Pramāṇa · Search · About · API

Chāndogya (Upaniṣad) Brāhmaṇa 2

Chāndogyabrāhmaṇa bhāṣya 2

Language
Sanskrit

2.1

yajuridamāgneyam prāyaścittahome viniyuktam| he 'agne'! 'enase' enasaḥ asāṅgayajñakṛtāt pāpāt 'naḥ' asmān 'pāhi'| enase iti pañcamyarthe caturthī

2.2

vaiśvadevyaṃ yajuḥ| he 'viśva' viśve devāḥ| 'vedase' vedasaḥ asāṅga-yajñajanitapāpasambhṛtāyā vedanāyāḥ sakāśāt 'naḥ' 'pāhi'| viśva iti sāmānyāpekṣāyāmekavacanam| vedase iti "vida vedanākhyāna-nivāseṣu" "sarvadhātubhyo 'sun" (u0 4,188)| caturthī pūrvavat

2.3

vibhāvasurdevatā| he 'vibhāvaso' mayā kriyamāṇaṃ 'yajñam' asāṅgamapi 'pāhi'

2.4

śatakraturdevatā| he 'śatakrato'! 'savyaṃ' savo yāgaḥ tatra bhavaṃ phalaṃ 'pāhi'| viguṇe'pi yajñe yathoktaphalaprado bhava| savyamiti "bhave chandasi" (pā0 4,4, 110) iti yat

2.5

anuṣṭuptriyamāgneyī| he 'agne' he 'vaso' he 'ūrjāmpate' balavatāṃ śreṣṭha, vitayamapyetad vakṣyasambodhanam| 'ekayā' 'girā' āśīrvāda-rūpayā 'naḥ' asmān 'pāhi'| 'uta' prakārabhede 'dvitīyayā' tādśyā naḥ asmān 'pāhi'| tathā 'tisṛbhiḥ'| tathā 'catasṛbhiḥ' 'gobhiḥ'

2.6

gāyatrīyam | he 'agne' 'ūrjā' balena māṃ prati deyatvena abhi-matena 'punaḥ' 'nivartasva' mahyaṃ balaṃ dātuṃ nivartasva iti tātparyam | 'punaḥ' 'iṣāyuṣā' icchatīti iṣaḥ "iṣugupadha-jñā-prī-kiraḥ kaḥ" (pā0 3,1,135) tasya āyuḥ iṣāyuḥ tena ekapuruṣāyuṣā deyatvena abhimatena māṃ prati nivartasva mahyam icchave āyurdātuṃ nivartasva iti tātparyam | tathā 'punaḥ' aṣāṅgayajñakṛtāt 'aṃhasaḥ' pāpāt 'naḥ' asmān 'pāhi' |

2.7

he 'agne' 'viśvataḥ pari' viśvaṃ parityajya 'ṛjā' ṛjulena deyatvena abhimatena saha māṃ prati 'nivartasva' mahyaṃ ṛjutāṃ dātuṃ nivartasva iti tātparyam | tato 'viśvapstrayā' deyatvena agnisamba-ndhinyā dhārayā ghṛtadhārayā 'pinvasva' prīṇīhi arthāt ātmānamiva | ṛjā iti 'supāṃ suluk' (pā0 7,1,39) ityādinā tṛtīyaikavacanasya ḍādeśaḥ, ṭilopaḥ | pinvasva iti "pīṅ āpyāyane" ityasmād dhātoḥ vyatyayena dvivikaraṇatayā śnuḥ śyaśca yaṇādeśaḥ śnulakṣuvaśca | viśvavapstrayā iti viśvaṃ svāti bhakṣayati iti "avadyaccan-pūṣan-jñīhan-kledan-kṣehan-sūḍan-majjayaṃyan-vikṣuṣan parijaman-mātariśvan-maghavanniti" (u0 1,160) iti kaninto viśvapsna-śabdo'gnivācī tato dhārāyāmarthe "ṛnnebhyo ṅīp" (pā0 4,1,51) iti ṅīp, upadhālopaḥ | viśvataḥ pari iti parivarjane karmapravacanīyasaṃjñakasya yogī "pañcamya-
pāṅ paribhiḥ" (pā0 2,3,10) iti pañcamī, pañcamyāstasil, "kupvoḥ ×ka ×pau ca" (pā0 8,3,37) ityapakṣānīyaḥ

2.8

anuṣṭubiyamāgneyī| śrutvā yatra yat niyuktaṃ tat ājñātam| anyat anājñātam| asyaṃ 'yajñasya' 'yat' 'ājñātaṃ' yacca 'anājñātaṃ' 'mithu' anyonyam atra niyuktam anyatra anyatra niyuktam atra 'kriyate' 'tat' 'asya' yajñasya he 'agne' tvaṃ 'kalpaya' samarthaya yathāyogaṃ prāpaya| 'hi' yasmāt 'tvaṃ' 'yathāyathaṃ' yathārthaṃ 'vettha' jānāsi

2.9

paṅktiriyaṃ prājāpatyā| he 'prajāpate' jagatprabho yāni 'etāni' 'viśvā' viśvāni sarvāṇi tvattaḥ sakāśāt 'jātāni' jarāyujāṇḍajodbhijjāni tāni 'tvat' 'anyaḥ' kaścit 'na' 'paritā' pālayitā 'babhūva'| yataḥ evambhūto bhavān ataḥ vayaṃ 'yatkāmāḥ' yadicchavaḥ santaḥ 'te' tvadarthaṃ 'juhumaḥ' tvāmuddiśya āhutiṃ nyasyāma|¹ tasya phalaṃ 'naḥ' 'astu' tvatprasādena| kiñca 'vayaṃ' 'rayīṇāṃ' dhanānāṃ 'patayaḥ' 'syāma' bhavema| viśvā iti "greskrandasi bahulam" (pā0 6,1,70) iti luk, num-pratyayalakṣaṇena dīrghatvam, na-lopaḥ

2.10

'savitā' ādityaḥ; 'āyāti' āgacchati| 'devaḥ' dānādiguṇa-yuktaḥ| kena ? 'rathena'| kimbhūtena ? 'hiraṇyayena' suvarṇamayena| kiṃ kurvan ? 'bhuvanāni paśyan' bhuvanavartino manuṣyān prakāśāprakāśapāpa-kartṛn sādhuvannirīcyamāṇaḥ| tathā 'niveśayan' sveṣu sveṣu vyāpāreṣu samāveśayan| kam ? 'amṛtaṃ martyaṃ ca' devān manuṣyāṃśca| sūryodaye manuṣyāḥ sveṣu karmasu vartamānā devān prīṇayanti, prītāśca devā hṛṣyādinā manuṣyānāpyāyayanti, tena devamanuṣyāṇāṃ parasparopasaṃśleṣaḥ| kimbhūtaḥ savitā ? 'rajasā' rātrikālena saha 'kṛṣṇena' malinena 'āvartamānaḥ' anudinaṃ parāvartamānaḥ| prāyeṇa rātrikālasya rāgajanakatvāt rajastvam, puṇyakarmaṇāmavarodhācca kṛṣṇatvam| ayamarthaḥ—yaḥ savitā deva-manuṣyavyāpāre vyavasthāpakaḥ, yaśca karmabhūmivartināṃ pāpa-puṇyasākṣī pratyahaṃ samāyāti, tasmai vayamarcanāṃ kurmaḥ| 'āvartamānaḥ', āyāti, iti vyavacchitopasargasambandhaḥ| hiraṇyayena iti "ṛtvavyavāstyera"tyādinā (pā0 6,4,175) hiraṇyaśabdaḥ chandasi nipātitaḥ

2.11

he 'soma' 'vṛṣṇya'¹ hṛṣṭibhavaṃ jalaṃ² 'te' tava 'sametu' saṅgacchatāṃ tvat-
sāṃścidhyaṃ yānu| atastvaṃ 'viśvataḥ' viśvam 'āpprāyaya'| ata eva 'vājasya' arthaṃ 'saṅgathe' saṅgame 'bhavā' bhava| "haṣṭerannam" iti stuteḥ| candrastutirivā| āpprāyaya ityantarbhāvitaṇyarthaḥ sakarmakaḥ| viśvata ityāditvena dvitīyāntāttasaḥ| haṣṇapramiti hṛṣṇo vāṣavāṅgavatīti "bhave cchandasi" (pā0 4,4,110) iti yat, chāndasa upadhālopaḥ¹| bhavā iti "draco'tastiṅaḥ" (pā0 6,3,135) iti dīrghaḥ| saṅgatha-śabdaḥ saṅgamavāco

2.12

'ayaṃ' bhaumaḥ 'agniḥ mūrdhā' atyantatejorūpatayā nitāntalohita-tvādūrdhvaḥ pradhānabhūta iva| tathā 'divaḥ' ākāśasya 'kakut' cihnaṃ bhūṣaṇamityarthaḥ| vṛṣṭikartṛtvāt 'apāṃ' jalānāṃ 'patiḥ'| ata eva 'pṛthivyāḥ' 'retāṃsi' bījāni 'jinvati' prīṇāti saphalīkarotītyarthaḥ| agniriti "kṛpāṃ snukṛt" (pā0 7,1,28) ityādinā ṅasaḥ stuḥ| "jivi prīṇanārthaḥ" ityasya numi yapi tipi jinvatīti rūpam
ityādi pūrvaṃ (1,16) vyākhyātam

2.13

he 'agne'! 'jātavedaḥ' smātta-srītāgnisambodhanam| 'tvam' 'uṣarbudhaḥ' asi uṣasi budhyase prātarāhutigrahaṇāya jāgarṣi, ata eva tvaṃ budharūpo'si, so'pi uṣasi budhyate, ādityānugatatvāt tasya| etena budharūpitvaṃ vakterādagritam| evañca 'devān' pradhānakarmabhūtān 'accāḥ' ²accān prātarāhutau prayujyamānān bhakṣyagaṇān 'āvaha' prāpaya| kimbhūtastvaṃ budhaśca? 'rādhaḥ' ārādhanīyaḥ, 'amartyaḥ' devarūpaḥ|
kimartham āvaha ? 'vivasvat' vivasvate sūryārtham | "agnau prājñāhutiḥ samyagādityamupatiṣṭhate" iti smaraṇāt | vahninā sūryārtham ūḍhām āhutiṃ devā adanti | kimūtāya vivasvate ? 'uṣasaḥ' uṣasi 'citraṃ' rūpam 'ādābhṣe' upāttavate | vivasvaditi subluk | uṣasaḥ iti "caturthyarthe bahulaṃ chandasi" (pā0 2,3,69) iti bahulavacanāt sampratyarthe ṣaṣṭhī | rādhaḥ iti karmaṇi ghañ | ādābhṣe iti "dāmbha dāne" āṅpūrvaḥ, liṭaḥ kasuḥ, "dābhnān sāhnān mīḍhāṃśca" (pā 6,1,12) iti advidvam aniṭtvañca, caturthyekavacane "vasoḥ samprasāraṇam" (pā0 6,4,131), "āśiṣasighasīnāñca" (pā0 8,3,60) iti ṣatvam | vahā iti "chandasi pare'pi" (pā0 1,4,81) ityāṅaḥ paraprayogaḥ | adyā iti "hlātyalyaṭo bahulam" (pā0 3,3,113) iti ṇyadviṣaye yat, vyatyayena aṣo jas | devā iti "dorvādyaṭi samānapāde" (pā0 8,3,8) iti tvam, "āto'ṭi nityam" (pā0 8,3,3) ityanunāsikaḥ, rephasya yatvaṃ yalopaśca | uṣabudha iti prapodarāditvāt sakārasya rephaḥ | budha-brupilamagneḥ prakaṭayanto budhārcane yujyate ṛgiyam

2.14

he 'bṛhaspate'! tvaṃ 'rathena' 'paridīyāḥ' paryaṭa | 'amitrān' śatrūn 'apabādhamānaḥ' | kimbhūtastvam ? 'rakṣohā' rājasahantā | tathā 'prabhañjatāṃ' vimardaṃ kurvatāṃ daityānāṃ 'senāḥ' sainyāni 'yudhā' yuddhena
'prahṇo' pracipa¹ | tathā 'jayan' san² 'asmākaṃ' 'rathānām' 'avitā' 'edhi' pālako bhava iti devaiḥ stūyate | paridoyā: iti "dīṅ kṣaye" paripūrvaḥ, āśiṣi liṅ, vyatyayena parasmaipadam, sip, yāsṭ | amivā iti pūrvavat ktvādi | prahṇo iti "ḍmiña pracepaye" muḥ, "bā chandasi" (pā0 3,4,88) iti haiḥ; apittvasya vikalpitatvāt ṅittvābhāve sati guṇaḥ, ikārasya varṇavyatyayana ṛkāraḥ³

2.15

he 'ahano'! yuvāṃ 'śukraṃ yajatam' śukrārcanaṃ prati adhikaraṇabhāvam upāgacchatam| tayorantormadhye he 'svadhāvan'| 'te' tava ahaḥ 'anyat' tvadarcanaprayuktatvāt| tathā he 'pūṣan!' 'te' tava ahaḥ 'anyat' bhavadārādhanaprayuktatvāt| ayaṃ bhāvaḥ—yasmin ahani svadhāvā arcyate na tatra pūṣā, yatra ca pūṣā na tatra svadhāvā; śukraḥ punarubhayatrāpi arcyate, ekasmin ahani svadhāvā saha, aparasmin ahani pūṣā saha; ataeva he 'ahano' 'viṣurūpe'⁴ nānārūpadhāriṇo| tena dinadvayasādhye yāge ahnoḥ sambodhanapūrvakaṃ ādeśo'yam| tathā he 'svadhāvan'! svadhayā śrāddhakarmopalakṣyate, sā yasyāsti sa sambodhyate he svadhāvan! śrāddhadeva! sūrya! tvaṃ 'dyauriva asi' ākāśa iva vyāpako bhavasi| tathā 'hi' yasmāt 'viśvāḥ' 'māyāḥ' 'avasi'—avidyakatvāt saṃsārasya māyārūpatvam—jagadrūpā māyāḥ gopāyasi| "ādityājjāyate vṛṣṭirvṛṣṭerannaṃ tataḥ prajāḥ" iti smṛteḥ; sūrya eva
jagataḥ pālayitā| tathā hi 'pūṣan'! 'iha' yajñe 'bhadrā' śubhapradā 'rātiḥ' āśīrvādarūpaṃ te tava dānam stu| sūrya-pūṣa-śukrāṇām anukīrtanāt śukrārcane'pi upayuktā ṛgiyam| khadhāvan iti "chandasovanipau ca vaktavyau" (vā0-pā0 5,2,122) iti matvarthe vanip

2.16

āpaḥ 'naḥ' asmākaṃ 'śaṃ' kalyāṇo 'bhavantu'| kiṃbhūtāḥ? 'devīḥ' devyaḥ stutyādiviṣayāḥ| kimartham? 'abhiṣṭaye' upacayārtham, 'pītaye' pānāya ca| kiñca 'naḥ' asmān 'abhisravantu'| kimartham? 'śaṃyoḥ' kalyāṇayogāya| āpaḥ asmākam upacayāya pānāya kalyāṇasaṃyogāya ca bhavantu ityāśaṃsāvākyārthaḥ| aniranena pūrvaṃ vyahatve'bhiṣikta iti tanmantro'yam| devīḥ iti "vā chandasi" (pā0 6, 1,106) iti pūrvasavarṇaḥ| abhiṣṭaye iti "ghyai styai śabda-saṅghātayoḥ" abhipūrvaḥ, krip, "styaḥ prapūrvasya" (pā0 6,1,23) iti yogavibhāgāt samprasāraṇam, tādrthye caturthī| śaṃyoḥ iti śaṃśabdāt "kaṃśaṃbhyām" (pā0 5,2,138) ityādinā yus, caturthyarthe ṣaṣṭhī

2.17

'citre' cayanakarmaṇi prayojakaḥ indraḥ 'kayā ūtyā' ūtyā kena tarpaṇena 'naḥ' asmākaṃ 'sadāvṛdhaḥ' sarvadā havirkārī 'ābhuvat' bhūyāt? 'kayā' ca 'śaciṣṭhā' kriyayā citreṇa 'sakhā' mitram ābhuvat bhūyāt? kiṃbhūtayā śaciṣṭhā? 'śaciṣṭhayā', śacoti karmaṇo nāma, iṣṭan, sātiśayakarmavatyā| kena tarpaṇena kayā vā kriyāparipāṭyā indraḥ asmākaṃ havirkāro sakhā ca bhūyāt iti praśno vākyārthaḥ| tvayā kathite vayaṃ tat anutiṣṭhāmaḥ| pūrvam anena rāirabhiṣiktaḥ iti tatpriyo'pyayaṃ mantraḥ| jato iti "jati-yūti-jūti" (pā0 3,3,87) ityādinā ktin, ḍhatīyaikavacanam, "supāṃ suluk" (pā0 7,1,38) ityādinā pūrvasavarṇaḥ| ābhuvat iti āśaṃsāyāṃ liṅrthe leṭ, "leṭo'ḍāṭau" (pā0 3,4,94) iti aṭi dhātorūvaḍ, "itaśca" (pā0 3,4,97) ityādinā ikāre lopaḥ| idhaḥ iti "igupadhaścāprīkiraḥ kaḥ" (pā0 3,1,135)

2.18

he 'keto'! dhvajarūpa! tvaṃ 'samajāyathāḥ' sañjāto bhava| kairjanyamānaḥ? 'uṣadbhiḥ' vasadbhiḥ gṛhasthairityarthaḥ| kiṃ kurvan? 'maryāḥ' martyebhyaḥ 'ketu' jñānaṃ 'kṛṇvan' kurvan| na kevalaṃ jñānam, api tu 'peśaḥ' kurvan, peśaḥśabdena suvarṇaṃ saundaryaṃ vā abhidhīyate, tathā ca śārīra-brāhmaṇam—"peśaskārī peśaso mātrāmupādāya¹" ityādi| kimbhūtebhyo manuṣyebhyaḥ? 'aketave' ajñānebhyaḥ, tathā 'apeśase' nirdhanebhyaḥ kurūpebhyo vā| ketum iti "kita jñāne" ityasya rūpam| apeśase iti vyatyayena bahuvacanasthaikavacanam| maryāḥ iti "niṣṭarkyā"di-(pā0 3,1,123)sūtreṇa nipātitaḥ, vyatyayena caturthyāḥ sthāne prathamā| uṣadbhiḥ iti vyatyayena sammasāraṇam| samajāyathāḥ iti vyavacchitopasargasambandhaḥ

2.22

abhyarthitā adityādayaḥ pūrvam ; samprati tadevānūdyate| he 'adite'! tvaṃ yasmāt 'anvamaṃsthāḥ' tasmāt mama idaṃ karma sāṅgaphala-dāyi bhavatu iti| tathā he 'anumate'! he 'sarasvati!' 20—22

2.23

yajurvidaṃ darbheṣṭaṇābhyañjane viniyuktam| vayo devatā| he 'vayaḥ'! pakṣiṇaḥ! idaṃ darbheṣṭaṇam 'aktāṃ' ghṛtena abhyaktāṃ¹ 'trihāṇāḥ' āsvādayantaḥ 'vyantu' khādantu²| trihāṇāḥ iti "liha āsvādane" varṇavyatyayena lakārasya rephaḥ³| vyantu iti "vo gatiprajanakāntyasana-khādaneṣu" loṭ, bhiḥ, "bahulaṃ chandasi" (pā0 2,4,73) iti śluḥ

2.24

anuṣṭubiyaṃ rudradevatā darbhajūṭikāhome viniyuktā| 'yaḥ' 'paśūnāṃ' gavādīnām 'adhipatiḥ' svāmī, 'rudraḥ' pareṣāṃ rodayitā, 'tanticaraḥ' antaroccasthānagaḥ, 'vṛṣā' varṣayitā parjanyarūpaḥ| adhunā sa eva pratyacoktya⁴ ucyate—he rudra! sa tvaṃ 'paśūn' gavākhādīn 'asmākaṃ' sambandhino 'mā hiṃsīḥ'| 'etat' 'hutaṃ' 'tava' 'astu', prītaye iti śeṣaḥ

2.25

virāḍyamendro yajñaskāmasya yajanīyaprayoge viniyuktā¹ | 'pūrṇa-homaṃ' pūrṇasruveṇa agnau havyatyāgam ahaṃ hotā 'juhomi' niṣpāda-yāmi | kimartham ? 'yaśase' kīrtyartham | mantreṇaivāsya stutimāha²— 'yaḥ' kaścit 'asmai' 'yaśase' 'juhoti', 'varam' abhimataphalam 'asmai' hotre² yajñaḥ kartre dadāti | yasmādevam, ataḥ ahaṃ 'varaṃ' 'dadgo' ahaṃ prārthaye | he yajñaḥ ! tvayā 'yaśasā' ahaṃ 'loke' 'bhāmi' tejasvī bhavāmi ityarthaḥ³

2.26

ityuktārtho⁵ grahahome (2, 17)
he indra! 'naḥ' asmākaṃ, tathā 'sakhīnāṃ' mitrāṇāṃ, tathā 'jaritṛṇām', 'avitā' pālayitā 'bhavasi' bhava| 'abhau' 'ābhimukhyena', tathā 'su' suṣṭhu yathā syāt| kimbhūtaḥ san? 'mataṃ' svayaṃ matadhā bhūtvā ityarthaḥ| kimartham avitā bhava? 'jataye' bahuprakārarakṣaṇāya|
¹ bha—sai—gāyatraśchandaḥ |
iti chāndogyamantrabhāṣye dvitīyaṃ khaṇḍam|

2.27

gāyatraśchandaḥ¹ [triṣṭubekā] indradevatākā: śānvikarmaṇyapi viniyuktā: mantrāvāmadevadṛṣṭā| he 'indra'! 'kaḥ' rasaḥ 'tvā' tvāṃ 'matsat' mattaṃ karoti| kasya rasaḥ? 'andhasaḥ' annasya somasya iti yāvat| kimbhūto rasaḥ? 'satyaḥ' somayāge kriyamāṇe avaśyambhāvī| punaḥ kimbhūtaḥ? 'madānāṃ' surādīnāṃ madhye 'saṃhiṣṭhaḥ' atiśayena madajanakaḥ| yena madena mattaḥ tvaṃ 'vasu' vasūni dhanāni 'ābhaje' bhajayasi| kimbhūtāni dhanāni? 'dṛḍhā cit' dṛḍhānyapi suvarṇaprabhṛtīni dhanāni yāgakartṛbhyo dātuṃ bhajayasi| tvayā kathite vayaṃ tat anutiṣṭhāmaḥ| saṃhiṣṭhaḥ iti "maṃhi hvo" ijantāt "tumchandasi" (pā0 5,3,58) iti iṣṭan, "turiṣṭhemeyaḥsu" (pā0 6,4,154) iti dṛco lopaḥ| matsat iti "mado harṣe" ityasmād leṭ, tip, "sibbahulaṃ leṭi" (pā0 3,1,34) iti sip, ṇilopaḥ| dṛḍhā iti "grīṣmendasi bahulam" (pā0 6,1,90) iti prasaḥ grīlopaḥ| ābhaje iti 'tiṅāṃ tiṅo bhavanti' iti sip-sthāne uttamaikavacanamiṭ| vasu iti "supāṃ suluk" (pā0 7,1,39) iti yaso luk

2.28

'abho ṣu ṇaḥ' iti 'ikaḥ suñi' (pā0 6,3,134) iti dīrghaḥ, 'suñjaḥ' (pā0 8,3,107) iti ṣatvaṃ, 'naśca dhātusthoruṣubhyaḥ' (pā0 8,4,27) iti ṇatvam| jaritṛṇām iti dhātūnāmanekārthatvāt joyetiḥ stutirarthaḥ| bhavāsi iti leṭa āṭ
'naḥ' asmabhyam 'indraḥ' 'svasti' śrāntiṃ 'dadhātu'| kimbhūtaḥ? 'havamyavāḥ' havavākyakārī| tathā 'pūṣā', 'viśvavedāḥ' sarvajñaḥ, tathā 'tārkṣyaḥ', 'ariṣṭanemiḥ' apratihatagatiprasaraḥ, tathā 'bṛhaspatiḥ'| svasti naḥ dadhātu| 'etāścatasro gātavyā vā' iti grahyam

Linked texts (1)