vāle haiṃ | 'pinākapāṇiḥ' - arthāt pināka dhanuṣa athavā triśūla ko hātha meṃ dhāraṇa karane vāle haiṃ | 'bhūdeva' - bhūmi meṃ durvāsā ādi brāhmaṇa ke svarūpa se avatīrṇa hone vāle haiṃ svastidaḥ'-bhaktoṃ ko kalyāṇa pradāna karane vāle haiṃ | sukṛtaḥ -- arthāt bhaktoṃ ke maṅgala karane vāle haiṃ | 'sudhīḥ'-śreṣṭha jñāna se paripūrṇa haiṃ
6.3.16-2
dhātṛdhāmā' - arthāt viśva ke dhāraṇa karane vāle teja se yukta haiṃ | 'dhāmakaraḥ' - sūryādi teja aura samasta prāṇiyoṃ kī deha ke banāne vāle haiṃ sarvaga;'-saba meṃ vyāpta rahane vāle śiva haiṃ | 'sarvagocaraḥ' - sampūrṇa jagat ko pratyakṣa karane vāle haiṃ | 'brahma sṛk' - arthāt brahmā athavā veda ke sṛjana karane vāle haiṃ | 'viśvasṛk'-arthāt saṃsāra kī racanā karane vāle haiṃ | 'sargaḥ' - svayaṃ sṛṣṭi ke svarūpa meṃ hone vāle, 'kaviḥ' - sabhī kucha ke jñātā haiṃ | yahām̐ para śruti kā vacana hai - 'kavirmanīṣī paribhūḥ svayambhūḥ ityādi | 'nānyo'to'sti draṣṭā' ityādi
6.3.16-3
śākho viśākho gośākhaḥ śivo bhiṣaganuttamaḥ gaṃgāplavodako bhavyaḥ puṣkalaḥ sthapatiḥ sthiraḥ
6.3.20
vijitātmā vidheyātmā bhūtavāhanasārathiḥ sagaṇo gaṇakāyaśca sukīrtiśchinnasaṃśayaḥ
6.3.21
kāmadevaḥ kāmapālo bhasmoddhūlitavigrahaḥ bhasmapriyo bhasmaśāyī kāmī kāntaḥ kṛtāgamaḥ
6.3.16-4
śākhaḥ'-isī nāma vāle ṛṣi kā svarūpa, 'viśākhaḥ' eka ṛṣi ke svarūpadhārī athavā skanda ke svarūpa se utpanna hone vāle haiṃ | 'gośākhaḥ śivaḥarthāt vedoṃ kī śākhā ke āśraya svarūpa, athavā isa sampūrṇa jagat ke śayana karane kā ādhāra kimbā triguṇa rahita hone ke kāraṇa śiva haiṃ | yahām̐ dośabdoṃ kā eka hī śiva kā nāma hai | yahām̐ para 'sa brahmā sa śivaḥ' ityādi śrutikā vacata hai | 'bhiṣak'-dhanvantari ke svarūpameṃ avatīrṇa hokara saṃsāra ke samasta rogoṃ ke nāśaka haiṃ| yahām̐ para bhī-'bhiṣaktamaṃ tvā bhiṣajāṃ śṛṇomi ityādi śruti ke vacana haiṃ jo ukta nāma kī pūrṇa puṣṭi karate haiṃ| anuttamaḥ'-arthāt saṃsāra meṃ sabase śreṣṭha haiṃ yahām̐ jisase uttama koī nahīṃ-aisā bahuvrīhi samāja hotā hai | yahām̐ 'yasmātparaṃ nāyamasti kiṃcit' yaha śruti kā vacana samarthaka hai gaṃgāplavodakaḥ' - bhāgīrathī gaṃgā ke jala-pravāha ke samāna haiṃ | 'jana tārakaḥ'-arthāt bhaktoṃ ke uddhāraka haiṃ| 'bhavya'-samasta kalyāṇa se paripūrṇa haiṃ puṣkalaḥ'-saba meṃ vyāpaka rahane vāle haiṃ | 'sthapatiḥ sthiraḥ'-arthāt ananta brahmāṇḍoṃ ke racane vāle athavā māyā ke kaṃcukī haiṃ | yahām̐ para ye donoṃ śabda milakara śiva kā eka hī nāma batalāte haiṃ |'vijitātmā'-ātmā ko jīta lene vāle haiṃ | 'viṣayātmā'-samasta isa prapañca jagat kī ātmā haiṃ | kahīṃ vidheyātmā' yaha pāṭhāntara bhī hotā hai | 'bhūta vāhana sārathiḥ'-prāṇiyoṃ ke karmaphaloṃ ko prāpta karane vāle brahmā ko apanā sārathī rakhane vāle haiṃ| 'sagaṇaḥ'arthāt prathamādigaṇoṃ se yukta rahane vāle| 'gaṇakāya'-gaṇoṃ ke śarīra vāle kimbā aparicchedya kāyā vāle | 'sukīrti'-sundara kīrti se yukta | chinna saṃśayaḥ-sarvajñatā ke kāraṇa saba prakāra ke saṃśayoṃ se rahita haiṃ
6.3.21-2
kāmadevaḥ'-arthāt dharmārthādi puruṣārthoṃ kī icchā rakhane vāle śiva haiṃ kāmapālaḥ'-kāmijana kī kāmanāoṃ ko pūrā karane vāle | 'bhasmoddhūlita vigrahaḥ'-bhasma lagāne se dhūlita śarīra vāle| 'bhasma priyo bhasmaśāyī'-bhasmapyārī laganeke kāraṇa usī meṃ śayana karane vāle| yahām̐ ye donoṃ śabda milakara eka hī śiva kā nāma batalāte haiṃ| 'kāmī - pūrṇakāma arthāt jinakī sabhī kāmanāyeṃ svataḥ paripūrṇahaiṃ | 'yahām̐-'so'kāmāya'ityādi śrutivākyabhī unako kāmanā rahita batalātā hai | 'kānta'-manohara kimbā dvitīya parārdha meṃ brahmā ke bhī anta karane vāle haiṃ | 'kṛtāgamaḥ'-śruti tathā mṛta ādi āgama svarūpa lakṣaṇa ke vyakta karane vāle haiṃ
6.3.22
( śrī śivapurāṇa samāvartto nivṛttatmā dharma puṃjaḥ sadā śivaḥ akalmaṣaśca puṇyātmā caturbāhurdu rāsadaḥ
6.3.23
durlabho dugamā durgaḥ sarvāyudhaviśāradaḥ adhyātmayoganilayaḥ sutaṃtustastu varddhanaḥ
6.3.24
śubhāṃgo lokasāraṅgī jagadīśo janārdanaḥ bhasnaśuddhikaro' bhīrurojasvī śuddhavigrahaḥ
6.3.2-2
śiva kā eka nāma 'samāvartta' hotā hai | isakā artha saṃsāra rūpī cakra ke ghumāne vālā hotā hai | anivṛttātmā - arthāt sarvatra vyāpti ke kāraṇa unakī vidyamānatā rahatī hai | ataḥ anivṛtta ātmā vāle haiṃ | dharma puñja dharma kī rāśi rūpa hai sadāśiva -arthāt śiva sarvadā kalyāṇasvarūpa vāle haiṃ śiva kā eka nāma akalmaṣa hai isakā artha hotā hai nitya śuddha rahane vāle | , caturbāhu ' --arthāt cāra bhujāoṃ vāle viṣṇu kā -sā svarūpa vāle durāvāsaḥ'-- yogijanoṃ kī samādhimeṃ bhī bar̤ī kaṭhināī se dhyānagata hone vāle yahām̐ 'sarvāvāsa aisā bhī pāṭhāntara milatā hai usakā artha hai sarvatra saba meṃ nivāsa karane vāle śiva haiṃ | durāsada bar̤ī kaṭhinatā se prāpta hone ke yogya śiva haiṃ
6.3.180
'durlabha : arthāt atyanta bhakti se hī prāpta hone vāle haiṃ| durgama bar̤ī kaṭhina mehanata se jānane ke yogya (
6.3.23-2
durga :- arthāt bahuta hī dukha uṭhākara pāne ke yogya | sarvāyudhaviśārada :-- samasta śastrāstra kī vidyāoṃ ke pūraṇa paṇḍita adhyātma yoga nilayaḥ" --arthāt asaṃprajñāta samādhi ke sthāna sāra kī vṛddhi vā chedana karane vāle
6.3.22-2
'śubhāṃga' śreṣṭha aṃgoṃ vāle | loka sāraṅga-- sāraga ke sadṛśa loka kā sāra grahaṇa karane vāle kimbā oṃkāra ke dvārā jānane ke yogya | jagadīśa samasta jagat kā niyantraṇa karane vāle janārdanaḥ' - isa jagat ke saṃhāra karane vāle | bhasma śuddhikaraḥ arthāt bhasma se śuddhi karane vāle | (160 ) || meru -- parvata ke svarūpa meṃ saṃsthita aujasvī -ātmā ke bala oja se paripūrṇa | 'śuddhi vigrahaḥ'-arthāt citsvarūpa vāle
6.3.25
asādhyaḥ sādhusādhyaśca bhṛtyamarkeṭarūpadhṛk hiraṇyaretāḥ paurāṇo ripujīvaharo balī
6.3.26
mahāhrado mahāgartaḥ siddho vṛndāravanditaḥ vyāghracarmāmbaro vyālo mahābhūto mahānidhiḥ
6.3.27
amṛ to'mṛ tapaḥ śrīmānpāñcajanyaḥ prabhaṃjanaḥ pañcaviṃśatitattvasthaḥ pārijātaḥ parātparaḥ
6.3.25-2
asādhyaḥ' - caritrahīna puruṣoṃ ke dvārā prāpta na hone vāle | 'sādhu sādhyaḥ'-saccarita evaṃ sādhu vṛtti vāle bhaktoṃke dvārā prāpta hone ke yogya hai bhṛtyamarkaṭa rūpa dhṛk' arthāt hanumāna ke svarūpa meṃ sthita hone vāle | hiraṇya retāḥ'-agnike sama svarūpavāle arthāt parama tejasvī | paurāṇa'-samastapurāṇoṃ ke dvārā brahma ke rūpa se pratipādana karane ke yogya | 'ripu jīva haraḥ'-śatruoṃ ke prāṇoṃ kā haraṇa karane vāle | 'balaḥ'-mahān bala kī śakti dhāraṇa karane vāle||(200)||(yahām̐ śiva ke nāmoṃ kā dvitīya śataka samāpta ho gayā hai |) mahāhradaḥ'-aise mahān sarovara kā svarūpa jisameṃ yogī viśrāmalekara sarvadā ānanda meṃ magna rahā karate haiṃ | 'mahāgartaḥ'-mahāgarta vāle kimbā mahān duratyaya māyā se yukta | 'siddha vṛndāravanditaḥ'-parama siddha aura deva samūha ke dvāra vandanā kiye jāne vāle | 'vyāghra carmāmbaraḥ'-arthāt bāgha ke carma kā vastra dhāraṇa karane vāle | 'vyālī'-arthāt mahān viṣadhara vāsuki ādi aneka sarpoṃ ke bhūṣaṇa dhārī | 'mahābhūtaḥ'-mahān virāṭko utpanna karanevāle athavā tīnoṃ kāloṃ meṃ avacchinna mahattattva svarūpa vāle | yahām̐ yo brāhmaṇaṃ vidadhāti pūrvaṃkam'-yaha śruti kā vacana bhī poṣaka hotā hai | 'mahānidhi'aiseviśāla svarūpake dhāraṇakarttā jisameṃ samastaprāṇī samā jāte haiṃ
6.3.27-2
amṛtāśaḥ'-apane ātmānanda rūpī amṛtakā sadā pāna karane vāle | 'amṛta vapuḥ'-mṛtyu rahita śarīra ke dhāraṇa karane vāle | yahām̐-'ajaro'paraḥ'-yaha vedakā vākya bhī śivake maraṇābhāvakī puṣṭi karatā hai | 'pāñcajanyaḥ'-arthāt pām̐ca janoṃ meṃ rahane vāle agni svarūpī | yahām̐ para bhī-'agnirṛṣiḥ pavamānaḥ pāñcajanyaḥ purohitaḥ'-yaha śruti vākya hai| kisī jagaha 'pañcayajña'-aisā bhī śivapurāṇa pāṭhāntara milatā hai | vahām̐ isakā artha yajñoṃ ke utpādaka śiva haiṃ | 'prabhañjanaḥ -bhaktoṃ ke māyātmaka āvaraṇa ke nāśaka athavā vāyu ke svarūpa meṃ saṃsthita pañcaviṃśati tattvasthaḥ'-arthāt prakṛti ādi paccīsatattvoṃmeṃ virājamāna rahane vāle | yahām̐-'tatsṛṣṭvā tadevānu prāviśat'-yaha śruti kā vacana uktārtha kā samarthaka hai | 'pārijātaḥ'-arthāt manuṣyoṃ ke manovāṃchita phala dene vāle kalpa vṛkṣa ke svarūpa se yukta | parātparaḥ'brahma tathā jagat ke rūpa vāle haiṃ
6.3.28
sulabhaḥ suvrataḥ śūro vāṃga mayaikanidhirnidhiḥ varṇāśramagururvarṇī śatrujicchatrutāpanaḥ
6.3.26-2
āśramaḥ śramaṇaḥ kṣāmo jñānavānacaleśvaraḥ pramāṇabhūto durjñeyaḥ suparṇo vāyuvāhanaḥ
6.3.30
dhanurdharo dhanurvedo guṇaḥ śaśaguṇākaraḥ satyaḥ satyaparo'dīno karmo godhamaśāsanaḥ
6.3.28-2
sulabhaḥ' - patra puṣpādi ke atyanta sādhāraṇa upacāroṃ se pūjita hone para prāpta hone vāle |'suvrataḥ śūraḥ apane bhaktoṃ kī rakṣā karane kā acchā vrata lene vāle kimbā bhojana niyata karane vāle śūra arthāt sūryake svarūpa meṃ sthita yahām̐ ina donoṃ śabdoṃ se śiva kā eka hī nāma vyakta hotā hai | 'brahma veda nidhiḥ'-vedoṃ ke prādurbhāva hone kā sthala | yahām̐ - 'asya mahato bhūtasya niḥśvāsitametadṛgvedaḥ'-arthāt isa mahān devakājo niḥśvāsa hai vahī ṛgveda hai yaha śrutikā vacanabhī ukta nāmārtha kī puṣṭi karatāhai | 'vāṅ mayaika nidhiḥ kahīṃ aisā bhī pāṭhāntara milatā hai | varṇāśrama guruḥ-arthāt yogijana dvārā sthāpita brāhmaṇa ādivargoṃaura brahmacarya ādi āśramoṃke udbhava karane vāle athavā upadeśaka
6.3.21-3
'varṇī'-brahmacārī ke svarūpameṃ rahane vāle||(220) śatrujicchatrutāpanaḥ' - deva śatru ko jītane tathā unheṃ santāpa dene vāle yahām̐ bhī donoṃ śabdoṃ dvārā eka ho śiva kā nāma hotā hai | 'āśramaḥ'-āśrama ke sadṛśa saṃsāra meṃ bhramaṇaśīloṃ ko viśrāma pradāna karane vāle | 'śruṇaḥ' - nija bhaktoṃ ke pāpoṃ kā kṣaya karane vāle | 'kṣāmaḥ'-pralayakālameṃ prajā ko kṣīṇa karane vāle | 'jñānavān'-nityajñāna se yukta | 'acaleśvaraḥ'-pṛthvī parvata prabhṛti ke svāmī | 'pramāṇa bhūta:' - pratyakṣānupānādi pramāṇoṃ ke utpādaka | 'durjñeyaḥ'-atyanta ghora śrama se jānane ke yogya | 'suparṇaḥ'-dharma adharma rūpī pakṣoṃ se yukta athavā garur̤a ke svarūpa meṃ saṃsthita kimbā sabake utpanna karane vāle yahām̐-'suparṇā viprā kavayo vacobhirekaṃ santa bahudhā kalpayanti' ityādi śruti vacana hai jo ukta nāma ke artha ko batalātā hai | athavā chanda svarūpa parṇa vāle | 'vāyu vāhanaḥ'-vāyu sopāna se yukta ratha vāle athavā jisake bhaya se vāyu samasta prāṇiyoṃ kā vahana karatā hai | vahām̐ usako poṣaka-'bhīṣā smādvātaḥ parvate' ityādi śruti kā vākya hai | 'dhanurdharo dhanurvedaḥ-arthāt dhanurveda ko prakaṭa karane vāle pināka ke dhāraka | yahām̐ para ye donoṃ śabda eka hī śiva nāma ke vācaka hote haiṃ | 'guṇarāśirguṇā karaḥ'-yogādi guṇoṃ ke saṃghāta vālo aura yoga, sāṃkhya, tapa, vidyā, vidhi, kriyā' ṛta, satya, dayā, śreṣṭha mati ahiṃsā, śāṃti, dama, dhyeya, dhyāna, mati, dhṛti, prathā, medhā, nīti, kānti dṛṣṭi, lajjā, puṣṭi, tuṣṭi, sarasvatī, prāsāda, kriyā, pratiṣṭhā ādi aneka guṇoṃ kī khāna | yahām̐ bhī donoṃ śiva kā eka hī nāma batalāte haiṃ satyaḥ satyaparaḥ' - sādhuoṃ ke samāja meṃ satya svarūpa vāle aura yathārtha kathana karane meṃ niṣṭhā rakhane vāle | yahām̐ para bhī donoṃ śabda eka hī nāma ko prakaṭa karate haiṃ | 'dīnaḥ'-sāmānya bāhya dṛṣṭi rakhane vāle ke liye śmaśāna meṃ nivāsa karane se eka daridrake samāna dikhalāī dene vāle kimbā adīna arthāt sarvadā parama santuṣṭa rahane vāle | 'dharmāṅgo dharma sādhanaḥ' - arthāt yajñādi ke dhārmika aṃgoṃ vāle | jaisā ki harivaṃśa purāṇa meṃ prathama parva
6.3.28-3
adhyāya meṃ vistṛta rūpa se varṇita kiyā gayā hai aura likhā haiveda rūpa caraṇa, yajña stambha svarūpa daṃṣṭrā, yajña rūpa hātha vālā vārāha mūrtarūpa hai ora jisakā viti rūpa mukha, agni svarūpa jihvā, ḍābha (kuśa|) rūpa roma, brahmātmaka śiva, dinarātri svarūpa netra, divya vedānta tathā śruti rūpa ābharaṇa, ghṛta rūpa nāsikā, sruvā svarūpa tuṇḍa, sāmavedātmaka śabda, dharma satya svarūpa śobhā, karma-vikrama satkriyā sayuta prāyaścita rūpī nakha aura paśu rūpa jānu aura vikṛta bhujā, ugratā se yukta homa svarūpa vālā liṃga, phala bīja mahauṣadhi vāyu se samanvita antarātmā vālā vedarūpa phicoṃ se huā soma svarūpa rakta, vedī rūpa skandha havi rūpa gandha, havya-kavya svarūpa vegavān, prāgvaṃśa rūpī śarīra vicitra dīkṣāoṃse samarpita, dakṣiṇā rūpī hṛdaya, yogī aura mahāyajña se yukta upakarma rūpī oṣṭha, pravargavartta rūpa bhūṣaṇa tathā aneka prakārake vedarūpa gamana, gupta upaniṣad rūpī āsana aura chāyā patnīke sahita meru śṛṃgake tulya unnata vārāha rūpa hai evaṃ dharma ke sādhanoṃke vidhātā haiṃ | yahām̐ para bhī donoṃ śabdoṃ se eka hī śiva ke nāma kī vyakti hotī hai
6.3.30-2
se
6.3.31
anaṃtadṛṣṭirānando daṃḍo damayitā dama abhicāryo mahāmāyo viśvakarmaviśārada
6.3.32
vītarāgo vinītātmā tapasvī bhūtabhāvanaḥ unmattaveṣaḥ pracchanno jitakāmo jitendriyaḥ
6.3.33
kalyāṇa prakṛti kalpa sarvalokaprajāpati tapasvī tārako dhīmānpradhāna prabhuravyaya
6.3.240
ananta dṛṣṭiḥ'—arthāt asaṃkhya dṛṣṭiyoṃ vāle | 'ānandaḥ'—arthāt atyanta sukha ke svarūpa haiṃ | yahām̐—'ānanda brahma' ityādi śruti se bhī unakā nāma vyakta hotā hai 'daṃḍo damayitā'—damana karane vāloṃ ko bhī daṇḍa rūpa aura indrādi ke rūpa se prajā ke damana karane vāle haiṃ | yahām̐ bhī donoṃ kā eka hī nāma hotā hai | 'damaḥ'—indriyoṃ ke nigraha ke svarūpa vāle | 'abhivādyo mahāmāyaḥ'—surāsuroṃ dvārā vandita aura māyāsayutoṃ ko mohane vāle haiṃ | ye donoṃ bhī eka hī haiṃ
6.3.31-33
'viśvakarmā viśāradaḥ'—viśva kī racanā karane vāle aura sakala kalāoṃmeṃ pravīṇa jinake dvārā śreṣṭha sarasvatī kā prādurbhāva huā hai | ye donoṃ eka hī haiṃ | 'vītarāgaḥ'—bhaktoṃ ke rāga-dveṣa ko miṭāne vāle | 'vinītātmā'—bhaktoṃke svabhāva ko vinamra banā dene vāle | 'tapasvī arthāt tapa se yukta | 'bhūta bhāvana'—prāṇiyoṃ kī vṛddhi ke liye sampādaka unmatta veṣa, pracchanna'—digambara (nagna) hone ke kāraṇa gūḍha rūpa vāle yahām̐ bhī donoṃ se eka hī nāma kā prakāśana hotā hai | 'jitakāmaḥ'—kāmadeva para vijaya prāpta karane vāle | 'ajita priyaḥ'—viṣṇu ke pyāre kisī sthāna meṃ—'jitarociḥ priyākaviḥ' aisā pāṭhāntara bhī hai kalyāṇa prakṛti'—arthāt uttama svabhāva se yukta | 'kalpa'—saba carācara ke ādi kāraṇa | (250) | 'sarvalokaprajāpatiḥ' - sampūrṇa lokoṃ tathā samasta prajā ke pālaka svāmī | 'tapasvī'-apane bhaktoṃ ko rakṣā karane ke kāryameṃ vega sahita śīghratā karane vāle | 'tārakaḥ'-isa saṃsāra rūpī sāgara se tāra dene vāle | 'śrīmāna'-śreṣṭha buddhi evaṃ jñāna se yukta | 'pradhāna prabhu'-usa carācara prakṛti ke svāmī | 'avyayaḥ' - nāśa se nahita
6.3.34
lokapālo'ntarātma ca kalpādiḥ kamalekṣaṇaḥ vedaśāstrarthatatvajño niyamī niyamāśrayaḥ
6.3.35
candraḥ sūryyaḥ śani keturvarāṃga vidrumacchaviḥ bhaktavaśyaḥ paraṃ brahma mṛgavāṇa rpaṇo'naghaḥ
6.3.36
adriradrayālayaḥ kāntaḥ paramātmā jagadguruḥ sarvakarmāliyastuṣṭo maṅgalayo maṅgalāvṛtaḥ
6.3.34-2
lokapālaḥ' - lokoṃ ke pālana-poṣaṇa karane vāle | 'antarātmā' - māyā ke prabhāva se apane svarūpa ko chipā kara rakhane vāle | 'kalpādiḥ' - samasta śāstroṃ ke ādi kāraṇa | 'kamalekṣaṇaḥ-kamala ke tulya sundara netroṃ vāle kimbā apanī dṛṣṭi meṃ lakṣmī kā nivāsa rakhane vāle | (250) | 'veda śāstrārtha tattvajñaḥ'-muniyoṃ ko vedoṃ evaṃ śāstroṃ kā asalī tattvārtha kā jñāna pradāna karane vāle yā svayaṃ veda śāstroṃ ke taṣvārtha ke jñātā | 'aniyama' - svayaṃ śikṣā se rahita athavā sabako śikṣā dene vāle | niyatāśrama' sampūrṇa jagat ke ādhāra svarūpa
6.3.34-3536
'candraḥ' sabako prasannatā dene se candra ke svarūpa vāle | 'sūryaḥ'-karmoṃ meṃ saba lokoṃ ko prerita karane vāle āditya svarūpa | 'śani'--śani ke rūpa vāle | 'ketu'--ketuvā dhūmaketu kā svarūpa vāle | varām̐gaḥ' śobhāpūrṇa aṃgoṃ vāle | kahīṃ 'virāmaḥ' aisā bhī pāṭhāntara hotā hai | 'vidrumacchavī'-mūṃge ke samāna kānti vāle arthāt maṃgala svarūpa bhakti vaśyaḥ'-- bhakti ke dvārā basa meṃ ho jāne vāle || (270) parabrahma'-parātpara brahma ke svarūpa vāle | 'mṛga bāṇārpaṇa'-arthāt apane bhaktoṃ ke liye mṛga ke anveṣaṇa meṃ mana rūpī bāṇa kā arpaṇa karane vāle | 'anagha'saba prakāra ke pāpoṃ se rahita | 'adriḥ' - meru ādi parvata ke svarūpa vāle | adrayālayaḥ, - kailāsa parvata ke nivāsa karane vāle | kāntaḥ' - atyanta sundara athavā brahmā ko apanā sārathi rakhane vāle | 'paramātmā'saba meṃ vyāpaka hokara nivāsa karane se sarvotkṛṣṭa mahān ātmā vāle arthāt sarvatra vidyamāna | jagadguru' - sampūrṇa jagat ko hita kā upadeśa dene vāle | sarva karmālayaḥ' - arthāt sabake nitya ke tathā naimittika karmoṃ ke arpaṇa karane ke ādhāra | 'tuṣṭaḥ' - parama santoṣa tathā ānanda ke svarūpa | 'magalyo maṃgalāvṛtaḥ' - apane bhaktoṃ ke maṃgala meṃ hita svarūpa tathā aneka maṃgaloṃ se yukta ye donoṃ śabda eka hī śiva ke śubha nāma ke dyotaka haiṃ
6.3.37
mahātapā dīdīrghatapāḥ sthaviṣṭhaḥ sthaviro dhruvaḥ ahaḥ saṃvatsaro vyāptiḥ pramāṇaṃ paramaṃ tapaḥ
6.3.38
saṃvatsarakaro mantraḥ pratyayaḥ sarvatāpanaḥ ajaḥ sarveśvaraḥ siddho mahātejā mahābalaḥ
6.3.39
yogī yogyo mahāretāḥ siddhiḥ sarvādiragrahaḥ vasurvasumanāḥ satyaḥ sarvapāpaharo haraḥ
6.3.37-2
mahātapāḥ' - saṃsāra ke samutpanna karane se mahān tapa karane vāle yahām̐ 'yasya jñāna mayaṃ tapaḥ' - ityādi veda ke vacana kā pramāṇa hai | 'dīrghatapāḥ' - svayaṃ ajara amara hone se dīrghatama tapasyā karane vāle bhagavān śiva haiṃ sthaviṣṭhaḥ' - atyanta sthūla | 'sthaviraḥ' - atyanta vṛddha arthāt sabase prācīna bar̤e | dhruvaḥ' - aṭala svarūpa vāle | 'ahaḥ' - prakāśa svarūpa saṃvatsaraḥ'-varṣātmaka kāla ke svarūpa se yukta | 'vyāptiḥ'-sarvatra vidyamānatā rakhane ke svarūpa vāle | 'pramāṇaḥ'-pramita svayaṃ pramāṇa rūpa | yahām̐ śruti vacana isakā poṣaka - 'prajñāna brahma' hotā hai | 'paramam' - para śobhā se samanvita athavā mukti svarūpiṇī lakṣmī ke dātā | 'tapaḥ'-ṛta satya ādi ke svarūpa se yukta | 'ṛta tapaḥ' - ityādi śruti vākya haiṃ
6.3.38-2
saṃvatsara karaḥ'-kāla cakra ke pravarttaka athavā prabhava prabhṛti vatsaroṃ ke utpanna karane vāle | 'mantra atyayaḥ'-arthāt ṛgyajuḥ sāma svarūpa mantroṃke dvārā pratīta hone vāle | 'sarva darśanaḥ'--sabhī kucha kā pratyakṣa karane vāle | yahām̐ 'viśvataścakṣurvivākṣam ityādi śruti ke vacana isa ukta artha kī puṣṭi karane vāle haiṃ sarveśvaraḥ'--īśvaroṃ ke bhī parameśvara |' eṣa sarveśvara ! ityādi veda ke vākya yahām̐ para poṣaka haiṃ | siddha'--arthāt nitya niṣpanna svarūpa | 'mahāretā.' mahān vīrya vāle | yahām̐ 'ūrdhvaretaṃ virūpākṣam'--yaha śruti vacana hai | 'mahābala'--mahān parākrama vāle
6.3.38-2.p1
'yogī yogyaḥ,--nitya
yoga se yukta arthāt yoga meṃ pravṛtta hone vāle | yahām̐ ye donoṃ śabda eka
6.3.38-2.p2
hī nāma ko prakaṭa karane vāle hai | ( śiva nāmoṃ kā yaha tṛtīya śataka
Other recensions (1)
- Śivapurāṇa (complete text) — Sanskrit
Linked texts (1)
- Sahasranāmasaṅgraha — Sanskrit