Dvitiyaranyaka 3
Dvitīyāraṇyaka 3
- Language
- Sanskrit
Contents
- 3.3 — 2 parts
3.1
aha' iti brahma tatrāgatamahamiti | tadvā idaṃ bṛhatīsahasraṃ
saṃpannaṃ tasya vā etasya bṛhatīsahasrasya saṃpannasya ṣaṭtriṃśatamakṣarāṇāṃ sahasrāṇi bhavanti tāvanti puruṣā Fred yuṣo'hnāṃ sahasrāṇi
bhavanti | jīvākṣaraireva jīvāharāpnoti jīvāhnā jīvākṣaramiti | anakāmamāro'tha devarathastasya vāgbuddhiḥ' śrotre pakṣasī
cakṣuṣī yukte manaḥ saṃyantā tadayaṃ prāṇo'dhitiṣṭhati | taduktamṛṣiṇā | ā tena yātaṃ manaso javīyasā nimiṣaścijjavīyaseti
javīyaseti || 6||'
ityāaitareyadvitīyaprāraṇyake tṛtīyo'dhyāyaḥ ||'
ADHYĀYA 4.
ātmā̱ vā̱ idameka̱ evāgra̱ āsīnnānyatkiñcana miṣat | sa
īkṣata | lokānnu sṛjā iti | sa imām̐llokānasṛjata | ambho
marīcīrmaramāpaḥ¹ | ado'mbha̱ḥ pareṇa divaṃ, dyauḥ pratiṣṭhāntarikṣaṃ
marīcayaḥ, pṛthivī maro, yā adhastāttā āpaḥ | sa īkṣateme nu
lokā lokapālānnu sṛjā iti | so'dbhā eva puruṣaṃ samuddhṛtyāmūrcchayat | tamabhyatapattasyābhitaptasya mukhaṃ nirabhidyata yathāyaṇḍaṃ
mukhādvāgvāco'gniḥ | nāsike nirabhidyetāṃ nāsikābhyāṃ prāṇaḥ
prāṇādvāyuḥ | akṣiṇī nirabhidyetāmakṣībhyāṃ² cakṣuścakṣuṣa
ādityaḥ | karṇau nirabhidyetāṃ karṇābhyā̱ṃ śrotraṃ śrotrāddiśaḥ
tvaṅgirabhidyata tvaco lomāni lomabhya oṣadhivanaspatayaḥ
hṛdayaṃ nirabhidyata³ hṛdayānmano manasaścandramāḥ | nābhirnirabhidyata
nābhyā̱ apāno'pānānmṛtyuḥ | śiśnaṃ nirabhidyata śiśnādreto
retasa āpaḥ
3.3
⁴
tā etā devatāḥ sṛṣṭā asminmahatyarṇave prāpataṃstamaśanāpipāsābhyāmanvavārjat | tā enamabruvannāyatanaṃ naḥ prajānīhi⁵ yasmipratiṣṭhitā annamadāmeti | tābhyo gāmānayatta tā abruvanna vai
no'yamalamiti | tābhyo'śvamānayatta tā abruvanna vai no'yamalamiti | tābhyaḥ puruṣamānayatta tā abruvantsukṛtaṃ vateti puruṣo
vāva sukṛtaṃ | tā abravīdyathāyatanaṃ praviśateti | agnarvāgbhūtvā
mukhaṃ prāviśadvāyuḥ prāṇo bhūtvā nāsike prāviśadādityaścakṣurbhūtvākṣiṇī prāviśaddiśaḥ śrotraṃ bhūtvā karṇau prāviśannoṣadhivanaspatayo lomāni bhūtvā tvacaṃ³ prāviśaṃścandramā mano bhūtvā⁴ hṛdayaṃ
prāviśanmṛtyurapāno bhūtvā nābhiṃ prāviśadāpo reto bhūtvā śiśnaṃ
prāviśan | tamaśanāpipāse abrūtāmāvābhyāmabhiprajānīhīti te
abravīdetāsveva vāṃ⁵ devatāsvābhajāmyetāsu bhāginyau karomīti
tasmādyasyai kasyai ca devatāyai havirgṛhyate bhāginyāvevāsyāmaśanāpipāse bhavataḥ ||2||⁶
sa īkṣateme nu lokāśca lokapālāścānnamebhyaḥ sṛjā iti
so'po'bhyatapattābhyo'bhitaptābhyo mūrtirajāyata | yā vai sā
mūrtirajāyatānnaṃ vai tat | tadenatsṛṣṭaṃ parāṅatyajighāṃsattadvācājighṛkṣattannāśaknodvācā grahītum¹ | sa yadvainadvācāgrahaiṣyadabhivyāhṛtya
haivānnamatrapsyat | tatprāṇenājighṛkṣattannāśaknotprāṇena grahītum
sa yadvainatprāṇenāgrahaiṣyadabhiprāyya haivānnamatrapsyat | taccakṣuṣājighṛkṣattannāśaknoccakṣuṣā grahītum | sa yadvainaccakṣuṣāgrahaiṣyaddṛṣṭvā haivānnamatrapsyat | tacchrotreṇājighṛkṣattannāśaknocchrotreṇa grahītum | sa
yadvainacchrotreṇāgrahaiṣyacchrutvā haivānnamatrapsyat | tattvacājighṛkṣattannāśaknottvacā grahītum | sa yadvainattvacāgrahaiṣyatspṛṣṭvā haivānnamatrapsyat | tanmanasājighṛkṣattannāśaknonmanasā grahītum | sa
yadvainanmanasāgrahaiṣyaddhyātvā haivānnamatrapsyat | tacchiśnenājighṛkṣattannāśaknocchiśnena grahītum | sa yadvainacchiśnenāgrahaiṣyadvisṛjya
haivānnamatrapsyat | tadapānenājighṛkṣattadāvayat | saiṣo'nnasya
graho yadvāyurannāyurvā eṣa yadvāyuḥ| sa īkṣata kathaṃ nvidaṃ madṛte
syāditi | sa īkṣata katareṇa prapadyā iti | sa īkṣata yadi
vācābhivyāhṛtaṃ yadi prāṇenābhiprāṇitaṃ yadi cakṣuṣā dṛṣṭaṃ yadi
śrotreṇa śrutaṃ yadi tvacā spṛṣṭaṃ yadi manasā dhyātaṃ yadyapānenābhyapānitaṃ yadi śiśnena visṛṣṭamatha⁸ ko'hamiti | sa etameva
sīmānaṃ vidāryaitayā dvārā prāpadyata | saiṣā vidrṛtirnāma dvāstadetannāndanam [tasya traya āvasathāstrayaḥ svapnā]'yamrāvasatho
'yamāvasatho'yamāvasatha iti | sa jāto bhūtānyabhyaikṣatkimihānyaṃ vāvadiṣaditi | sa etameva puruṣaṃ brahma¹¹ tatamamapaśyat | idamadarśamitīm̐ 3<sup 12</sup | tasmādidaṃdro nāmedaṃdro ha vai nāma
tamidaṃdraṃ santamindra<sup 13</sup ityācakṣate parokṣeṇa| parokṣapriyā<sup 14</sup iva hi
devāḥ | parokṣapriyā iva hi devāḥ
3.3.p1
<sup 15</sup
ityaitareyadvitīyāraṇyake caturtho'dhyāyaḥ ||<sup 16</sup
- ADHYĀYA 5
puruṣe<sup 1</sup ha vā ayamādito garbho bhavati | yadetadretastadetatsarvebhyo'ṅgebhyastejaḥ saṃbhūtamātmanyevātmānaṃ bibharti tadyadā striyāṃ
siñcatyathainajjanayati | tadasya prathamaṃ janma<sup 7</sup | tatstriyā ātmabhūyaṃ
gacchati yathā svamaṅgaṃ tathā | tasmādenāṃ na hinasti | sāsyaitamātmānamatra gataṃ bhāvayati sā bhāvayitrī bhāvayitavyā bhavati
taṃ strī garbhaṃ bibharti so'gra⁸ eva kumāraṃ janmano'gre'dhibhāvayati | sa yatkumāraṃ janmano'gre'dhibhāvayatyātmānameva tadbhāvayati | eṣāṃ lokānāṃ saṃtatyā evaṃ saṃtatā hīme lokāḥ
tadasya dvitīyaṃ janma¹⁰ | so'syāyamātmā puṇyebhyaḥ karmabhyaḥ
pratinidhīyate | athāsyāyamitara ātmā kṛtakṛtyo vayogataḥ praiti
sa itaḥ prayanneva punarjāyate | tadasya tṛtīyaṃ janma | taduktamṛṣiṇā¹² | garbhe nu sannanveṣāmavedamahaṃ devānāṃ janimāni viśvā
śataṃ mā pura āyasīrarakṣannadha śyeno javasā niradīyamiti
garbhe evaitacchayāno vāmadeva evamuvāca¹⁴ | sa evaṃ vidvānasmāccharīrabhedādūrdhva utkramyāmuṣminsvarge loke sarvānkāmānāptvāmṛtaḥ samabhavatsamabhavat¹⁵
ityāṃtareyadvitīyyāraṇyake pañcamo'dhyāyaḥ ||¹⁶
ADHYĀYA 6
[ko'yamātmeti vayamupāsmahe kataraḥ sa ātmā | yena vā²
paśyati yena vā³ śaṛṇoti yena vā gandhānājighrati yena vā
vācaṃ vyākaroti yena vā svādu cāsvādu ca vijānāti
yadetaddhṛdayaṃ manaścaitatsaṃjñānamājñānaṃ vijñānaṃ prajñānaṃ medhā⁴ dṛṣṭirdhṛtirmatirmanīṣā jūtiḥ smṛtiḥ saṃkalpaḥ kraturasuḥ kāmo vaśa
iti | sarvāṇyevaitāni prajñānasya nāmadheyāni bhavanti] | eṣa⁶
brahmaiṣa indra eṣa prajāpatirete sarve devā imāni ca pañca mahābhūtāni pṛthivī vāyurākāśa āpo jyotīṃṣītyetānīmāni ca
kṣudramiśrāṇīva bījīānītarāṇi cetarāṇi⁷ cāṇḍajāni⁸ ca
jārujāni⁹ ca svedajāni codbhijjāni¹⁰ cāśvā gāvaḥ puruṣā
hastino yatkiñcedaṃ prāṇi jaṅgamaṃ ca patatri ca yacca sthāvaraṃ
sarvaṃ tatprajñānetraṃ¹¹ prajñāne pratiṣṭhitaṃ prajñānetro¹² lokaḥ prajñā
pratiṣṭhā prajñānaṃ¹³ brahma | sa etena¹⁴ prajñenātmanāsmāllokādutkrabhyāmuṣminsvarge loke sarvānkāmānāptvāmṛtaḥ samabhavatsamabhavat
3.3.p2
ityaitareyadvitīyāraṇyake ṣaṣṭho'dhyāyaḥ
Linked texts (4)
- Aitareyāraṇyaka — Sanskrit
- Aitareyāraṇyaka (Aitareya Mahīdāsa) — Aitareya Mahīdāsa, Sanskrit
- Daśopaniṣad — Sanskrit
- Mahaitareya — Sanskrit