Pancamaranyaka (Pañcamāraṇyaka)
पञ्चमारण्यक
- Language
- Sanskrit
- Date
- 800–300 BCE
- Extent
- 118 passages, 3,000 words
- Text
- partly digitised
- Source
- archiveorg · Aitareya Aranyaka with the commentary of Sayana Acharya; ed. Rajendralala Mitra; Bibliotheca Indica; N. K.… · Scan of a printed edition hosted by the Internet Archive (archive.org); the ancient text is in the public…
Contents
- 1 atha dvitīyo'dhyāyaḥ — 82 parts
- 2 atha tṛtīyo'dhyāyaḥ — 36 parts
Text
atha dvitīyo'dhyāyaḥ
1.p1
aitareyāraṇyakam
1.p2
pañcamam
1.p3
hariḥ om
1.p4
(1)mahāvratasya pañcaviṃśatiṃ sāmidhenyaḥ(1)(2)ekaviṃśatau prāgupottamāyāḥ samidhāgnimiti catasraḥ(2) (3)vaiśvakarmaṇa ṛṣabha upālambhanīya upāṃśu(3) (4)ājyaprauge viśvajitaḥ(4) (5)hotrāścaturviṃśāt(5)(6)īṅkhayantīrapasyuva iti ca brāhmaṇācchaṃsyāvapeta prātaḥsavane tīvrasyābhiṣavaso asya yāhīti mādhyandine(6) (7)trikadrukeṣu mahiṣo yavāśiramiti stotriya aindra yāhyupa naḥ parāvata indrāya hi dyaurasuro anamrāta || proṣvasmai puro rathamityato'nurūpaḥ(7)(8)caturviṃśānmarutvatīyasyātāno'matsu me jaritaḥ sābhivegaḥ pibā somamabhiyamadyatardaḥ kayā śubhā savayasaḥ sanor̤ā marutvāṃ indra vṛṣabho raṇāya(8) (9)janiṣṭhā ugraḥ sahase turāyeti marutvatīyaṃ(9) (10)saṃsthite marutvatīye hotā visaṃsthitamañcareṇa niṣkramyāgnīdhrīye tisra ājyāhutīrjuhotyaudumbareṇa suveṇa(10) (11)anu māmindro anu māṃ
1.p5
bṛhaspatiranu somo anu vāgde̱vyāvī̍t anu māṃ mitrāvaru̍ṇāvihāva̍tāmanu dyāvā̍pṛthi̱vī pūrvahū̍tau(11)(12)ādi̱tyā mā̱ viśve̍ avantu de̱vāḥ sa̱pta rājā̍no ya u̱dābhi̍ṣi̱ktāḥ || vā̱yuḥ pū̱ṣā varu̍ṇaḥ somo̍ a̱gniḥ sūryo̱ nakṣa̍trairavatvi̱ha māṃ nu(12) || (13)pi̱taro̍ mā vi̱śvami̱dañca̍ bhū̱taṃ pṛśni̍mātaro ma̱ruta̍ḥ sva̱rkāḥ | ye a̍gniji̱hvā u̱ta vā̱ yaja̍trāste no̍ de̱vāḥ su̱havā̱ḥ śarma̍ yacchateti(13) (14)dakṣiṇe mārjālīye daśannucyuttamāṃ caturgṛhītaṃ pūrvamavadāyottarato'gnerupanidhāya viharaṇaprabhṛti madhyandine mārjālīye| jāgarito bhavati tasmin parivṛte juhoti prāgdvāre vodagdvāre vā(14) (15)agnirivānādhṛṣyaḥ pṛthivīva supadābhūyāsaṃ(15) (16)antarikṣamivānāpyaṃ dyaurivānādhṛṣyo bhūyāsa(16) (17)sūrya ivāpratidhṛṣyaścandramā iva punarbhūbhūyāsaṃ(17) (18)mana ivāpūrvaṃ vāyuriva ślokabhūrbhūyāsaṃ(18) (19)ahariva svaṃ rātririva priyo bhūyāsaṃ(19)
1.p6
20)gāva iva punarbhavo mithunamiva marīcayo bhūyāsaṃ(20
1.p7
(21)āpa iva rasa oṣadhaya iva rūpaṃ bhūyāsaṃ(21)(22)annamiva vibhu yajña iva prabhurbhūyāsaṃ(22) (23)brahmeva loke kṣatramiva śriyāṃ bhūyāsaṃ(23) (24)yadadya eṣā samitirbhavātīti(24) (25)atra vibhajāya botheti trīṇyanṛcaṃ(25) (26) atra tiṣṭhannādityamupatiṣṭhate paryāvṛtte pradakṣiṇamāvṛttyai taiścaivāsvāhākārairehyevā3 idaṃ madhū3 idaṃ madhu imantotrasutaṃ pivā3 idaṃ madhū3 idaṃ madhviti ca (26) (27)preṣyāḥ saṃśāsti pūrṇakumbhāstisro'vamāḥ ṣaḍuttamāḥ (27) (28) imaṃ dhiṣṇyamudakumbhañca triḥ pradakṣiṇaṃ parivrajātha dakṣiṇaiḥ pāṇibhirdakṣiṇānūrūnāghnānā ehyevā3 idaṃ madhū idaṃ madhviti vadatyaḥ(28) || 1
1.p8
ko'pyarthavādo'sti | śākhāntaragatāśca mantrā bahava upalabhyante | tasmādyaitasya samāmnāyasyetyādidvādaśādhyāyavat ‘mahāvratasya pañcaviṃśati’ ityādi pañcamāraṇyakaṃ sūtrameva | araṇya evaitadadhyeyamityabhipretyādhyetāra āraṇyakāṇḍe'ntarbhāvyādhīyate | etasmin pañcamāraṇyake sūtrakāreṇābhidhīyamānaṃ mahāvratākhyaṃ karma gavāmayane satre samutpannaṃ | ata evādhvaryuśākhāyāṃ gāvo vā etat satramāsatetyādike gavāmayanaprakaraṇe devānāṃ vā satraṃ jagmurityādikenānuvākatrayeṇa mahāvratamāmnātaṃ, na tu tasyāmeva śākhāyāṃ | granthāntare prajāpatiḥ prajāḥ sṛṣṭvā vyucrāmayadityanuvākena tadāmnātamiticet | āmnāyatāṃ nāma tasyāpyanuvākasya gavāmayanaprakaraṇagatatvaṃ | na caitānyahāni bhavantītyādike gavāmayanapratipādake'nuvākapañcake prajāpatiḥ prajāḥ sṛṣṭvetyādyanuvākaḥ pañcamatvenāmnātaḥ | udgāṭṛvede'pi gāvo vā ityādyārabhya samāmnāyate | gavāmayanaprakaraṇe prajāpatiḥ prajā asṛjatetyādinā mahāvratākhyamekamaharāmnātaṃ | tacca satrasyopāntyamahaḥ | udayanīyākhyādantimādaṅgaḥ samanantarapūrvabhāvitvāt | tathācāpastambaḥ | santiṣṭhate mahāvratamityetadahaḥ samāpyānantaraṃ vyākhyāya udayanīya ityudayanīyākhyaṃ caramamahaḥ provāca | tasmāt satre samutpannasya mahāvratasya vacanabalātsattrādvahirapyekāharūpeṇāhīnagatatvena ca pṛthak prayogo bhavati | yathā rājasūyotpannāyā aveṣṭervacanāt pṛthak prayogaḥ | yathā vā rājasūyotpannānāṃ cāturmāsyānāṃ akṣaryyaṃ ha vai cāturmāsyayājinaḥ sukṛtaṃ bhavatīti vacanena pṛthak svatantraprayogaḥ | tadvadekāhapakṣe (2) "ekaviṃśatau prāgupottamāyāḥ samiddhāmimiti catasraḥ" (2) iti
1.p9
(6)“īṅkhayantīrapasyuva iti ca brāhmaṇācchaṃsyāvapeta prātaḥsavane tīvrasyābhivayaso asya pāhīti mādhyandine”(6)iti
1.p10
(7)“trikadrukeṣu mahiṣo yavāśiramiti stotriya aindra yāhyupa naḥ parāvata indrāya hi dyaurasuro anamnata proṣvasmai puro rathamitya-
1.p11
to'nurūpaḥ”(7) iti | stotrasya sambandhī ‘stotriyaḥ’ tṛcaḥ, ekaṃ sāma tṛce kriyate | stotriyamiti sāmagairāmnānāttṛcasya stotriyatvaṃ | ‘trikadrukeṣu’ ityādikastṛcaḥ śastrasyādau prayoktavyaḥ | ‘anu’paścāt, rūpyate paṭhyate iti ‘anurūpaḥ’, dvitīyastṛcaḥ | tasmin ‘endra yāhi’ ityṛk prathamā † | ‘indrāya hi’ iti dvitīy⇠| ‘proṣvasmai’ iti tṛtīyā§ | tāvetau dvau tṛcau śastrasyādau paṭhedityarthaḥ || atha mādhyandine savane hotuḥ śastre marutvatīye viśeṣaṃ darśayati | (8)“caturviṃśān marutvatīyasyātāno'satsu me jaritaḥ sābhivegaḥ pibā somamabhiyamugratardaḥ kayā śubhā savayasaḥ sanīr̤ā marutvāṃ indra vṛṣabho raṇāya”(8) iti | triṣu marutvatīyagraheṣu madhye tṛtīyasya ‘marutvatīyasya’, homāt pūrvaṃ paṭhanīyaṃ marutvatīyākhyaṃ śastraṃ | tacca mūlaprakṛtau ā tvā rathamityādikaṃ¶ | tasya viśvajityatidiṣṭasya santyanye viśeṣāḥ, tairviśeṣaiḥ saha tanmarutvatīyaṃ mahāvrate'tideṣṭavyaṃ | tasya cātidiṣṭasya ‘marutvatīyasya’, caturviṃśasthitānmarutvatīyāt ‘ātānaḥ’ punarapi vistāraḥ, bhavati | tasmin nūtane vistāre prathamaṃ ‘asatsu me jaritaḥ’ ityekaṃ sūktaṃ | tataḥ || ‘pibā somamabhiyaṃ’ iti dvitīyaṃ | ‘kayā śubhā’ iti tṛtīyaṃ | ‘marutvāṃ indra’ iti caturthaṃ | so'yamadhiko vistāraḥ
1.p12
tṛtīyāhutermantramāha| (13)“pitaro mā viśvamidañca bhūtaṃ pṛśnimātaro marutaḥ svakaḥ| | ye agnijihvā uta vā yajatrāste no devāḥ suhavāḥ śarma yacchateti”(13) iti
1.p13
homāntaraṃ vidhatte | (14)“dakṣiṇe mārjālīye daśa srucuttamāṃ caturgṛhītaṃ pūrvamavadāyottarato'gnerupanidhāya viharaṇaprabhṛti madhyandine mārjālīyo jāgarito bhavati tasmin parihṛte juhoti prāgdvāre vodagdvāre vā prāgudagdvāre vā”(14) iti
1.p14
(19)“ahariva svaṃ rātririva priyo bhūyāsam”(19) iti
1.p15
(20)“gāva iva punarbhūvo mithunamiva marīcayo bhūyāsam”(20) iti
1.p16
(21)“āpa iva rasa oṣadhaya iva rūpaṃ bhūyāsam”(21) iti
1.p17
(22)“annamiva vibhu yajña iva prabhūbhūyāsam”(22) iti
1.p18
(23) "brahmava loke cattramiva śriyāṃ bhūyāsaṃ" (23) iti
1.p19
(24) "yadagna eṣā samittirbhavātītīti†" (24) iti
1.p20
(25) "atra vibhajātha bodheti trīṇyananvṛcam" (25) iti
1.p21
(1)upākṛte stotre caidhannināyāthātrottare ca mārjālīye śeṣamantarvaidīti(1) (2)pradakṣiṇamagni niṣkramyāgreṇa yūpaṃ purastāt pratyaṅmukhastiṣṭhannagneḥ śira upatiṣṭhate namaste gāyatrāya yatte śira iti(2) (3)tenaiva yathetaṃ pratyetya dakṣiṇamudaṅmukhaḥ pakṣannamaste rāthantarāya yaste dakṣiṇaḥ pakṣa iti(3) (4)apareṇāgniṃ pucchamatikramya prāṅmukha uttaraṃ namaste bṛhate yasta uttaraḥ pakṣa iti(4)(5)paścātprāṅpucchaṃ
1.p22
mamaste bhadrāya yatte pucchaṃ yā te pratiṣṭheti(5) (6)dattiṇataḥ pucchasyātmānaṃ namasta rājanāya yasta ātmeti(6) || 2
1.p23
(2) “pradakṣiṇā magniṃ niṣkramyāgreṇa yūpaṃ purastāt pratyaṅmukhastiṣṭhannagneḥ śira upatiṣṭhate namaste gāyatrāya yatte śira iti” (2) iti
1.p24
(3) “tenaiva yathetaṃ pratyetya dakṣiṇamudaṅmukhaḥ pakṣaṃ namaste rathantarāya yaste dakṣiṇaḥ pakṣa iti” (3) iti
1.p25
(4) “apareṇāgniṃ pucchamatikramya prāṅmukha uttaraṃ namaste bṛhate yasta uttaraḥ pakṣa (1)yathaitaṃ sadaḥ prasarpaṃti(1) (2) purastāt peḍaṅ kha upaklṛpto bhavati(2) (3) sthūṇe rajjū vovadha ityetat prattāntya tīrthena
1.p26
prapādyottareṇāgnīdhrīya paritrajya pūrvayā dvārā sadaḥ sarvāndhiṣṇyānuttareṇa(3) (4) audumbarāṇi kāṣṭhāni preṅkhasya bhavanti pālāśāni miśrāṇi vā (4) (5)trīṇi phalakānyubhayatastaṣṭāni dve vā sūcyaśca tāvatyaḥ (5) (6 iṣumātraḥ prāṅ preṅkho nimuṣṭikastiryaṅṅudagagraḥ prāgagrābhyāṃ sūcībhyāṃ syūtaḥ(6) (7)dakṣiṇottare sthūṇe nikhāyābhito hotṛpadana vīvadhamatyādadhātyāsyasammitaṃ kartuḥ (7) (8)kuṣṭhāsu chidrāṇi preṅkhasya bhavanti rajjubhyāmūrdhvamudyati dakṣiṇayottarataḥ savyayā dārbhye triguṇe syātāṃ savyadakṣiṇe pañcavyāyāme dviguṇe vīvadhe triḥ pradakṣiṇaṃ paryasyordhvagranthiṃ niṣṭarthyaṃ badhnāti (8) (9)śākhābhirbṛsībhirvā paryūṣantyaprakampi(9) (10)caturaṅgulenaiṣa vibhūmaḥ preṅkaḥ syānmuṣṭimātreṇa vā (10) (11)dakṣiṇata udāhitataraḥ samo vā (11) (12)padamātre dhiṣṇyāt (12) || 3
1.p27
(3) “sthūṇe rajjū vovadha ityetat pracālya tīrthena prapādyottareṇāgnīdhrīyaṃ parivrajya pūrvayā dvārā sadaḥ sarvāṃndhiṣṇyānuttareṇa”(3)
1.p28
(4)“audumbarāṇi kāṣṭhāni preṅkhasya bhavanti pālāśāni miśrarāṇi vā”(4) iti
1.p29
(5)“trīṇi phalakānyubhayatastaṣṭāni dve vā sūcyaśca tāvatyaḥ”(5) iti
1.p30
(1)niṣṭhite preṅkhe hotā vāṇamaudumbaraṃ śatatantumubhābhyāṃ parigṛhyottarata upodghate yathā vīṇāṃ(1)(2)saptabhiścchandobhiścaturuttaraiḥ sthānānyasyordhvamudgṛhṇīyāddaśabhirvā (2) (3)gāyatreṇa tvā chandasodgāsyāmyauṣṇihena tvānuṣṭubhena tvā bārhatena tvā pāṅktena tvā traiṣṭubhena tvā jāgatena tvā vairājena tvā dvaipadena tvāticchandasā tveti(3) (4)chandāṃsyanunnāmya sthānānāmanuparikramaṇamaudumbaryyārdayā śākhayā sapalāśayā mūladeśena vāṇaṃ virurdhvamullikhati(4) (5)prāṇāya tvāpānāya tvā vyānāya tvollikhāmīti(5) (6) anyebhyo'pi kāmebhyaḥ punarapi na tūllikhāmīti brūyāt(6) (7) athainaṃ saśākhaṃ chandogebhyaḥ prayacchati(7) (8)bhūtebhyastveti paścārddhe phalake pāṇī pratiṣṭhāpayati prāṇamanu preṅkhasveti prāñcaṃ preṅkhaṃ praṇayati vyānamanu voṅkhasveti tiryañcamapānamanvīṅkhasvetyabhyātmaṃ (8) (9)bhūrbhuvaḥ svariti japati(9) (10) prāṇāya tveti prāñcameva vyānāya tveti tiryañcamapānāya tvetyabhyātmaṃ (10) (11)vamavastvā gāyatreṇa cchandasārohantu tānanvārohāmīti paścārddhe phalake'ratnī pratiṣṭhāpayati (11) (12)atha pūrvaṃ phalakaṃ nānāpāṇibhyāmabhipadyeta yathācchiḥ spṛsyan(12) (13)madhyamaṃ cubukenopaspṛśed dvayorvā sandhiṃ (13)(14)rudrāstvā traiṣṭubhena cchandasārohantu tānanvārohā-
1.p31
mīti dakṣiṇaṃ sakthyatiharatyādityāstvā jāgatena cchandasārohantu tānanvārohāmīti savyaṃ viśve tvā devā ānuṣṭubhena cchandasārohantu tānanvārohāmīti samārohati(14) (15)paścāt satya dhiṣṇyasya dakṣiṇaṃ pādaṃ prāñcaṃ pratiṣṭhāpayatyatha savyaṃ yadetaraṃ śrāmyedyetaraṃ yadetaro'yetaraccobhau vibhūmau kuryāt (15) (16)kūrcān hotrakāḥ samārohanti brahmā caudumbarīmāsandīmudgātā (16) (17)yadi kāsīcidvyavaskandejjigamiṣedādiśya pātraṃ prāṅavaruhya caritvā tamarthamevamevājapayā vṛtārohet(17) || 4
1.p32
idānīṃ krameṇa chandomantrānāha | (3) "gāyatreṇa tvā chandasodūhauṣṇihena tvānuṣṭubhena tvā bārhatena tvā pāṅktena tvā traiṣṭubhena tvā jāgatena tvā vairājena tvā dvaipadena tvāticchandasā tveti”(3) iti
1.p33
dhvanyutpādanāya tantūnāmunmārjanaṃ vidhatte | (4) "chandāṃsyanukramya sthānānāmanuparikramaṇamaudumbaryārdrayā śākhayā sapalāśayā mūladeśena vāṇaṃ trirūrdhvamullikhati”(4) iti
1.p34
unmārjanatrayārthaṃ mantratrayaṃ darśayati | (5) "prāṇāya tvāpānāya tvā vyānāya tvollikhāmīti”(5) iti
1.p35
“anyebhyopi kāmebhyaḥ punarapi na tūllikhāmīti brūyāt” (6)
1.p36
“athainaṃ saśākhaṃ chandogebhyaḥ prayacchati”(7)
1.p37
“bhūtebhyastveti paścārdhe phalake pāṇī pratiṣṭhāpayati prāṇamanu preṅkhasveti prāñcaṃ preṅkhaṃ praṇayati vyāna manu voṅkhasveti tiryañcamapānamanvoṅkhasvetyabhyātmaṃ”(8)
1.p38
(13)“madhyamaṃ cubukenopaspṛśeddvayorvā sandhiṃ”(13) iti
1.p39
(14)“rudrāstvā traiṣṭubhena cchandasārohantu tānanvārohāmīti dakṣiṇaṃ sakthyatiharatyādityāstvā jāgatena cchandasārohantu tānanvārohāmīti savyaṃ viśve tvā devā ānuṣṭubhena cchandasārohantu tānanvārohāmīti samārohati”(14) iti
1.p40
(15)“paścāt svasya dhiṣṇyāsya dakṣiṇaṃ pādaṃ prāñcaṃ pratiṣṭhāpayatyatha savyaṃ yadetaraḥ śrāmyedyetaraṃ yadetaro'thaitannobhau vibhūmau kuryāt”(15) iti
1.p41
(16)“kūrcān hotrakāḥ samārohanti brahmā caudumbarīmāsandīmudgātā”(16) iti
1.p42
(1)prastotāraṃ saṃśāsti pañcaviṃśasya stomasya tisṛṣvardhatṛtīyāsvardhanayodaśāsu vā pariśiṣṭāsu prathamaṃ pratihāraṃ brūtāditi(1) (2)ardhanayodaśāsu pravācayateti jātūkarṇyaḥ(2) (3)prokte japati(3) (4) suparṇo'si garutmān premāṃ vācaṃ vadiṣyāmi bahu vadiṣyantīṃ bahu patiṣyantīṃ bahu kariṣyantīṃ bahu saniṣyantīṃ bahnorbhūyaḥ kariṣyantīṃ svargacchantīṃ svarvidiṣyantīṃ svaḥ patiṣyantīṃ svaḥ kariṣyantīṃ svaḥ
1.p43
saniṣyantīṃ svarimaṃ yajñaṃ vakṣyantīṃ svarmīṃ yajamānaṃ vakṣyantīmiti(4) (5)dīkṣite yajamānaśabdo nādīkṣite(5) (6)svarasumiti yo'sya priyaḥ syānna tu vakṣyantīmiti brūyāt (6) (7)udayanīyāṇi ca(7)(8)sampāṇī vācā samahaṃ vācā sañcakṣurmanasā samahaṃ manasā saṃśrotramātmanā mamahama़ātmanā mayi mahyān mayi bhargo mayi bhago mayi bhujo mayi stobho mayi stomo mayi śloko mayi ghoṣo mayi yaśo mayi dhīrmayi kīrtirmayi bhuktiriti(8) (9)āhvaya vāgiti japati(9)(10)traya āvāvāḥ śastrādernividaḥ paridhānīyāyā iti(10) (11)śabdānadhvaryavaḥ kārayanti(11) (12)etasminnahani prabhūtamannaṃ dadyāt(12) (13)rājaputreṇa carma vyādhayantyāghnanti bhūmidundubhimanyacca kāṇḍavīṇā bhūtānāṃ ca maithunaṃ brahmacāripuṃścalyoḥ sampravādo'nekena sāmnā niṣkevalyāya stuvate rājanastotriyeṇa pratipadyate(13) || 5
1.p44
(2) “ardhatrayodaśāsu pravācayateti jātakūkarṇyaḥ”(2) iti
1.p45
3) “prokte japati” (3
1.p46
(4)“suparṇo'si garutmān premāṃ vācaṃ vadiṣyāmi bahu vadiṣyantīṃ bahu patiṣyantīṃ bahu kariṣyantīṃ bahu saniṣyantīṃ bahorbhūyaḥ kariṣyantīṃ svargacchantīṃ svargadiṣyantīṃ svaḥ patiṣyantīṃ svaḥ kariṣyantīṃ svaḥ saniṣyantīṃ svarimaṃ yajñaṃ vakṣyantīṃ svarmāṃ yajamānaṃ vakṣyantīmiti” (4) iti
1.p47
(5)“dīkṣite yajamānaśabdo nādīkṣite(5)·iti
1.p48
(1) tadidā̍sa̱ bhuva̍neṣu̱ jyeṣṭha̱ṃ tāṃ sute' kīrttiṃ maghavanmahitvā bhūya̱ idvā̍vṛdhe vī̱ryā̍ya | nṛṇāmu tvā nṛtamaṅgīrbhirukthairiti tisraḥ(1) (2) atra haike khādoḥ khādīyaḥ khādunaā sṛjāsamadaḥ sumadhu madhunābhiyodhīrityatmana ete pade uddhṛtya pakṣapade pratyavadadhātya'śvāyanto maghavannindravājino gāmaśvaṃ rathyamindrasaṅkiretyetayośca sthāna itare(2) (3)śriya maccha goraśmātmanvatte sampañcayoḥ patanāya(3)(4) nadaṃ va odatīnāmityetairetāni vyatiṣajati pādaiḥ pādān vṛkṣatīkāraṃ nadavantyuttarāṇi prathamāyāṃ ca puruṣākṣarāṇyupadadhāti pādeṣvekaikamavasāne tṛtīyavarjaṃ sa khalu vihrarati(4) (5) api nidarśanāyodāhariṣyāmaḥ tadidāsa bhuvaneṣu jyeṣṭhaṃ pu nadaṃ va odatīnāṃ yato jajña ugrastve ṣa nṛmṇo ru nadaṃ yo yuvatīno 3 sadyo jajñāno niriṇāti śatrūn patiṃ vo aghnyānāṃ | anu yaṃ viśve madantyūmāḥ ṣo dhenūnāmivuṃdhyaso'śmiti(5) (6) evametāntiraḥ(6) (7) anyāsu cet samāmnātāsu rājanena sāmnā stuvīran yathāsnānantā ihaivemā asamāmnātāsu cet stuvīransamāmnāyasya tāvatīruddhṛtya taca tāḥ śaṃseddihvo evemāḥ (7) (8) anyāsu cet prāk bṛhadohasastāḥ (8) (9) taddidāsiyetadādi śastaṃ (9) (10) avivṛtaścātra pratigaraḥ (10) (11) tā asya bṛhadohasa ityetadādiḥ bṛhaddohāḥ bṛhaddohāḥ (11) || 6
1.p49
pūrvokteṣu tadidāsetyādiṣu kañcidviśeṣaṃ vidhatte | (4)“nadaṃ va odatīnāmityetayaitāni vyatiṣajati pādaiḥ pādān bṛhatīkāraṃ nadavatyuttarāṇi prathamāyāñca puruṣākṣarāṇyupadadhāti yaduktaṃ pūrvvatra rājanastotriyeṇa pratipadyata iti tatra kañcidviśeṣaṃ darśayati | (7)“anyāsa cetsamāmnātāsu rājanena sāmnā stuvīranyathāsthānantā ihaivemā asamāmnātāsu cet stuvīran samāmnātasya tāvatīruddhṛtya tatra tāḥ śaṃsediho evemāḥ”(7)
1.p50
(8) “anyāsu cet prāk sūdadohasastāḥ” (8) iti
1.p51
(9) “taddidāsetyetadādi śastraṃ” (9) iti
1.p52
(10) (“avikṛtasvātra pratigaraḥ” (10) iti
1.p53
tadidāsaityārabhya gīrbhirukthairiti tisra ityantena granthena niṣkevalyaśastrasya yo'yamātmabhāga uktastasyāvasāne kāñcidṛcaṃ vidhatte| (11) “tā asya sūdadohasa ityetadādiḥ sūdadohāḥ sūdadohāḥ” (11) iti| tā asyetyukta eṣa pāda ādiryasyā ṛcaḥ ‘seyamṛk ‘etadādiḥ', sā, ca 'sūdadohānāmilā, sātra paṭhanīyā| abhyāso'dhyāyasamāptyarthaḥ|| 6
1.p54
(1)grīvāḥ3(1) | (2)yasye̱damāraja̱stujo yujo vana̍ṃ saha̍ḥ | indra̍sya̱ rantya̍ṃ vṛ̱hat(2) | (3)nādhṛ̍ṣa̱ ārda̍dharṣa dādhṛṣā̱ṇaṃ dhṛ̍ṣitaṃ śava̍ḥ purā yadī̍mati̱vyathi̱rindra̍sya dharṣi̱ta saha̍ḥ(3) | (4)sa no̍ dadātu̱ taṃ ra̱yiṃ ra̱yiṃ piśaṅga̍sandṛśaṃ | indraḥ patista̱vasta̍mo janeṣvā(4) (5)sūdadohāḥ(5) (6)śiro gāyatramindramidgāthino bṛhaditi(6) (7)anyāsu cet samāmnātāsu stuvīrannubhayā saṃsthānaviparyayo'samāmnātāsu cet stuvīran miśrāsu ca(7) (8)sūktasyottamāṃ sūdadohāḥ(8) (9)vijavaḥ(9) (10)sutaste̍ soma̱ upa̍yāhi ya̱jñaṃ matsavā mada̍ṃ puru̱vāra̍ṃ mughāya̍ | maṃhi̍ṣṭha indra vi̱jare̍ gṛṇa̱dhyai(10) (11)sa sā̱hatavṛ̍tra̱hatye̍ṣa śatrū̍na̱bhurvigā̍ha eṣa̍ḥ | sa no̍ ne̱tāra̍ṃ ma̱hayāma̱ indra̍ | ino vasu̱ sama̍jaḥ parvate̱ṣṭhāḥ prativāmṛjīṣī̍ | indraḥ śaśvadbhirjohūtra evaiḥ (11) | (12)sūdadohāḥ(12) (13)ityetattrayaṃ grīvāḥ śiro vijavaḥ sarvamarddharcyaṃ(13) || 1
1.p55
1) “grīvāḥ”1(1
1.p56
(2) “yasyedmārajastujo yujo vanaṃ sahaḥ | indrasya rantyaṃ bṛhat” (2)
1.p57
(3) “nādhṛṣa ādadharṣaṃ dārdhṛṣāṇaṃ dhṛṣitaṃ śavaḥ | purā yadīmativyathirindrasya dhṛṣitaṃ sahaḥ”(3)
1.p58
(4)“sa no dadātu taṃ rayiṃ rayiṃ piśa“ino vasu samajaḥ parvvateṣṭhāḥ prativāmṛjīṣo | indraḥ śaśvadbhirjohūva evaiḥ” (12) iti
1.p59
“sṛddohāḥ” (13) iti
1.p60
“ityetattrayaṃ grīvāḥ śiro vijavaḥ sarvvamarddharca” (14) iti
1.p61
(1)rāyantaro dakṣiṇaḥ pakṣaḥ(1) (2)abhi tvā śūra nonumo'bhitvā pūrvapītaya iti rathantarasya stotriyānurūpau pragāthau catasraḥ satīḥ ṣaḍ bṛhatīḥ karoti(2) (3)indrasya nu vīryāṇi pravocantvedyatpitaraśvinna indreti pañcadaśa yastigmaśṭaṅgo vṛṣabho na bhīma ugro jajñe vīryāya svadhāvānudu brahmāṇyairata śravasyāte maha indro'nyugreti pañca sūktānyāna indro dūrādāna āsāditi sampāta ityāhi soma inmada iti paṅktiḥ hṛddohāḥ(3) (4)bārhata uttaraḥ(4) (5)tvāmiddhi havāmahe tvaṃ hyehi cerava iti bṛhataḥ stotriyānurūpau pragāthau catasraḥ satīḥ ṣaḍ bṛhatauḥ karoti(5) (6 tam śhudhi yo abhibhūtyojāḥ suta ittvaṃ nimikṣa indra soma iti voṣṇbhūreko rayipate rayīṇāmityaṣṭau sūktāni kathāmahāmavṛdhatkasya hotturiti sampāta indro madāya vāvṛdha iti paṅktiḥ hṛddohāḥ(6) (7)rāyantaro dakṣiṇaḥ pakṣaḥ pañcadaśastoma ekaśataṃ vasiṣṭhaprāsādyo bārhata uttaraḥ saptadaśastomo dviśataṃ bharadvājaprāsādyaḥ (7) (8)bhadraṃ pucchandbipadāsa(8) (9)imā nu kaṃ bhuvanāsīṣadhāmāyāhi vanasā sahoti nava samāmnātā athāsamāmnātāḥ(9) (10)pra va indrāya bṛhate bṛhananmane viprāya gāthaṃ gāyata yajjujoṣat(10)| (11)arcantyarkaṃ dvitāsakhā̍ āsto̍ṣati śruto̍ yuvā̱sa indra̍ (11) | (12)u̱papra̱ce madhu̍mati śriyanta̱ḥ puṣya̍nto ra̱yindho̍mahe̱ tami̍ndra (12) | (13)vi̱śvato̍ dāva̱nvi̱śvato̍ na̱ ābha̍ra̱ yantvā śavi̍ṣṭha̱ mīma̍he(13) | (14)sa su̍praṇī̱te nṛta̍maḥ sva̱rāḍa̍mi̱ maṃhi̍ṣṭho vāja̍sātaye (14) | (15)tvaṃ hyeka̱ īśi̍ṣe sanāda mṛ̍kta̱ oja̍sā(15)| (16)vi̱śvasya̍ prasto̍bha vi̱dvān purā vā yadi̍ ve̱hāsa̍ nū̱naṃ(16)| (17)iṣa̍nno mi̱trāvaru̍ṇā karttaneḍā̍ṃ pīva̍rīmiṣa̍ṅkṛṇuhīna̱ indra̍(17) | (18)śampa̱daṃ ma̱ghaṃ ra̍yi̱ṣaṇi̱ na somo̍ avra̱taṃ hi̍noti̱ na spṛ̍śa̱drayi̍ḥ(18) | (19)eṣa brahmeti tisraḥ(19) (20)ādhṛṣa̍mā ityekā chandadohā yadvā vāneti dhāyyā chandadohāḥ(20) || 2
1.p62
uktakrameṇa bṛhatīṃ paṭhitvā paścātpaṭhanīyāni sūktāni darśayati | (3)“indrasya nu vīryāṇi pra vocaṃ kkeha yatpitaraścitra indreti pañcadaśa yastigmaśṛṅgo vṛṣabho na bhīma ugro jajñe vīryāya svadhāvānudu brahmāṇyairata śvasyatitai maha indro'tyagreti pañca sūktānyā na indro dūrādāna āsāditi sampāta ihyāhi soma inmada iti paṅktiḥ sūdohāḥ”(3) iti | 'indrasya nu vīryāṇi', iti sūktaṃ pañcadaśarcaṃ | 'kkeha yatpitaraḥ', ityasmin pañcaviṃśa-
1.p63
(4)bārhata uttaraḥ” (4) iti
1.p64
(5)“tvāniddhi havāmahe tvaṃ hyehi cerava iti bṛhataḥ stotriyānurūpau pragāthau catasraḥ satīḥ ṣaḍ bṛhatīḥ karoti” (5) iti
1.p65
(6)“tamu ṣṭuhi yo abhibhūtyojāḥ suta ittvaṃ nimikṣa indra soma iti trīṇyabhūreko rayipate rayīṇāmityaṣṭau sūktāni kathāmahāmavṛdhatkasya hoturiti sampāta indro madāya vāvṛdha iti paṅktiḥ sūdohāḥ” (6) iti
1.p66
(7)“rāyantaro dakṣiṇaḥ pattaḥ pañcadaśastoma ekaśataṃ vasiṣṭhaprāsāho bārhata uttaraḥ saptadaśastomo dviśataṃ bharadvājaprāsāhaḥ”(7)
1.p67
“bhadraṃ pucchaṃ dvipadāsu”(8)iti
1.p68
“imā nu kaṃ bhuvanāsīṣadhāmāyāhi vanamā saheti nava samāmnātā añcāsamāmnātāḥ”(9) iti
1.p69
“pra va indrāya vṛtrahantamāya viprā gāthaṃ gāyata yajjujoṣat”(10) iti
1.p70
“arcantyarkaṃ devatāmvarkā āstobhati śruto yuvā sa indraḥ”(11) iti
1.p71
(12)“upaprace madhumati kṣiyantaḥ puṣyanto rayiṃ dhīmahe tamindra”(12) iti
1.p72
(13)“viśvato dāvanviśvato na ābhara yantvā śaviṣṭhamīmahe”(13) iti
1.p73
(14)“sa supraṇīte nṛtamaḥ svarār̤asi maṃhiṣṭho vājasātaye”(14) iti
1.p74
(15)“tvaṃ hyeka īśiṣe sanādamṛkta ojasā”(15) iti
1.p75
(1)gāyatrī tṛcāśītiḥ(1) (2)mahāṃ indro ya ojaseti tisra uttamā uddharati puroḍāśano andhasa iti tisra indra itsomapā eka ityetatprabhṛtīnāṃ tisra uttamā. uddharati tāsāṃ khādvaḥ somā āyāhītyetāmuddhṛtya na hyanyaṃ valākaramityetāṃ pratyavadadhāti jajñāno nu śatakraturityekā puruhūtaṃ puruṣṭutamiti śeṣa udghedamabhiśrutāmaghamityuttamāmuddharati prakṛtānyujoṣiṇa āghāye agnimindhata ā tvā na indra su mantamiti sūkte sūdadohāḥ (2) || 3
1.p76
ojaseti tisra uttamā uddharati puroḍāśanno andhasa iti tisra indra dūtsomapā eka ityetatprabhṛtīnāṃ tisra uttamā uddharati tāsāṃ khādavaḥ somā āyāhītyetāmuddhṛtya na hyanyaṃ balātkāramityetāṃ pratyavadadhāti jajñāno nu śatakraturityekā puruhūtaṃ puruṣṭutamiti śeṣa udduvedamiśrutāmaghamityuttamāmuddharati prakṛtānyūjīṣiṇa ādhāye agnimindhata ā tū na indra susantasiti sūkte sūdadohāḥ” (2) iti
1.p77
(1)vārhatī tṛcāśītiḥ(1)(2)mā cidanyadviśaṃsate ityekayā na triṃśatpibā sutasya rasina iti viṃśateḥ saptamīñcāṣṭamīñcoddharati yadindra prāgapāgudagiti caturdaśa vayaṃ ghatvā sutāvanta iti pañcadaśa mo ṣu tvāvāghataśca netyetasya dvipadāñcoddharati rāthantarañca pragāthamatha hāsya na kiḥ sudāso rathamityetaṃ pragāthamuddhṛtya tvāmidāhyo
1.p78
nara ityetaṃ pragāthaṃ pratyavadadhātyabhi pra vaḥ surādhasamiti ṣaḍ bālakhilyānāṃ sūktāni yaḥ satrāhā vicarṣaṇiriti śeṣo'yante astu haryata iti sūkte ubhayaṃ śṛṇavacca na iti saptamīñcāṣṭamīñcoddharati tarobhirvovidadvasumityuttamāmuddharati yo rājā carṣaṇīnāmityekādaśa taṃ vo dasmamṛtīṣahaṃ mā no viśvāsu havyo yā indrabhuja ābhara iti nava bṛhaddohāḥ(2) || 4
1.p79
tato'vaśiṣṭaṃ caturviṃśatyūgbhirupetaṃ sūktaṃ paṭhet | tatrāpi 'na kiḥ sudāso rathamityetaṃ 'pragāthamuddhṛtya tasya sthāne 'tvāmidāhyo naraḥ', 'ityetaṃ pragāthaṃ', prakṣipya paṭhet | 'abhi pra vaḥ', ityādikāni† 'bālakhilyānāṃ', saṃhitāyāmāmnātāni ṣaṭpañcāśadbhirṛgbhirupetāni 'ṣaṭ sūktāni', paṭhet | tvāmiddhi havāmaha ityādikaṃ caturdaśabhirṛgbhirupetaṃ sūktaṃ, tasminnādita ārabhya dve ṛcau parityajya 'yaḥ satrāhāvicarṣaṇira', ityādikaṃ ‡ dvādaśabhirṛgbhirupetaṃ sūktaśeṣaṃ paṭhet | 'ayante astu haryate', iti, pañcarcamekaṃ sūktaṃ, § āmandrairityapi pañcarcaṃ ¶ dvitīyaṃ sūktante ubhe 'sūkte', paṭhet | 'ubhayaṃ śṛṇavacca na', ityādikamaṣṭādaśarcaṃ sūktaṃ tasya madhye tvaṃ hyehītayetāṃ 'saptamīṃ', tvaṃ puru sahasrāṇītyetāṃ 'aṣṭamī', 'ca', 'uddhṛtyāvaśiṣṭaṃ ṣoḍaśarcaṃ sūktaṃ paṭhet | 'tarobhirvaḥ', ityādikaṃ pañcadaśarcaṃ sūktaṃ †† tasmin 'uttamāṃ', soma ihaḥ sutaḥ‡‡ ityādikāmṛcamuddhṛtyāvaśiṣṭaṃ caturdaśarcaṃ sūktaṃ paṭhet | 'yo rājā carṣaṇīnāṃ', ityetat pañcadaśarcaṃ sūktaṃ, ¶¶ tatra tvaṃ na indrāsāmityādikāścatasra ṛcaḥ§§ parityajyāvaśiṣṭamekādaśarcaṃ paṭhet | 'taṃ vo dasmamṛtīṣahaṃ', ityādikaṃ ṣaḍarcaṃ sūktaṃ paṭhet | 'ā no viśvāmu havya', ityādikamapi
1.p80
(1)auṣṇihī tṛcāśītiḥ(1) (2)ya indra somapātama iti sūkte tambabhipragāyatètyuttamāmuddharatīndrāya sāma gāyata sakhāya āśiṣāmahīti tisra uttamā uddharati ya eka iddidyata āyāhyadribhiḥ sutaṃ yasya tyacchambaraṃ mada iti trayastṛcā gāyatryaḥ sampadoṣṇihaḥ sapta sapta gāyatryaḥ ṣaṭṣaḍuṣṇiho bhavanti| yadindrācaṃ yathā tvaṃ pra samrājaṃ carṣaṇīnāmiti sūkte uttarasyottame uddharati vārtrahatyāya śavaṃsa ityuttamāmuddharati surūpakṛtnumūtaya iti trīṇyendrasānasiṃ rayimiti sūkte ya ānayatparāvata iti tisra uttamā uddharati revatīrnaḥ sadhamāda iti tisraḥ sūddohā iti(2) (3)etāstisrastṛcāśītayaḥ sarvā arddharcaśaḥ(3) (4)annamaśītayaḥ(4) (5)udaraṃ vaśaḥ(5) (6)tvāvataḥ puruvasaviti vaśaḥ sanitaḥ susanitarityetadanto dadīrekaṇa
1.p81
iti dvipadā nūnamathetyekapadā tā asya sūdadohasa ityetadantaḥ sūdadohāḥ sūdadohāḥ(6) || 5
1.p82
ityaitareyāraṇyake pañcamāraṇyake dvitīyo'dhyāyaḥ
atha tṛtīyo'dhyāyaḥ
2.p1
(3)“ityetāstisrastṛcāśītayaḥ sarvā ardharcāḥ”(3) iti
2.p2
(4)“annamaśītayaḥ”(4) iti
2.p3
(5)“udaraṃ vaśaḥ”(5) iti
2.p4
(6)“tvāvataḥ puruvasaviti vaśaḥ sanitaḥ susanitarityetadanto dadī rekṇa iti dvipadā mūnamadyetyekapadā tā asya sūdohasa ityetadantaḥ sūdohāḥ sūhadohāḥ”(6) iti
2.p5
(1) ūru3(1) (2)indrāgnī yuvaṃ su na ityetasyārddharcangāyatrīkāramuttaramuttarasyānuṣṭupakāraṃ prāguttamāyāḥ pra vo mahe mandamānāyāndhasa iti nividdhānaṃ vane na vā yo nyadhāyi cākanyo jāta eva prathamo manasvāniti te antareṇa yāhyarvāṅupa bandhureṣṭhā vidhundadrāṇaṃ samane bahūnāmityetadāvapanaṃ daśatīnāmaindrīṇāṃ triṣṭubjagatīnāṃ bṛhatīsampannānāṃ3 yāvatīrāvaperaṃstāvantyūrddhamāyuṣo varṣāṇi jijīviṣet saṃvatsarāt saṃvatsārāddaśato na vā tyam ṣu vājinaṃ devajūtamindro viśvaṃ virājatītyekapadendraṃ viśvā avīvṛdhannityānuṣṭubhaṃ tasya prathamāyāḥ pūrvamarddharcaṃ śasttvottareṇārdharcenottarasyāḥ pūrvamarddharcaṃ vyatiṣajati pādaiḥ pādānanuṣṭupakāraṃ prāguttamāyāḥ pūrvasmāt pūrvasmādardharcāduttaramuttaramarddharcaṃ vyatiṣajati prakṛtyā śeṣaḥ pibā somamindra mandatu tveti ṣaḍ yonirindra sadane akārītyetasya catasraḥ śasttvottamāmupasantatyopottamayā paridadhāti(2) (3)parihita uktha ukthasampadaṃ japati(3)(4)ukthavīryasya sthāna ukthadohaḥ(4) || 1
2.p6
1) “ūrū3” (1
2.p7
(2) “indrāgnī yuvaṃ suna ityetasyārddharcan gāyatrokāramuttaramuttarasyānuṣṭupkāraṃ prāguttamāyāḥ pra vo mahe mandamānāyāndhasa iti nividāmaṃ vane na vā yo nyadhāyi cākan yo jāta eva prathamo manasvāniti te antareṇāyāñcavārṅ upa bamburiṣṭā vidhundrāṇaṃ samane bahūnāmityetadāvapanaṃ daśatīnāmaindrīṇāṃ triṣṭubjagatonāṃ bṛhatīsampannānāṃ yāvatīrāvaperaṃstāvantyūrddhamāyuṣo varṣāṇi jijīviṣet saṃvatsarāt saṃvatsarāt daśatī na vā tyam ṣu vājinaṃ devajūtamandro viśvaṃ virājatītyekapadendraṃ viśvā avīvṛdhannitaganuṣṭubhaṃ tasya prathamāyāḥ pūrvamarddharcaṃ śastvottareṇārddharcenottarasyāḥ pūrvamarddharcaṃ vyatiṣajati pādaiḥ pādānanuṣṭupkāraṃ prāguttamāyāḥ pūrvasmāt pūrvasmādadharcarddhāduttaramuttaramarddharcaṃ vyatiṣajati prakṛtyā śeṣaḥ pibā somamindra mandatu tveti ṣaḍ yoniṣṭa indrasadane akārītyetasya catasraḥ śaskhotttamāmupasantatyopottamayā paridadhāti” (2)
2.p8
atha hoturjapaṃ vidhatte | (3)“parihita uktha ukthasampadaṃ japati”(3) iti
2.p9
vīryyabhāge pratinidhiṃ vidhatte | (4)“ukthavīryyasya sthāna ukthadohaḥ”(4) iti
2.p10
(1)mūrddhā lokānāmasi | vāco rasastejaḥ prāṇasyāyatanaṃ manasaḥ saṃveśaścakṣuṣaḥ sambhavaḥ śrotrasya pratiṣṭhā hṛdayasya sarvaṃ | indraḥ karmākṣi tamamṛtaṃ vyoma | ṛtaṃ satyaṃ vijigyānaṃ vivācanamanto vāco vibhuḥ sarvasmāduttaraṃ jyotirudharaprativādaḥ pūrvaṃ sarvaṃ vāk parāgarvāk sapru sanninnaṃ dhenu pinvati | cakṣuḥ śrotraṃ prāṇaḥ satyasaṃmitaṃ vākprabhūtaṃ manaso vibhūtaṃ hṛdayoyaṃ brāhmaṇabharṭakamannaṃśubhaṃ varṣapavitraṃ gobhagaṃ pṛthivyuparaṃ varuṇavāyūtamuntapastannindra jyeṣṭhaṃ sahasradhāramayutākṣaramamṛtanduhānaṃ(1) | (2)etāsta ukthabhūtaya etā vāco vibhūtayaḥ tābhirma iha dhukṣvāmṛtasya śriyaṃ mahīṃ(2) (3)prajāpatiridaṃ brahma vedānāṃ sasṛje rasaṃ | tenāhaṃ viśvamāpyāsaṃ sarvān kāmānduhāṃ mahyat(3) | (4)bhūrbhuvaḥ svastrayo vedo'si | brahma prajāṃ me dhukṣva(4) | (5)āyuḥ prāṇaṃ me dhukṣva | paśūnviśaṃ me dhukṣva | śriyaṃ yaśo me dhukṣva | lokaṃ brahmavarcasamabhayaṃ yajñasamṛddhiṃ me dhukṣva(5) (6)iti vācayatyadhvaryumabuddhaścedasya bhavati(6) (7)omukthaśā yaja somasyetījyāyai sampreṣito ye3 yajāmaha ityāgūrya nityayaiva yajati vyavānyevānuvaṣaṭ karoti(7) (8)uktaṃ vaṣaṭkārānumantraṇaṃ(8) (9)āharatyadhvaryurukthapātramatigrāhyāṃścamasāṃśca(9) (10)bhakṣaṃ pratikhyāya hotā prāṅ preṅkhādavarohati(10)(11)athaitaṃ preṅkhaṃ pratyañca mavavadhnanti yathā śaṃsitāraṃ bhakṣayiṣyantaṃ nopachaniṣyasīti(11) (12)preṅkhasya hyāyatana āsīno hotā bhakṣayati (12) (13)athaitadukthapātraṃ hotopasṛṣṭena japena bhakṣayati vāgdevī somasya tṛpyatu somo me rājāyuḥ prāṇāya varṣatu| sa me prāṇaḥ sarvamāyurdugdhāṃ mahyaditi(13) (14)uttamādābhiplavikāt tṛtīyasavanamanyadvaiśvadevānnividdhānādasya vāmasya palitasya hoturiti salilasya dairghatamasa ekacatvāriṃśatamāno bhadrīyañca tasya sthāna aikāhakau vaiśvadevasya pratipadanucarau(14) (15)cyaveta cedyajñāyajñīyamagne tava śravo vaya iti ṣaṭ stotriyānurūpau yadyauḍāndambhūyasīṣu cetstuvīrannāgniṃ na svavṛktibhiriti tāvatīnurūpaḥ(15) (16)sampannaṃ mahāvrataṃ santiṣṭhata idamaharagniṣṭomo yathākālamavabhṛthaṃ preṅkhaṃ hareyuḥ sandaheyarbṛṃsīḥ(16) || 2
2.p11
salilaṃ dhenu pinvati cakṣuḥ śrotraṃ prāṇaḥ satyasammitaṃ vākprabhūtaṃ manaso vibhūtaṃ hṛdayoyaṃ brāhmaṇabhartṛkamannaśubhe varṣapavitraṃ gobhagaṃ pṛthivyuparaṃ 'varuṇavāyitamantapastanvindrajyeṣṭhaṃ sahasradhāramayutākṣaramamṛtaṃ duhānam” (1) iti
2.p12
atha dvitīyaṃ mantramāha | (2)“etāmta uktha bhūtaya etā tṛtīyaṃ mantramāha | (3)“prajāpatiridaṃ brahma vedānāṃ sasṛje rasaṃ | tenāhaṃ viśvamāpyāsaṃ sarvān kāmānduhāṃ mahat"(3)
2.p13
caturthaṃ mantramāha | (4)“bhūrbhuvaḥ svastrayo vedo'si | brahma prajāṃ me dhukṣva”(4) iti
2.p14
pañcamaṣaṣṭhasaptamāṣṭamamantrānāha | (5)“āyuḥ prāṇaṃ me dhukṣva | paśūnviśaṃ me dhukṣva | śriyaṃ yaśo me dhukṣva | lokaṃ brahmavarcasamabhayaṃ yajñasamṛddhiṃ me dhukṣva”(5) iti
2.p15
(11) "ayaitaṃ preṅkhaṃ pratyañcamavabaghnanti yathā śaṃsitāraṃ bhakṣayiṣyantaṃ nopahaniṣyasīti" (11) iti
2.p16
(12) "preṅkhasya hvāyatana āsīnahotā bhakṣayati" (12) iti
2.p17
(13) "athaitadukthapātraṃ hotopasṛṣṭena japena bhakṣayati | vāgdevī somasya tṛpyatu somo me rājāyuḥ prāṇāya varṣatu | sa me prāṇaḥ sarvamāyurduhvāṃ mahaditi" (13) iti
2.p18
(14) "uttamādābhiplavikāt tṛtīyasavanamanyadvaiśvadevānnividdhānādasya vāmasya palitasya hoturiti salilasya dairghatamasama ekatratvāriṃśatamā no bhadrauyañca tasya sthāna aikāhikau vaiśvadevasya pratipadanucarau” (14) iti
2.p19
athāgnimārutaśastre viśeṣaṃ vidhatte | (15) "yacceta cedyajñāyajñīyamagne tava śravo vaya iti ṣaṭ stotriyānurūpau yadīḍāgvaṃ bhūyasīṣu cet stuvīrannāgniṃ na svaśaktibhiriti tāvatīranuru-
2.p20
(1)nādīkṣito mahāvrataṃ śaṃsennāgnau na parasmai nāsaṃvatsara ityeke kāmaṃ pitre vācāryāya vā śaṃsedātmano haivāsya tacchastaṃ bhavati(1) (2)choṭaśastreṣūkthaśā yaja somasyetyekaḥ praiṣaḥ sanārāṃśaṃseṣvanārāṃśaṃseṣu vā hotrakāṇām (2) (3)ukthaśā yaja somānāmiti(3) (4)tadidamaharnānantevāsine prabrūyānnāsaṃvatsaravāsine no evāsaṃvatsaravāsine nāsabrahmacāriṇe nāsabrahmacāriṇe no evāsabrahmacāriṇe nānabhiptāptāyaitandeśaṃ (4) (5)na bhūyaḥ sakṛdvadanād dvirgadanādvā dvayova(5) (6)eka ekasmai prabrūyāditi ha smāha jātūkaṇryaḥ(6) (7)na vatse ca na dvatīya iti(7) (8)na tiṣṭhaṃstiṣṭhate na vrajan vrajate na śayānaḥ śayānāya noparyāsīna uparyāsīnāyādha evāsīno'dha āsīnāya (8) (9)nāvaṣṭabdho na pratistabdho nātivīto nāṅkaṃ kṛtvoṅṅkhuranapaśrito'dhīdyota na māṃsambhuktvā na lohitaṃ dṛṣṭvā na gatāsunnākṛtyamākramya nāktvā nābhyajya nonmardanaṃ kārayitvā na nāpitena kārayitvā na snātvā na varṇakenānulpiya na srajamapinahya na striyamupagamya nollikhya nāvallikhya (9) (10)nedamekasminnahani samāpayediti ha smāha jātūkarṇyaḥ samāpayediti gālavo yadanyat prāk tṛcāśītibhyaḥ samāpayedevetyāgniveṃśyāyano'nyamanyasmin deśe śaṃmayamāna iti (10) (11) yatremadhīyīta na taṃtrānyadadhīyīta yatra tvanyadadhīyīta kāmamidaṃ tatrādhīyīta (11) (12) nedamanadhīyanta snātako bhavati yadyapyanyaddahvadhīyānanaivedama nadhīyanta snātako bhavati (12) (13) nāsmādadhītāt pramādyedyadyapyanyasmāt pramādyennaivāsmāt pramādyeta (13) (14) no evāsmāt pramādyeta (14) (15) asmāccenna pramādyedalamātmana iti vidyāt (15) (16) alaṃ satyaṃ vidyāt (16) (17) nedaṃvidanidaṃvidā samuddiśenna saha bhuñjīta na sadhamādī syāt (17) (18) athātaḥ svādhyāyadharma vyākhyāsyāma upapurāṇenāpīte kacchodake pūrvāhne na sabhinnāsu cchāyāsvaparāhne nādhyahne meghe'pattau varṣe trirātraṃ vaidikenādhyāyenāntariyānnāsmin kathāṃ vadeta nāsya rātrau ca na ca kīrtayiṣeta (18) (19) taditi vā etasya mahato bhūtasya nāma bhavati yo'syaitadevaṃ nāma veda brahma bhavati brahma bhavati(18) || 3
2.p21
(1)“na bhūyaḥ sakṛdbadanād dvirgadanādvā dadyeva”(1)
2.p22
“eka ekasmai prabrūyāditi ha smāha jātūkarṇyaḥ” (6)
2.p23
“na vatse ca na tṛtīye iti” (7) iti
2.p24
“na tiṣṭhaṃstiṣṭhate na vrajan vrajate na śayānaḥ śayānāya noparyyāsīna uparyyāsīnāyādha evāsīno'dha āsīnāya” (8) iti
2.p25
“nāvaṣṭabdho na pratistabdho nātivīto nāṅkaṅkṛtvorddhvajñuranapaśrito'dhīyīta na māṃsambhuktvā na lohitaṃ dṛṣṭvā na gatāsunāvātyamākramya nāktvā nābhyajya nonmarddanaṃ kārayitvā na nāpitena kārayitvā na snātvā na varṇakenānulipya na srajamapinahya na striyamupagamya nollikhya nāva-
2.p26
"nedamekasminnahani samāpayediti ha smāha jātūkūrṇyaḥ samāpayediti gālavo yadanyat prāk tṛcāśītibhyaḥ samāpayedevetyāgniveśyāyano'nyamanyasmin deśe śamayamāna iti" (10) iti
2.p27
"yatnedamadhīyīta na tatrānyadadhīyīta yatra tvanyadadhīyīta kāmamidaṃ tatrādhīyota" (11) iti
2.p28
"nedamamadhīyan snātako bhavati yadyapyanyadbahvadhīyānaivedamamadhīyan snātako bhavati"(12)
2.p29
"nāsmādadhītāt pramādyedyadyapyanyasmāt pramādyennaivāsmāt pramādyet"(13)
2.p30
"no evāsmāt pramādyet"(14)
2.p31
"asmāccenna pramādyedalamātmana iti vidyāt"(15)
2.p32
alaṃ satyaṃ vidyāt
2.p33
nedaṃvidanidaṃvidā samuddiśenna saha bhuñjīta na sadhamādī syāt
2.p34
athātaḥ svādhyāyadharmaṃ vyākhyāsyāma upa purāṇe nā pīte kacchodake pūrvāhṇe na saṃbhinnāsu chāyāsvaparāhne nādhyutsūhe meghe'parttau varṣe trirātraṃ vaidikenādhyāyenāntariyānnāsmin kathāṃ vadeta nāsya rātrau ca na ca kīrttayiṣet
2.p35
śrāvaṇyāṃ paurṇamāsyāṃ vāpyupākṛtya yathāvidhi | yuktāśchandāṃsyadhīyīta māsānvipro'rddhapañcamāniti
2.p36
uktaniyamenādhyayanaphalamāha | (16) "taditi vā etasya mahato bhūtasya nāma bhavati yo'syaitadevaṃ nāma veda brahma bhavati brahma bhavati" (16) iti