Pramāṇa · Search · About · API

Gopathabrahmana 1.5

Gopathabrāhmaṇa 1.5

Language
Sanskrit

1.5.1

om abhiplavaḥ ṣaḍahaḥ
ṣaḍ ḍhy ahāni bhavanti jyotir gaur āyur gaur āyur jyotiḥ_
abhiplavaḥ pañcāhaḥ
pañca hy evāhāni bhavanti
yad dhy eva prathamam ahas tad uttamam ahaḥ_
abhiplavaś caturahaḥ_
catvāro hi stomā bhavanti trivṛt pañcadaśaḥ saptadaśa ekaviṃśa eva_
abhiplavas tryahas
tryāvṛttir jyotir gaur āyuḥ_
abhiplavo dvyahaḥ_
dve hyeva sāmanī bhavato bṛhadrathantare eva_
abhiplava ekāha
ekāhasya hi stomais tāyate
caturṇām ukthyānāṃ dvādaśa stotrāṇy atiricyante
sa saptamo 'gniṣṭomas
tathā khalu saptāgniṣṭomā māsi saṃpadyanta iti brāhmaṇam || 1 ||

1.5.2

athāto gādhapratiṣṭhā
samudraṃ vā ete prataranti ye saṃvatsarāya dīkṣante
teṣāṃ tīrtham eva prāyaṇīyo 'tirātras
tīrthena hi prataranti
tad yathā samudraṃ tīrthena pratareyus tādṛk tat_
gādhaṃ pratiṣṭhā caturviṃśam ahar yathopakakṣadagdhaṃ vā kaṇṭhadagdhaṃ vā yato viśramya prasnāyeyus tādṛk tat
prasnayo 'bhiplavaḥ
prasneyaḥ pṛṣṭhyaḥ_
gādhaṃ pratiṣṭhābhijid yathopakakṣadagdhaṃ vā kaṇṭhadagdhaṃ vā yato viśramya prasnāyeyus tādṛk tat_
nīvidagdha eva prathamaḥ svarasāmā
jānudagdho dvitīyaḥ
kulphadagdhas tṛtīyaḥ_
dvīpaḥ pratiṣṭhā viṣuvān yathopakakṣadagdhaṃ vā kaṇṭhadanghaṃ vā yato viśramya prasnāyeyus tādṛk tat
kulphadagdha eva prathamo 'rvāk svarasāmā
jānudagdho dvitīyaḥ_
nīvidagdhas tṛtīyaḥ_
gādhaṃ pratiṣṭhā viśvajid yathopakakṣadagdhaṃ vā kaṇṭhadagdhaṃ vā yato viśramya prasnāyeyus tādṛk tat
prasneyaḥ pṛṣṭhyaḥ prasneyo 'bhiplavaḥ prasneye gavāyuṣī prasneyo daśarātraḥ_
gādhaṃ pratiṣṭhā mahāvrataṃ yathopakakṣadagdhaṃ vā kṇṭhadagdhaṃ vā yato viśramya prasnāyeyus tādṛk tat
teṣāṃ tīrtham evodayanīyo 'tirātras
tīrthena hy udyanti
tad yathā samudraṃ tīrthenodeyus tādṛk tat_
atha ha smāha śvetaketur āruṇeyaḥ saṃvatsarāya nv ahaṃ dīkṣā iti [ed. dikṣā]

1.5.2x

tasya ha pitā mukham udīkṣyovāca vettha nu tvam āyuṣmant saṃvatsarasya gādhapratiṣṭhe iti [ed. vattha, corr. Patyal]

1.5.2_2

vedeti_

1.5.2_3

etad dha smaitad vidvānāheti brāhmaṇam || 2 ||

1.5.3

puruṣo vāva saṃvatsaras
tasya pādāv eva prāyaṇīyo 'tirātraḥ
pādābhyāṃ hi prayanti tayor yac chuklaṃ tad ahno rūpam_
yat kṛṣṇaṃ tad rātreḥ_
nakhāni nakṣatrāṇāṃ rūpam_
lomāny oṣadhivanaspatīnām
ūrū caturviṃśam ahaḥ_
uro 'bhiplavaḥ
pṛṣṭhaṃ pṛṣṭhyaḥ
śira eva trivṛt trivṛtaṃ hy eva śiro bhavati tvag asthi majjā mastiṣkam_
grīvāḥ pañcadaśaś caturdaśa hy evaitasyāṃ karūkarāṇi bhavanti
vīryaṃ pañcadaśam_
tasmād ābhiraṇvībhiḥ satībhir guruṃ bhāraṃ harati
tasmād grīvāḥ pañcadaśaḥ_
uraḥ saptadaśa._
aṣṭāv anye jatravo 'ṣṭāv anya uraḥ saptadaśam_
tasmād uraḥ saptadaśaḥ_
udaram ekaviṃśaḥ_
viṃśatir hy evaitasyāntara udare kuntāpāni bhavanty udaram ekaviṃśam_
tasmād udaram ekaviṃśaḥ_
pārśve triṇavas
trayodaśānyāḥ parśavas trayodaśānyāḥ pārśve triṇave
tasmāt pārśve triṇavaḥ_

1.5.3x

anūkaṃ trayastriṃśaḥ_

1.5.3_2

dvātriṃśatir hy evaitasya pṛṣṭīkuṇḍīlāni bhavanti_

1.5.3_3

anūkaṃ trayastriśam_

1.5.3_4

tasmād anūkaṃ trayastriṃśas

1.5.3_5

tasyāyam eva dakṣiṇo bāhur abhijit

1.5.3_6

tasyeme dakṣiṇe trayaḥ prāṇāḥ svarasāmānaḥ_

1.5.3_7

ātmā viṣuvān_

1.5.3_8

tasyeme savye trayaḥ prāṇā arvāk svarasāmānas

1.5.3_9

tasyāyaṃ savyo bāhur viśvajit_

1.5.3_10

uktau pṛṣṭhyābhiplavau

1.5.3_11

yāv avāñcau prāṇau te gavāyuṣī

1.5.3_12

aṅgāni daśarātraḥ_

1.5.3_13

mukhaṃ mahāvratam_

1.5.3_14

tasya hastāv evodayanīyo 'tirātraḥ_

1.5.3_15

hastābhyāṃ hy udyanti || 3 ||

1.5.4

puruṣo vāva saṃvatsaras
tasya prāṇa eva prāyaṇīyo 'tirātraḥ
prāṇena hi prayanti
vāg ārambhaṇīyam ahaḥ_
yadyad ārabhate vāg ārabhate
vācaiva tad ārabhate
tasyāyam eva dakṣiṇaḥ pāṇir abhiplavas
tasyedaṃ prātaḥsavanam idaṃ mādhyandinaṃ savanam idaṃ tṛtīyasavanam_
gāyatryā āyatane
tasmād iyam asyai hrasiṣṭhā
tasyedaṃ prātaḥsavanam idaṃ mādhyandinaṃ savanam idaṃ tṛtīyasavanam_
triṣṭubha āyatane
tasmād iyam asyai variṣṭhā
tasyedaṃ prātaḥsavanam idaṃ mādhyandinaṃ savanam idaṃ tṛtīyasavanam_
jagatyā āyatane
tasmād iyam anayor variṣṭhā
tasyedaṃ prātaḥsavanam idaṃ mādhyandinaṃ savanam idaṃ tṛtīyasavanam_
paṅktyā āyatane
pṛthur iva vai paṅktis
tasmād iyam āsāṃ prathiṣṭhā
tasyedaṃ prātaḥsavanam idaṃ mādhyandinaṃ savanam idaṃ tṛtīyasavanam_
virāja āyatane_
annaṃ vai śrīḥ_

1.5.4x

virāḍ annādyam

1.5.4_2

annnādyasya śriyo 'varuddhyai

1.5.4_3

tasmād iyam āsāṃ variṣṭhā

1.5.4_4

tasyedaṃ prātaḥsavanam idaṃ mādhyandinaṃ savanam idaṃ tṛtīyasavanam_

1.5.4_5

atichandasa āyatane_

1.5.4_6

atichando vai chandasām āyatanam_

1.5.4_7

tasmād idaṃ prathiṣṭhaṃ phalakam_

1.5.4_8

tasyedaṃ prātaḥsavanam idaṃ mādhyandinaṃ savanam idaṃ tṛtīyasavanam_

1.5.4_9

sa itaḥ sa ito 'bhiplavaḥ sa ita ātmā pṛṣṭhyaḥ

1.5.4_10

plavatīvābhiplavas

1.5.4_11

tiṣṭhatīva pṛṣṭhyaḥ

1.5.4_12

plavata iva hy evam aṅgais

1.5.4_13

tiṣṭhatīvātmanā

1.5.4_14

tasyāyam eva dakṣiṇaḥ karṇo 'bhijit

1.5.4_15

tasya yad dakṣiṇam akṣṇaḥ śuklaṃ sa prathamaḥ svarasāmā

1.5.4_16

yat kṛṣṇaṃ sa dvitīyaḥ_

1.5.4_17

yan maṇḍalaṃ sa tṛtīyaḥ_

1.5.4_18

nāsike viṣuvān maṇḍalam eva prathamo 'rvāk svarasāmā

1.5.4_19

yat kṛṣṇaṃ sa dvitīyaḥ_

1.5.4_20

yac chuklaṃ sa tṛtīyas

1.5.4_21

tasyāyaṃ savyaḥ karṇo viśvajit_

1.5.4_22

uktau pṛṣṭhyābhiplavau

1.5.4_23

yāv avāñcau prāṇau te gavāyuṣī

1.5.4_24

aṅgāni daśarātraḥ_

1.5.4_25

mukhaṃ mahāvratam_

1.5.4_26

tasyodāna evodayanīyo 'tirātraḥ_

1.5.4xx

udānena hy udyanti || 4 ||

1.5.5

puruṣo vāva saṃvatsaraḥ
puruṣa ity ekam_
saṃvatsara ity ekam
atra tat samam_
dve ahorātre saṃvatsarasya
dvāv imau puruṣe prāṇāv iti_
atra tat samam_
trayo vā ṛtavaḥ saṃvatsarasya
traya ime puruṣe prāṇā iti_
atra tat samam_
ṣaḍ vā ṛtavaḥ saṃvatsarasya
ṣaḍ ime puruṣe prāṇā iti_
atra tatsamam_
sapta vā ṛtavaḥ saṃvatsarasya
sapteme puruṣe prāṇā iti_
atra tat samam_
dvādaśa māsāḥ saṃvatsarasya
dvādaśeme puruṣe prāṇā iti_
atra tat samam_
trayodaśa māsāḥ saṃvatsarasya
trayodaśeme puruṣe prāṇā iti_
atra tat samam_
caturviṃśatir ardhamāsāḥ saṃvatsarasya

1.5.5x

caturviṃśo 'yaṃ puruṣaḥ_

1.5.5_2

viṃśatyaṅguliś caturaṅga iti_

1.5.5_3

atra tat samam_

1.5.5_4

ṣaḍviṃśatir ardhamāsāḥ saṃvatsarasya

1.5.5_5

ṣaḍviṃśo 'yaṃ puruṣaḥ

1.5.5_6

pratiṣṭhe ṣaḍviṃśe iti_

1.5.5_7

atra tat samam_

1.5.5_8

trīṇi ca ha vai śatāni ṣaṣṭiś ca saṃvatsarasyāhorātrāṇīti_

1.5.5_9

etāvanta eva puruṣasya prāṇā iti_

1.5.5_10

atra tat samam_

1.5.5_11

sapta ca ha vai śatāni viṃśatiś ca saṃvatsarasyāhāni ca rātrayaś ceti_

1.5.5_12

etāvanta eva puruṣasyāsthīni ca majjānaś ceti_

1.5.5_13

atra tat samam_

1.5.5_14

caturdaśa ca ha vai śatāni catvāriṃśac ca saṃvatsarasyārdhāhāś cārdharātrayaś ceti_

1.5.5_15

etāvanta eva puruṣasya sthūrā māṃsānīti_

1.5.5_16

atra tat samam

1.5.5_17

aṣṭāviṃśatiś ca ha vai śatāny aśītiś ca saṃvatsarasya pādāhāś ca pādarātrayaś ceti_

1.5.5_18

etāvanta eva puruṣasya snāvā bandhyā iti_

1.5.5_19

atra tat samam_

1.5.5_20

daśa ca ha vai sahasrāṇy aṣṭau ca śatāni saṃvatsarasya muhūrtā iti_

1.5.5_21

etāvanta eva puruṣasya peśaśamarā iti_

1.5.5_22

atra tat samam_

1.5.5_23

yāvanto muhūrtāḥ pañcadaśa kṛtvas tāvantaḥ prāṇāḥ_

1.5.5_24

yāvantaḥ prāṇāḥ pañcadaśa kṛtvas tāvanto 'pānāḥ_

1.5.5_25

yāvanto 'pānāḥ pañcadaśa kṛtvas tāvanto vyānāḥ_

1.5.5_26

yāvanto vyānāḥ pañcadaśa kṛtvas tāvantaḥ samānāḥ_

1.5.5xx

yāvantaḥ samānāḥ pañcadaśa kṛtvas tāvanta udānāḥ_

1.5.5_27

yāvanta udānāḥ pañcadaśa kṛtvas tāvanty etādīni

1.5.5_28

yāvanty etādīni tāvanty etarhīṇi

1.5.5aaa

yāvanty etarhīṇi tāvanti svedāyanāni

1.5.5bbb

yāvanti svedāyanāni tāvanti kṣiprāyaṇāni

1.5.5ccc

yāvanti kṣiprāyaṇāni tāvanto romakūpāḥ_

1.5.5ddd

yāvanto romakūpāḥ pañcadaśa kṛtvas tāvanto varṣato dhārās

1.5.5eee

tad etat krośaśatikaṃ parimāṇam_

1.5.5fff

tad apy etad ṛcoktaṃ <śramād anyatra parivartamānaś caran vāsīno yadi vā svapann api | ahorātrābhyāṃ puruṣaḥ kṣaṇena kati kṛtvaḥ prāṇiti cāpānīti ca śataṃ śatāni parivatsarāṇām aṣṭau ca śatāni saṃvatsarasya muhūrtān yān vadanty ahorātrābhyāṃ puruṣaḥ samena kati kṛtvaḥ prāṇiti cāpānīti ca [ŚBM 12.3.2.7-8]>_iti brāhmaṇam || 5 ||

1.5.6

saṃvatsarasya samatā veditavyeti ha smāha vāsyuḥ_
ekam eva purastād viṣuvato 'tirātram upayanty ekam upariṣṭāt
tripañcāśatam eva purastād viṣuvato 'gniṣṭomān upayanti tripañcāśatam upariṣṭāt_
viṃśatiśatam eva purastād viṣuvata ukthyān upayanti viṃśatiśatam upariṣṭāt
ṣaḍ eva purastād viṣuvataḥ ṣoḍaśina upayanti ṣaḍ upariṣṭāt
triṃśad eva purastād viṣuvataḥ ṣaḍahān upayanti triṃśad upariṣṭāt
saiṣā saṃvatsarasya samatā
sa ya evam etāṃ saṃvatsarasya samatāṃ veda saṃvatsareṇa sātmā saloko bhūtvā devān apyetīti brahmaṇam || 6 ||

1.5.7

athāto yajñakramāḥ_
agnyādheyam
agnyādheyāt pūrṇāhutiḥ
pūrṇahuter agnihotram
agnihotrād darśapūrṇamāsau
darśapūrṇamāsābhyām āgrayaṇam
āgrayaṇāc cāturmāsyāni
cāturmāsyebhyaḥ paśubandhaḥ
paśubandhād agniṣṭomaḥ_
agniṣṭomād rājasūyaḥ_
rājasūyād vājapeyaḥ_
vājapeyād aśvamedhaḥ_
aśvamedhāt puruṣamedhaḥ
puruṣamedhāt sarvamedhaḥ
sarvamedhād dakṣiṇāvantaḥ_
dakṣiṇāvadbhyo 'dakṣiṇāḥ_
adakṣiṇāḥ sahasradakṣiṇe pratyatiṣṭhan_
te vā ete yajñakramāḥ
sa ya evam etān yajñakramān veda yajñena sātmā saloko bhūtvā devān apyetīti brāhmaṇam || 7 ||

1.5.8

prajāpatir akāmayatānantyam aśnuvīyeti
so 'gnīn ādhāya pūrṇāhutyāyajata
so 'ntam evāpaśyat
so 'gnihotreṇeṣṭvāntam evāpaśyat
sa darśapūrṇamāsābhyām iṣṭvāntam evāpaśyat
sa āgrayaṇeneṣṭvāntam evāpaśyat
sa cāturmāsyair iṣṭvāntam evāpaśyat
sa paśubandheneṣṭvāntam evāpaśyat
so 'gniṣṭomeneṣṭvāntam evāpaśyat
sa rājasūyeneṣṭvā rājeti nāmādhatta
so 'ntam evāpaśyat
sa vājapeyeneṣṭvā samrāḍ iti nāmādhatta
so 'ntam evāpaśyat
so 'śvamedheneṣṭvā svarāḍ iti nāmādhatta
so 'ntam evāpaśyat
sa puruṣamedheneṣṭvā virāḍ iti nāmādhatta
so 'ntam evāpaśyat
sa sarvamedheneṣṭvā sarvarāḍ iti nāmādhatta
so 'ntam evāpaśyat
so 'hīnair dakṣiṇāvadbhir iṣṭvāntam evāpaśyat
so 'hīnair adakṣiṇāvadbhir iṣṭvāntam evāpaśyat
sa sattreṇobhayato 'tirātreṇāntato 'yajata
vācaṃ ha vai hotre prāyacchat

1.5.8x

prāṇam adhvaryave cakṣur udgātre mano brahmaṇe 'ṅgāni hotrakebhya ātmānaṃ sadasyebhyaḥ_

1.5.8_2

evam ānantyam ātmānaṃ dattvānantyam āśnuta

1.5.8_3

tad yā dakṣiṇā ānayat tābhir ātmānaṃ niṣkrīṇīya

1.5.8_4

tasmād etena jyotiṣṭomenāgniṣṭomenātmaniṣkrayaṇena sahasradakṣiṇena pṛṣṭhaśamanīyena tvareta

1.5.8_5

yo hy aniṣṭvā pṛṣṭhaśamanīyena praityātmānaṃ so 'niṣkrīya praitīti brāhmaṇam || 8 ||

1.5.9

yad vai saṃvatsarāya saṃvatsarasado dīkṣante katham eṣām agnihotram anantaritaṃ bhavati
vrateteti brūyāt
katham eṣāṃ darśo 'nantarito bhavati
dadhnā ca puroḍāśena ceti brūyāt
katham eṣāṃ paurṇamāsam anantaritaṃ bhavati_
ājyena ca puroḍāśena ceti brūyāt
katham eṣām āgrayaṇam anantaritaṃ bhavati
saumyena caruṇeti brūyāt
katham eṣāṃ cāturmāsyāny anantaritāni bhavanti
payasyayeti brūyāt
katham eṣāṃ paśubandho 'nantarito bhavati
paśunā ca puroḍāśena ceti brūyāt
katham eṣāṃ saumyo 'dhvaro 'nantarito bhavati
grahair iti brūyāt
katham eṣāṃ gṛhamedho 'nantarito bhavati
dhānākarambhair iti brūyāt
katham eṣāṃ pitṛyajño 'nantarito bhavati_
aupāsanair iti brūyāt
katham eṣāṃ mithunam anantaritaṃ bhavati
hiṃkāreneti brūyāt
saiṣā saṃvatsare yajñakratūnām apītiḥ
sa ya evam etāṃ saṃvatsare yajñakratūnām apītiṃ veda yajñena sātmā saloko bhūtvā devān apy etīti brāhmaṇam || 9 ||

1.5.10

devā ha vai sahasrasaṃvatsarāya didīkṣire
teṣāṃ pañca śatāni saṃvatsarāṇāṃ paryupetāny āsann athedaṃ sarva śaśrāma ye stomā yāni pṛṣṭhāni yāni śastrāṇi
te devā ihasāmivāsurupa taṃ yajñakratuṃ jānīmo yaḥ sahasrasaṃvatsarasya pratimā
ko hi tasmai manuṣyo yaḥ sahasrasaṃvatsareṇa yajeteti
tad ayātayāma madhye yajñasyāpaśyan_
tenāyātayāmnā yā vede vyaṣṭir āsīt tāṃ pañcasv apaśyann ṛci yajuṣi sāmni śānte 'tha ghore
tā vā etāḥ pañca vyāhṛtayo bhavanty o śrāvayāstu śrauṣaḍ yaja ye yajāmahe vauṣaḍ iti
te devā ihasāmivāsurupa taṃ yajñakratuṃ jānīmo yaḥ sahasrasaṃvatsarasya pratimā [ed. davā]
ko hi tasmai manuṣyo yaḥ sahasrasaṃvatsareṇa yajeteti
tata etaṃ tāpaścitaṃ sahasrasaṃvatsarasyāñjasyam apaśyan_
te hy eva stomā bhavanti tāni pṛṣṭhāni tāni śastrāṇi
sa khalu dvādaśa māsān dīkṣābhir eti dvādaśamāsān upasadbhir dvāśamāsāṃt sutyābhiḥ_
atha yad dvādaśa māsān dīkṣābhir eti dvādaśamāsān upasadbhis tenaitāv agnyarkāv āpnoti_
atha yad dvādaśa māsāṃt sutyābhis tenedaṃ mahaduktham avāpnoti
te devā ihasāmivāsurupa taṃ yajñakratuṃ jānīmo yaḥ sahasrasaṃvatsarasya pratimā
ko hi tasmai manuṣyo yaḥ sahasrasaṃvatsareṇa yajeteti
tata etaṃ saṃvatsaraṃm tāpaścitasyāñjasyam apaśyan_
te hy eva stomā bhavanti tāni pṛṣṭhāni tāni śastrāṇi
te devā ihasāmivāsurupa taṃ yajñakratuṃ jānīmo yaḥ sahasrasaṃvatsarasya pratimā
ko hi tasmai manuṣyo yaḥ sahasrasaṃvatsareṇa yajeteti
tata etaṃ dvādaśāhaṃ saṃvatsarasyāñjasyam apaśyan_
te hy eva stomā bhavanti tāni pṛṣṭhāni tāni śastrāṇi
sa khalu dvādaśāhaṃ dīkṣābhir eti dvādaśāham upasadbhir dvādaśāhaṃ sutyābhiḥ_

1.5.10x

atha yad dvādaśāhaṃ dīkṣābhir eti dvādaśāham upasadbhis tenaitāv agnyarkāv āpnoti_

1.5.10_2

atha yad dvādaśāhaṃ sutyābhis tenedaṃ mahaduktham avāpnoti

1.5.10_3

te devā ihasāmivāsurupa taṃ yajñakratuṃ jānīmo yaḥ sahasrasaṃvatsarasya pratimā [ed. ihasamivāsurupa]

1.5.10_4

ko hi tasmai manuṣyo yaḥ sahasrasaṃvatsareṇa yajeteti

1.5.10_5

tata etaṃ pṛṣṭhyaṃ ṣaḍahaṃ dvādaśāhasyāñjasyam apaśyan_

1.5.10_6

te hy eva stomā bhavanti tāni pṛṣṭhāni tāni śastrāṇi

1.5.10_7

te devā ihasāmivāsurupa taṃ yajñakratuṃ jānīmo yaḥ sahasrasaṃvatsarasya pratimā

1.5.10_8

ko hi tasmai manuṣyo yaḥ sahasrasaṃvatsareṇa yajeteti

1.5.10_9

tata etaṃ viśvajitaṃ pṛṣṭhyaṣaḍahasyāñjasyam apaśyan_

1.5.10_10

te hy eva stomā bhavanti tāni pṛṣṭhāni tāni śastrāṇi

1.5.10_11

te devā ihasāmivāsurupa taṃ yajñakratuṃ jānīmo yaḥ sahasrasaṃvatsarasya pratimā

1.5.10_12

ko hi tasmai manuṣyo yaḥ sahasrasaṃvatsareṇa yajeteti

1.5.10_13

sa vā eṣa viśvajid yaḥ sahasrasaṃvatsarasya pratimā_

1.5.10_14

eṣa ha prajānāṃ prajāpatir yad viśvajid iti brāhmaṇam || 10 ||

1.5.11

puruṣaṃ ha vai nārāyaṇaṃ prajāpatir uvāca yajasya yajasveti
sa hovāca yajasva yajasvety evaṃ hāttha mā
trir api kṣata me vasavaḥ prātaḥsavanenāgū rudrā mādhyaṃdinasavanenādityās tṛtīyasavanena
yajñavāstuny eva paryaśiṣo yajñavāstum ity evam āśiṣo 'haṃ vā etad veda yajñe vasavaḥ prātaḥsavanenāgū rudrā mādhyaṃdinasavanenādityās tṛtīyasavanena yajñavāstuny eva paryaśiṣo yajñavāstum ity evam āśiṣo vidvāṃso nūnaṃ tvā yājayeyuḥ_
ete ha vā avidvāṃso yatrānṛgvid dhotā bhavaty ayajurvid adhvaryur asāmavid udgātābhṛgvaṅgirovid brahmā
yajasvaiva hanta tu te tad vakṣyāmi
yathā sūtre maṇir iva sūtram etāny ukthāhāni bhavanti sūtram iva vā maṇāv iti
tasmād ya eva sarvavit syāt taṃ brahmāṇaṃ kurvīta_
eṣa ha vai vidvāṃt sarvavid brahmā yad bhṛgvaṅgirovit_
ete ha vā asya sarvasya śamayitāraḥ pālayitāras
tamād brahmā stute bahiḥpavamāne vācayati || 11 ||

1.5.12

śyeno 'si gāyatrachandā
anu tvārabhe
svasti mā saṃpārayeti
sa yad āha śyeno 'sīti somaṃ vā etad āha_
eṣa ha vā agnir bhūtvāsmiṃl loke saṃśāyayati
tad yat saṃśāyayati tasmāc cheyanas
tac cheyanasya śyenatvam_
sa yad āha gāyatrachandā anutvārabha iti gāyatreṇa chandasā vasurbhir devaiḥ prātaḥsavane 'smiṃl loke 'gniṃ santam anvārabhate
sa yad āha svasti mā saṃpārayeti gāyatreṇaiva chandasā vasubhir devaiḥ prātaḥsavane 'smiṃl loke 'gninā devena svasti mā saṃpārayeti gāyatreṇaivainaṃ tac chandasā vasubhir devaiḥ prātaḥsavane 'smiṃl loke 'gninā devena svasti saṃpadyate ya evaṃ veda

1.5.13

atha mādhyaṃdine pavamāne vācayati samrāḍ asi triṣṭupchandā
anu tvārabhe
svasti mā saṃpārayeti
sa yad āha samrāḍ asīti somaṃ vā etad āha_
eṣa ha vai vāyurbhūtvāntarikṣaloke samrājati
tad yat samrājati tasmāt samrāṭ
tat samrājasya samrāṭtvam_
sa yad āha triṣṭupchandā anu tvārabha iti traiṣṭubhena chandasā rudrair devair mādhyaṃdine savane 'ntarikṣaloke vāyuṃ santam anvārabhate
sa yad āha svasti mā saṃpārayeti traiṣṭubhenaiva chandasā rudrair devair mādhyaṃdine savane antarikṣaloke vāyunā devena svasti mā saṃpārayeti
traiṣṭubhenaivainaṃ tac chandasā rudrair devair mādhyaṃdine savane antarikṣaloke vāyunā devena svasti saṃpadyate ya evaṃ veda || 13 ||

1.5.14

athārbhave pavamāne vācayati svaro 'si gayo 'si jagacchandā
anu tvārabhe
svasti mā saṃpārayeti
sa yad āha svaro 'sīti somaṃ vā etad āha_
eṣa ha vai sūryo bhūtvāmuṣmiṃl loke svarati
tad yat svarati tasmāt svaras
tat svarasya svaratvam_
sa yad āha gayo 'sīti somaṃ vā etad āha_
eṣa ha vai candramā bhūtvā sarvāṃl lokān gacchati
tad yad gacchati tasmād gayas
tad gayasya gayatvam_
sa yad āha jagacchandā anu tvārabha iti jāgatena chandasādityair devais tṛtīyasavane 'muṣmiṃl loke sūryaṃ santam anvārabhate
sa yad āha svasti mā saṃpārayeti jāgatenaiva chandasādityair devais tṛtīyasavane 'muṣmiṃl loke sūryeṇa devena svasti mā saṃpārayeti jāgatenaivainaṃ tac chandasādityair devais tṛtīyasavane 'muṣmiṃl loke sūryeṇa devena svasti saṃpadyate ya evaṃ veda || 14 ||

1.5.15

atha saṃsthite saṃsthite savane vācayati mayi bhargo mayi maho mayi yaśo mayi sarvam iti
pṛthivy eva bhargo 'ntarikṣa eva maho dyaur eva yaśo 'pa eva sarvam
agnir eva bhargo vāyur eva maha āditya eva yaśaś candramā eva sarvam_ [ed. ādityā]
vasava eva bhargo rudrā eva maha ādityā eva yaśo viśvedevā eva sarvam_
gāyatry eva bhargas triṣṭub eva maho jagaty eva yaśo 'nuṣṭub eva sarvam_
prācy eva bhargaḥ pratīcy eva maha udīcy eva yaśo dakṣiṇaiva sarvam_
vasanta eva bhargo grīṣma eva maho varṣā eva yaśaḥ śarad eva sarvam_
trivṛd eva bhargaḥ pañcadaśa eva mahaḥ saptadaśa eva yaśa ekaviṃśa eva sarvam
ṛgveda eva bhargo yajurveda eva mahaḥ sāmaveda eva yaśo brahmaveda eva sarvam_
hotaiva bhargo 'dhvaryur eva maha udgātaiva yaśo brahmaiva sarvam_
vāg eva bhargaḥ prāṇa eva mahaś cakṣur eva yaśo mana eva sarvam || 15 ||

1.5.16

sa yad āha mayi bharga iti pṛthivīm evaital lokānām ahāgniṃ devānāṃ vasūn devān devagaṇānāṃ gāyatraṃ chandasāṃ prācīṃ diśāṃ vasantam ṛtūnāṃ trivṛtaṃ stomānām ṛgvedaṃ vedānāṃ hautraṃ hotrakāṇāṃ vācam indriyāṇām || 16 ||

1.5.17

sa yad āha mayi maha ity antarikṣam evaital lokānām āha vāyuṃ devānāṃ rudrān devān devagaṇānāṃ traiṣṭubhaṃ chandasāṃ pratīcīṃ diśāṃ grīṣmam ṛtūnāṃ pañcadaśaṃ stomānāṃ yajurvedaṃ vedānām ādhvaryavaṃ hotrakāṇāṃ prāṇam indriyāṇām || 17 ||

1.5.18

sa yad āha mayi yaśa iti divam evaital lokānām āhādityaṃ devānām ādityān devagaṇānāṃ jāgataṃ chandasām udīcīṃ diśāṃ varṣā ṛtūnāṃ saptadaśaṃ stomānāṃ sāmavedaṃ vedānām audgātraṃ hotrakāṇāṃ cakṣur indriyāṇām || 17 ||

1.5.19

sa yad āha mayi sarvam ity apa evaital lokānām āha candramasaṃ devānāṃ viśvān devān devagaṇānām ānuṣṭubhaṃ chandasāṃ dakṣiṇāṃ diśāṃ śaradam ṛtūnām ekaviṃśaṃ stomānāṃ brahmavedaṃ vedānāṃ brahmatvaṃ hotrakāṇāṃ mana indriyāṇām || 18 ||

1.5.20

sa vā eṣa daśadhā catuḥ saṃpadyate
daśa ca ha vai catur virājo 'kṣarāṇi
taṃ garbhā upajīvanti
śrīr vai virāḍ
yaśo 'nnādyam_
śriyam eva tad virājaṃ yaśasy annādyo pratiṣṭhāpayati
pratiṣṭhantīr idaṃ sarvam anupratiṣṭhati
pratitiṣṭhati prajayā paśubhir ya evaṃ veda || 20 ||

1.5.21

anarvāṇaṃ ha vai devaṃ dadhyaṅṅ āṅgirasa upasīdaṃ ha yajñasya śnuṣṭiṃ samaśnavāmaha iti
sa dadhyaṅṅ āṅgiraso 'bravīd yo vai saptadaśaṃ prajāpatiṃ yajñe 'nvitaṃ veda nāsya yajño riṣyate
na yajñapatiṃ riṣyanta iti
tā vā etāḥ pañca vyāhṛtayo bhavanty o śrāvayāstu śrauṣaḍ yaja ye yajāmahe vauṣaḍ iti
sa dadhyaṅṅ āṅgiraso 'bravīn na vayaṃ vidmo yadi brāhmaṇāḥ smo yady abrāhmaṇāḥ smo yadi tasyarṣeḥ smo vānyasyeti_
anarvāṇaś ca ha vā ṛtāvantaś ca pitaraḥ svadhāyām āvṛṣāyanta vayaṃ vadāmahai vayaṃ vadāmahā iti
so 'yāt svāyaṃbhuvo vā ṛtāvanto madayātāṃ na vayaṃ vadāmahā iti
tasmāt pravare pravriyamāṇe vācayed devāḥ pitara iti tisraḥ_
ya eti saṃyajati sa bhavati yaś ca na brūte yaś ca na brūta iti brāhmaṇam || 21 ||

1.5.22

sāvitraṃ ha smaitaṃ pūrve purastāt paśum ālabhanta ity etarhi prājāpatyam_
yo hy eva savitā sa prajāpatir iti vadantas
tasmād u samupyāgnīṃs tena yajeran_
te samānadhiṣṇyā eva syur okhāsaṃbharaṇīyāyāḥ_
ukhāsaṃbharaṇīyāyāṃ vinyupayāgnīṃs tayā yajeran_
te nānādhiṣṇyā eva syur ā dīkṣaṇīyāyāḥ_
dīkṣaṇīyāyāṃ saṃnyupyāgnīṃs tayā yajeran_
te samānadhiṣṇyā eva syur odavasānīyāyāḥ_
udavasānīyāyāṃ vinyupyāgnīṃs tayā yajeran_
te nānādhiṣṇyā eva syuḥ_
atha yadi yajamānasyopatapet pārśvato 'gnīn ādhāya tāvad āsīta yāvad agadaḥ syāt_
yadi preyāt svair eva tam agnibhir dahet_
aśavāgnibhir itare yajamānā āsata iti vadantas
tasya tad eva brāhmaṇaṃ yad adaḥ puraḥsavane
pitṛmedha āśiṣo vyākhyātāḥ || 22 ||

1.5.23

sāyaṃprātarhomau sthālīpāko navaś ca yaḥ | baliś ca pitṛyajñaś cāṣṭakā saptamaḥ paśuḥ || ity ete pākayajñāḥ
agnyādheyam agnihotraṃ paurṇamāsyamāvāsye | naveṣṭiś cāturmāsyāni paśubandho 'tra saptamaḥ || ity ete haviryajñāḥ
agniṣṭomo 'tyagniṣṭoma ukthyaḥ ṣoḍaśimāṃs tataḥ | vājapeyo 'tirātraś cāptoryāmātra saptamaḥ || ity ete sutyāḥ
ke svid devā pravovājāḥ ke svid devā abhidyavaḥ | ke svid devā haviṣmantaḥ kiṃ svij jigāti sumnayuḥ ||
ṛtava eva pravovājā māsā devā abhidyavaḥ | ardhamāsā haviṣmantas taj jigāti sunmayuḥ ||
kati svid rātrayaḥ katy ahāni kati stotrāṇi kati śastrāṇy asya | kati svit savanāḥ saṃvatsarasya stotriyāḥ padākṣarāṇi katy asya ||
<dvāv atirātrau ṣaṭ śatam agniṣṭomā dve viṃśatiśate ukthyānāṃ | dvādaśa ṣoḍaśinaḥ ṣaṣṭiḥ ṣaḍahā vaiṣuvataṃ ca [VaitS 31.15]> ||
ahānyasya viṃśatiśatāni trīṇy ahaś caikaṃ tāvad asya | saṃvatsarasya savanāḥ sahasram asīti trīṇi ca saṃstutasya ||
ṣaṭṣaṣṭiś ca dve ca śate bhavata stutaśastrāṇām ayutaṃ caikam asya | stotriyāś ca navatisahasrā dve niyute navatiś cāti ṣaṭ ca ||
aṣṭau śatāny ayutāni triṃśac caturnavatiś ca padāny asya | saṃvatsarasya kavibhir mitasyaitāvatī madhyamā devamātrā ||
ayutam ekaṃ prayutāni triṃśad dve niyute tathā hy anusṛṣṭāḥ | aṣṭau śatāni nava cākṣarāṇy etāvān ātmā paramaḥ prajāpateḥ ||
ādyaṃ vaṣaṭkāraḥ pradānāntam etam agniṣṭome parvaśaḥ sādhu kḷptam | saubheṣajaṃ chanda īpsan yad agnau catuḥśataṃ bahudhā hūyate yat ||
prātaḥsavana stuta ekaviṃśo gāyatrastomamita eka eva | mādhyaṃdinaḥ saptadaśena kḷptas trayastriṃśena savanaṃ tṛtīyam || 23 ||

1.5.24

śraddhāyāṃ retas tapasā tapasvī vaiśvānaraḥ siṣice 'patyam īpsan | tato jajñe lokajit somajambhā ṛṣer ṛṣir aṅgirāḥ saṃnabhūva ||
ṛṣer yajñasya caturvidhasya śraddhāṃ yaḥ śreyasīṃ lokam amuṃ jigāya | yasmai vedāḥ prasṛtāḥ somabindu yuktā vahanti sukṛtām u lokam ||
ṛco 'sya bhāgāṃś caturo vahanty ukthaśastraiḥ pramudo modamānāḥ | grahair havirbhiś ca kṛtākṛtaś ca yajūṃṣi bhāgāṃś caturo vahanti ||
audumbaryāṃ sāmaghoṣeṇa tāvat saviṣṭutibhiś ca stomaiḥ chandasā | sāmāni bhāgāṃś caturo vahanti gītyā stomena saha prastāvena ca ||
prāyaścittair bheṣajaiḥ saṃstuvanto 'tharvāṇo 'ṅgirasaś ca śāntāḥ | brahmā brahmatvena pramudo modamānā asaṃsṛṣṭān bhāgāṃś caturo vahanti ||
yo brahmavit so 'bhikaro 'stu vaḥ śivo dhiyā dhīro rakṣatu dharmam etam | mā vaḥ pramattām amṛtāc ca yajñāt karmāc ca yenān aṅgiraso 'piyāsīt ||
māyuṃ daśaṃ māruśastāḥ prameṣṭā mā me bhūr yuktā vidahātha lokān | divyaṃ bhayaṃ rakṣata dharmam udyataṃ yajñaṃ kālāśa stutigopanāyanam ||
hotā ca maitrāvaruṇaś ca pādam acchāvākaḥ saha grāvastutaikam | ṛgbhi stuvanto 'harahaḥ pṛthivyā agniṃ pādaṃ brahmaṇā dhārayanti ||
adhvaryuḥ pratiprasthātā neṣṭonnetā nihitaṃ pādam ekam | sam antarikṣaṃ yajuṣā stuvanto vāyuṃ pādaṃ brahmaṇā dhārayanti ||
sāmnodgātā chādayann apramatta audumbaryāṃ stobhadeyaḥ sagadgadaḥ | vidvān prastotā vidahātha suṣṭutiṃ subrahmaṇyaḥ pratihartātha yajñe ||
sāmnā divy ekaṃ nihitaṃ stuvantaḥ sūryaṃ pādaṃ brahmaṇā dhārayanti | brahmā haikaṃ brāhmaṇācchaṃsinaḥ saha potāgnīdhro nihitaṃ pādam ekam ||
atharvabhir aṅgirobhiś ca gupto 'psu candraṃ pādaṃ brahmaṇā dhārayanti | ṣoḍaśikaṃ hotrakā abhiṣṭuvanti vedeṣu yuktāḥ prapṛthak caturdhā ||
manīṣiṇo dīkṣitāḥ śraddadhānā hotāro guptā abhivahanti yajñam | dakṣiṇato brahmaṇasyoṃ janad ity etāṃ vyāhṛtiṃ japan ||
saptadaśaṃ sadasyaṃ taṃ kīrtayanti purā viduḥ | aṣṭādaśī dīkṣitā dīkṣitānāṃ yajñe patnī śraddadhāneha yuktā ||
ekonaviṃśaḥ śamitā babhūva viṃśo yajñe gṛhapatir eva sunvan | ekaviṃśatir evaiṣāṃ saṃsthāyām aṅgiro vaha ||
vedair abhiṣṭuto loko nānāveśāparājitaḥ | || 24 ||

1.5.25

sapta sutyāḥ sapta ca pākayajñāḥ haviryajñāḥ sapta tathaikaviṃśatiḥ | sarve te yajñā aṅgiraso 'piyanti nūtanā yān ṛṣayo sṛjanti ye ca sṛṣṭāḥ purāṇaiḥ ||
eteṣu vedeṣv api caikam evāpavrajam ṛtvijāṃ saṃbharanti | kṛṭstṛpāt sacate tām aśastiṃ viṣkandham enaṃ visṛtaṃ prajāsu ||
nivartante dakṣiṇā nīyamānāḥ sute some vitate yajñatantre | moghāśiṣo yanty anivartamānā aniṣṭayajñā na taranti lokān ||
dvādaśavarṣaṃ brahmacaryaṃ pṛthag vedeṣu tat smṛtam | evaṃ vyavasthitā vedāḥ sarva eva svakarmasu ||
santi caiṣāṃ samānāḥ mantrāḥ kalpāś ca brāhmaṇāni ca | vyavasthānaṃ tu tat sarvaṃ pṛthagvedeṣu tat smṛtam ||
ṛgvedasya pṛthivī sthānam antarikṣasthāno 'dhvaraḥ | dyau sthānaṃ sāmavedasyāpo bhṛgvaṅgirasāṃ smṛtam ||
agnir devata ṛgvedasya yajurvedo vāyudevataḥ | ādityaḥ sāmavedasya candramā vaidyutaś ca bhṛgvaṅgirasām ||
trivṛtstoma ṛgvedasya yajūṃṣi pañcadaśena saha jajñire | saptadaśena sāmaveda ekaviṃśo brahmasaṃmitaḥ ||
vāg adhyātmam ṛgvedasya yajuṣāṃ prāṇa ucyate | cakṣuṣī sāmavedasya mano bhṛgvaṅgirasāṃ smṛtam ||
ṛgbhiḥ saha gāyatraṃ jāgatam āhur yajūṃṣi traiṣṭubhena saha jajñire | uṣṇikkakubhyāṃ bhṛgvaṅgiraso jagatyā sāmāni kavayo vadanti ||
ṛgbhiḥ pṛthivīṃ yajuṣāntarikṣaṃ sāmnā divaṃ lokajit somajambhāḥ | atharvabhir aṅgirobhiś ca gupto yajñaś catuṣpād divam udvaheta ||
ṛgbhiḥ suśasto yajuṣā pariṣkṛtaḥ saviṣṭutaḥ sāmajit somajambhāḥ | atharvabhir aṅgirobhiś ca gupto yajñaś catuṣpād divam āruroha ||
ṛco vidvān pṛthivīṃ veda saṃprati yajūṃṣi vidvān bṛhad antarikṣam | divaṃ veda sāmago yo vipaścit sarvān lokān yad bhṛgvaṅgirovit ||
yāṃś ca grāme yāṃś cāraṇye japanti mantrān nārthān bahudhā janāsaḥ | sarve te yajñā aṅgiraso 'piyanti nūtanā sā hi gatir brahmaṇo yāvarārdhyā ||
triviṣṭapaṃ tridivaṃ nākam uttamaṃ tam etayā trayyā vidyayaiti | ata uttare brahmalokā mahānto 'tharvaṇām aṅgirasāṃ ca sā gatiḥ || atharvaṇām aṅgirasāṃ ca sā gatir iti brāhmaṇam || 25 ||

1.5.25col

ity atharvavede gopathabrāhmaṇapūrvabhāge pañcamaḥ prapāṭhakaḥ ||

Linked texts (6)