Mandalabrahmana (Maṇḍalabrāhmaṇa)
मण्डलब्राह्मण
Commentaries: Bik. 57. by Sāyaṇa: K. 2. Peters. 2, 172.
- Language
- Sanskrit
- Date
- 1000–400 BCE
- Extent
- 19 passages, 906 words
- Text
- partly digitised
- Source
- archiveorg · Mandala Brahmanopanishada; ed. A. Mahadeva Sastri; Mysore Government Oriental Library Series; Government… · Scan of a printed edition hosted by the Internet Archive (archive.org); the ancient text is in the public…
Contents
Text
1.1.p1
tatra tattva mevaṃ bhavati—ātmana ākāśassambhūtaḥ, tasmāt
jñātṛsamānaśrotraśabdavāca utpannāḥ | ākāśādvāyuḥ, tasmānmanovyānatvaksparśapāṇayaśca | vāyoragniḥ, tasmādbuddhyudānacakṣūrūpapādāśca
agnerāpaḥ, tābhyaścittaprāṇajihvārasapāyavaśca | addbhyaḥ pṛthivī,
tasyā ahaṅkārāpānaghrāṇagandhopasthāśca | sarvatrākāśādipañcatattvāni bhavanti | śrotramadhyātmam, śrotavyamadhibhūtam, diśo'dhidaivatam | tvagadhyātmam, sparśamadhibhūtam, vāyugdhidaivatam | cakṣuradhyātmam, draṣṭavyamadhibhūtam sūryo'dhidaivatam | jihvā'dhyātmam, raso'dhibhūtam,
varuṇo'dhidaivatam | ghrāṇamadhyātmam, ghrātavyamadhibhūtam, aśvināvadhidaivatam | vāgadhyātmam, vaktavyamadhibhūtam, agnirdhidaivatam | pāṇiradhyātmam, dātavyamadhibhūtam, indro'dhidaivatam | pādo'dhyātmam, gantavyamadhibhūtam, viṣṇuradhidaivatam | pāyuradhyātmam, visarjanamadhibhūtam,
ṛtyuradhidaivatam | guhyamadhyātmam, ānandamadhibhūtam, viriściradhidaivatam
jñātṛmanobuddhicittāhaṅkārāḥ pañcāntaḥkaraṇāni | jñātā puruṣaḥ,
saṃśayātmakaṃ manaḥ, niścayātmikā buddhiḥ, suvicārātmakaṃ cittaṃ,
ahamabhimānātmako'haṅkāraḥ | mana adhyātmaṃ, mantavyamadhibhūtaṃ,
candro'dhidaivatam | buddhiradhyātmaṃ, boddhavyamadhibhūtam, bṛhaspatiradhidaivatam | cittamadhyātmaṃ, cetavyamadhibhūtaṃ, kṣetrajñaḥ†adhidaivatam
ahaṅkāro'dhyātmaṃ, ahaṅkartavyamadhibhūtaṃ, rudro'dhidaivatam
evaṃ sarvaparijñānādeva tattvajñānaṃ brahmeti jñānamutpadyate | kathaṃ?
nāhamākāśadibhūtaguṇopetaḥ, tatsambhūtaindriyaṃ ca, nāhamantaḥkaraṇaṃ, nāhaṃ
prāṇādivāyavaḥ, nāhaṃ varṇāśramācāravān, nāhaṃ dharmanirato'dharmanirataśca,
nāhaṃ prapañco'yam; kiṃ tu—ahaṃ nirupamasatyajñānānandalakṣaṇalakṣitaḥ
māyikaṃ āṇavikamiti malatrayam | ādhyātmikādhibhautikādhidaivikamiti tāpatrayam | jāgratsvapnasuṣuptyavasthātrayam | sattvarajastamobhedadguṇatrayam | etāni sarvāṇyapi māyākalpitānīti jñātvā, tadvilakṣaṇo'hamiti niścayamasti cet | tata imamupadeśaṃ śṛṇu
bhūmau ghrāṇaṃ jale jihvāṃ rūpaṃ vahnau tvacaṃ
vāyau śrotraṃ vyomni sarvaṃ sarvatra yojayet
1.1.p2
iti maṇḍalabrāhmaṇe prathamo'dhyāyaḥ
2.2
dehasya pañca doṣā bhavanti kāmakrodhabhayaniśvāsa nidrāḥ | nirvigamastu niṣmaṅkalpakṣamālaghvāhāraprasādānanyamanastvaiḥ
nidrābhayasaṅkalpaṃ chitvā samādhau tṛṣṇāvarttaṃ dvārayajñaṃ saṃmārganaiḥ samāpyānantamātmānaṃ jñātvā'mṛtamānandamaśnute
3tārakamavalokayet | bhrūmadhye saccidānandatejaḥkūṭarūpaṃ tārakaṃ brahma | tadupāyaṃ lakṣyatrayāvalokanam
⁴mūlādhārādārabhya brahmarandhraparyantaṃ suṣumnā
sūryābhā | tanmadhye taṭitkoṭisamā mṛṇālatantusūkṣmā kuṇḍalinī | tatra tamonivṛttiḥ | taddarśanātsarvapāpanivṛttiḥ | tarjanyagronmīlitakarṇarandhradvaye phūtkāra śabdo jāyate | tatra sthite
manasi cakṣurmadhyanīlajyotiḥ paśyati | evaṃ hṛdaye'pi
‘bahirlakṣyaṃ tu nāsāgre catuṣṣaḍaṣṭadaśadvādaśāṅgulībhiḥ kramāt nīladyutiśyāmatvasadṛgrakta bhaṅgīsphuracchuklapītavarṇadvayopetaṃ vyomatattvaṃ paśyati | sa tu
yogī | caladṛṣṭyā vyomabhāgavīkṣituḥ puruṣasya
dṛṣṭyagre jyotirmayūkhā vartante | taddṛṣṭiḥ sthirā
bhavati | śīrṣopari dvādaśāṅgulamānajyotiḥ paśyati
tadā'mṛtatvameti
‘madhyalakṣyaṃ tu dhvāntaścitrādivarṇasūryacandra vahnijvālāvalīvat tadvihīnāntarikṣavatpaśyati tadākārākārī bhavati
abhyāsānnirvikāraṃ guṇarahitākāśaṃ bhavati
visphurattārakākāragāḍhatamopamaṃ parākāśaṃ bhavati
kālānalasamadyotamānaṃ mahākāśaṃ bhavati | sarvotkṛṣṭaparamadyutipradyotamānaṃ tattvākāśaṃ bhavati
koṭisūryaprakāśaṃ sūryākāśaṃ bhavati | evamabhyāsānmuktamayo bhavati | ya evaṃ veda
2.3
tadyogaṃ ca tathā siddhiṃ pūrvoktaguṇavibhāgataḥ
'kimidamamanaskaṃ nāma ? tārakameva uttarārdhena amanaskaṃ bhavati,
bhrūyugamadhyabile tejasa āvirbhāvaḥ | etatpūrvatārakam
⁴uttaraṃ tvamanaskam | tālumūlordhvabhāge mahājyotirvidyate | taddarśanādaṇimādisiddhiḥ | ^ lakṣye'ntassthe bāhyāyāṃ dṛṣṭau nimeṣonmeṣavarjitāyāṃ ca dṛśye
śāmbhavī mudrā bhavati | sarvatantreṣu gopitā mahāvidyā
bhavati | tajjñānena saṃsāranistāraḥ | taddarśanaṃ
mokṣaphaladam
antarlakṣyaṃ jalajyo tissvarūpaṃ bhavati | maharṣivedyamantarlakṣyamiti kecidāhuḥ | mahanmāre jalajyo tirantarlakṣyam | buddhiguhāyāṃ sarvāṅgasundaraṃ
puruṣarūpamantarlakṣyamityapare | aupāntargatamaṇḍalamadhyagaṃ pañcavaktramumāsahāyaṃ nīlakaṇṭhaṃ praśāntamantarlakṣyamiti kecit | aṅguṣṭhamātraḥ puruṣo'ntarlakṣyamityanye | uktavikalpaṃ sarvamātmaiva
sallakṣyaṃ guhābhyantarastho yo yaḥ paśyati sa eva
brahmavidbhavati | jīvaḥ pañcaviṃśakaḥ svakalpitacaturviṃśatitattvaṃ vihāya pañcaviṃśaḥ paramātmā'hamiti niścayātkarmamuktā bhavati | evamantarlakṣyadarśanena jīvanmuktadaśāmavāpya svayamantarlakṣyo
bhūtvā paramākāśākhaṇḍamaṇḍalo bhavati
2.3-2
antarlakṣyaṃ tu jalajyotiḥ svarūpaṃ bhavati, 'āpo jyotī raso'mṛtaṃ
brahma bhūrbhuvassuvarom' iti gāyatryāśīrvāt | tadevāntarlakṣyaṃ parabrahma
gopyaṃ dvādaśānte mahāviṣayaṃ ca | 'ayamātmā pūrṇaḥ' ityanena bahirendriyerna
dṛśyate | 'antarasthaḥ' ityanena manasā'pi matvarā lakṣyate | kiṃ tu paramagurūpadeśena mahanmahojvalajyotiḥ paramamantarlakṣyaṃ bhavatīti vadanti
kecit buddhiguhāyāṃ cakṣuśśrotrādiparipūrṇāṅgaḥ sṛṣṭisthitilayaśūnyaḥ
paramātmā sarvatanujālalakṣyamiti gopyameva tadvadanti | punaḥ kecicchrīvīnvarganagaragatārkamaṇḍalamadhyagaṃ pañcavaktramumāsahāyaṃ nīlakaṇṭhaṃ praśāntamantarlakṣyamiti vadanti | aṅguṣṭhamātraḥ puruṣo dvidalāntarlakṣyamiti vadanti,
'aṅguṣṭhamātraḥ puruṣo jyotirivādhūmakaḥ' 'tamevaṃ manya ātmānaṃ
vidvāna brahmāmṛto'mṛtam' iti śruteḥ
aṅguṣṭhamātraḥ puruṣo'ṅguṣṭhaṃ ca samāśritaḥ
īśassarvasya jagataḥ prabhuḥ prīṇāti viśvabhuk || iti śruteśca
darśandriyapure parivarttamānaṃ jīvātmānaṃ brahmaṇā sahaikyabhāvanayā
sādhyādvaitavṛttyā śuddhādvaitavṛttyā ca yaḥ paśyati sa eva brahmaniṣṭho
bhavati | pañcaviṃśako jīvaḥ svakalpitāṃ caturviṃśatitattvātmikāṃ
prakṛtiṃ parityajya, tatsaṅghaṃ vihāyetyarthaḥ, ṣaḍviṃśakaḥ paramātmā'hamiti kṛtaniścayaḥ sa tu jīvanmukto bhavati
evamanekadhā proktāntarlakṣyadarśanena svayamantarlakṣyaṃ vyoma bhavati
tadeva nādabindukalānāṃ mūlaṃ syāt, yato nādādyutpattirapi brahmaṇa
eva bhavatīti niyamāt
2.3-2.p1
iti yogaśāstre tṛtīyo'dhyāyaḥ.
3.1
'atha ha yājñavalkya ādityamaṇḍalapuruṣaṃ papraccha | bhagavannantarlakṣyādikaṃ bahudhoktaṃ; mayā tanna
jñātaṃ; tadbrūhi mahyam
'tamu hovāca | pañcamahābhūtakāraṇaṃ taḍitkūṭābhaṃ
taccatuṣpīṭham | tanmadhye tattvaprakāśo bhavati
so'tigūḍhaḥ, avyaktaśca | tat jñānapravādhirūḍhena jñeyam | tadbāhyābhyantaralakṣyam | tanmadhye jagallīnam | tannādabindukalātītamakhaṇḍamaṇḍalam | tatsaguṇanirguṇasvarūpam | taṃ jñātvā vimuktaḥ
'ādāvagnimaṇḍalam, tadupari sūryamaṇḍalam,
tanmadhye sudhācandramaṇḍalam, tanmadhye'khaṇḍabrahmatejomaṇḍalam, tadvidyullagnāvacchuklabhāsvaraṃ, tadeva
śāmbhavīlakṣaṇam
taddarśane tisro dṛṣṭayaḥ amā pratipatpūrṇimā
ceti | nimīlitadarśanamamādṛṣṭiḥ | ardhonmīlitaṃ
pratipat | sarvonmīlanaṃ pūrṇimā bhavati | tāsu
pūrṇimābhyāsaḥ kartavyaḥ | tallakṣyaṃ nāsāgram | tadā
tālumūle gāḍhatamaṃ dṛśyate | tadabhyāsādakhaṇḍamaṇḍalākārajyotirdṛśyate | tadeva saccidānandaṃ
brahma bhavati | evaṃ sahajānande yadā mano līyate
tadā śāmbhavī bhavati | tāmeva khecarīmāhuḥ | tadabhyāsānmanaḥsthairyam | tato vāyusthairyam
"taccihnāni-ādau tārakavaddṛśyate | tato vajradarpaṇaṃ, tataḥ paripūrṇacandramaṇḍalaṃ, tato navaratnaprabhāmaṇḍalaṃ, tato madhyāhnārkamaṇḍalaṃ, tato vahniśikhāmaṇḍalaṃ kramāddṛśyate
tadā paścimābhimukhaḥ prakāśaḥ | sphaṭikadhūmravindunādakalānakṣatrakhadyotadīpasuvarṇanavaratnādiprabhā
dṛśyante | tadeva praṇavasvarūpam
3.1-2
prāṇāpānayoraikyaṃ kṛtvā dhṛtakumbhako nāsāgraoṅkāramamṛtaṃ brahmetyāpo jyotismayathalaṃ śivam
viṣṇoḥ paraṃ padaṃ ceti prāhurbrahmavido janāḥ
3.2
prāṇāpānayoraikyaṃ kṛtvā dhṛtakumbhakaḥ sthirabhāvanayā śrotranetranāmādarśanadṛḍhabhāvanayā dvikārāṅgulībhiṣaṇmukhīkaraṇena
praṇavadhvaniṃ niśamya manastatra līnaṃ bhavati | tasya na karmalepaḥ | raverudayāstamayayoḥ kila karma
kartavyam | evaṃvidaścidādityasyodayāstamayābhāvātsarvakarmābhāvaḥ | śabdakālalayena divārātryatīto bhūtvā sarvaparipūrṇajñānenonmanyavasthāvaśena
brahmaikyaṃ bhavati | unmanyā amanaskaṃ bhavati
tasya niścintatā dhyānaṃ, sarvakarmanirākaraṇamāvāhanaṃ, niścayajñānamāsanaṃ, unmanībhāvaḥ pādyaṃ, sadāmanaskamarghyaṃ, sadādīptirācamanam, apārāmṛtavṛttisnānaṃ, sarvātmabhāvanā gandhaḥ, dṛksvarūpāvasthānamakṣatāḥ, cidāptiḥ puṣpaṃ, cidagnisvarūpaṃ dhūpaḥ, cidādityasvarūpaṃ dīpaḥ, paripūrṇacandrāmṛtasyaikīkaraṇaṃ
naivedyaṃ, niścalatvaṃ pradakṣiṇa, so'hambhāvo namaskāraḥ, maunaṃ stutiḥ, sarvasantoṣo visarjanamiti, ya
evaṃ veda
3.3
evaṃ triputyāṃ nirastāyāṃ nistaraṅgasamudravanirvātasthitadīpavadacalasampūrṇabhāvābhāvavihīnakaikalyajyotirbhavati
jāgrannidrāntaparijñānena brahmavidbhavati
'suṣuptisamādhyormano layāviśeṣe'pi mahadastyubhayorbhedaḥ, tamasi līnatvānmuktihetutvābhāvācca
samādhau mṛditatamovikārasya tadākārākāritākhaṇḍākāravṛttyātmakasākṣicaitanye prapañcalayassampadyate, prapañcasya manaḥkalpitatvāt tato bhedābhāvāt,
kadācidbahirgate'pi mithyātvabhāvanātū
4 sakṛdvibhātamadānandānubhavaikagocaro brahmavinmadeva bhavati
yasya saṅkalpanāśassyāttasya muktiḥ kare sthitā
tasmādbhāvābhāvau parityajya paramātmadhyānena mukto
bhavati | punaḥpunaḥ sarvāvasthāsu jñānajñeyau dhyānadhyeyau lakṣyālakṣye dṛśyādṛśye cohāpohādi parityajya jīvanmukto bhavet | ya evaṃ veda
3.4
'pañcāvasthāḥ jāgratsvapnasuṣuptiturīyaturīyātītāḥ
'jāgrati pravṛtto jīvaḥ pravṛttimārgāsaktaḥ | pāpaphalanarakādi māstu. śubhakarmaphalasvargaphalamastviti kāṅkṣate
'sa eva svīkṛtavairāgyātkarmaphalajanmamalaṃ saṃsārabandhanamalīmati vimuktyabhimukhanivṛttimārgapravṛtto bhavati
natadākārākāritaparabrahmākāramuktimārgama buildārūḍhaḥ paripakko bhavati | saṅkalpādikaṃ manobandhahetuḥ
tadvimuktaṃ mano mokṣāya bhavati | tadvān cakṣurādibāhyaprapañcoparataḥ vigataprapañcagandhassarvaṃ jagadātmatvena paśyan tyaktāhaṅkāro brahmāhamasmīti cintayannidaṃ sarvaṃ yadayamātmeti bhāvayan kṛtakṛtyo bhavati
3.5
'sarvaparipūrṇaturīyātītabrahmabhūto yogī bhavati
taṃ brahmeti stuvanti | sarvalokastutipātrasarvadeśasañcāraśīlaḥ
paramātmagagane binduṃ nikṣipya śuddhādvaitajāḍyasahajāmanaskayoganidrākhaṇḍānandapadānuvṛttyā jīvanmukto bhavati | tannānandasamudramagnā yogino
bhavanti | tadapekṣayā indrādayassvalpānandāḥ | evaṃ
prāptānandaḥ paramayogī bhavatītyupaniṣat
4.1
oṃ|| yājñavalkyo mahāmunirmaṇḍalapuruṣaṃ papraccha
svāminnamanaskalakṣaṇamuktamapi vismṛtaṃ punastallakṣaṇaṃ brūhīti | tatheti maṇḍalapuruṣo'bravīt
idamamanaskamatirahasyaṃ yajjñānena kṛtārtho
bhavati | tannityaṃ śāmbhavīmudrānvitaṃ paramātmadṛṣṭyā tatpratyayalakṣyāṇi dṛṣṭvā tadanu sarveśamaprameyamajaṃ śivaṃ parākāśaṃ nirālambamadvayaṃ
brahmaviṣṇurudrādīnāmekalakṣyaṃ sarvakāraṇaṃ parabrahmātmanyeva paśyamāno guhāviharaṇamevaṃ niścayena
jñātvā bhāvābhāvādidvandvātītamaṃviditamanonma -
nyanubhavastadanantaramakhilendriyakṣayavaśādamanaska -
sukhabrahmānandasamudre manaḥpravāhayogarūpanivātasthitaddīpavadacalaṃ paraṃ brahma prāpnoti | tataśśuṣkavṛkṣavat mūrchānidrāmayaniśvosocchāsābhāvātraṣṭadvandvassadā'cañcalagātraḥ paramaśāntiṃ svīkṛtya manaḥ pracāraśūnyaṃ paramātmani līnaṃ bhavati | payastrāvānantaraṃ
dhenustanakṣīramiva sarvendriyavarge parinaṣṭe manonāśaṃ
bhavati tadevāmanaskam
tadanu nityaśuddhaḥ paramātmā'hameveti tattvamasītyupadeśena tvamevāhamahameva tvamiti tārakayogamārgeṇākhaṇḍānandapūrṇaḥ kṛtārtho bhavati
4.2
paripūrṇaparamākāśamagnamanāḥ prāptonmanyavasthassaṃnyastasarvendriyavargā'nekajanmārjitapuṇyapuñjapakkaivalyaphalo'khaṇḍānandanirastasarvakleśakaśmalo brahmāhamasmīti kṛtakṛtyo bhavati
tvamevāhaṃ na bhedo'sti pūrṇatvātparamātmanaḥ
ityuccaran samāliṅgya śiṣyaṃ jñaptimananinayat
4.2.p1
iti tṛtīyaṃ brāhmaṇam.
5.1
oṃ || atha ha yājñavalkyo maṇḍalapuruṣaṃ papraccha
vyomapañcakalakṣaṇaṃ vistareṇānubrūhīti | sa hovācākāśaṃ parākāśaṃ mahākāśaṃ sūryākāśaṃ paramākāśamiti pañca bhavanti | vāhyābhyantaramandhakāramayamākāśaṃ, vāhyābhyantaraṃ kālānalasadṛśaṃ parākāśaṃ,
savāhyābhyantaraṃ aparimitadyutinibhaṃ tattvamahākāśaṃ,
sabāhyābhyantare sūryaninaṃ sūryākāśaṃ, anirvacanīyajyotissarvavyāpakaṃ niratiśayānandalakṣaṇaṃ paramākāśam, evaṃ tallakṣyadarśanātattadrūpo bhavati
navacakraṃ ṣaḍādhāraṃ trilakṣyaṃ vyomapañcakam
samyagetanna jānāti sa yogī nāmato bhavet
5.1.p1
oṃ || saviṣayaṃ mano bandhāya nirviṣayaṃ muktaye
bhavati | atassarvaṃ jagaccittagocaraṃ tadeva cittaṃ
nirāśrayaṃ manonmanyavasthāparipakvaṃ layayogyaṃ bhavati | tallayaṃ paripūrṇe mayi samabhyaset
manolayakāraṇamahameva
anāhatasya śabdasya tasya śabdasya yo dhvaniḥ
dhvanerantargataṃ jyotiḥ jyotirantargataṃ manaḥ
yanmanastrijagatsṛṣṭisthitivyasanakarmakṛt
tanmano vilayaṃ yāti tadviṣṇoḥ paramaṃ padam
tallayācchuddhādvaitasiddhiḥ bhedābhāvāt | etadeva
paramatattvaṃ sa tajjño bālonmattapiśācavajjaḍavṛttyā
lokamācaret
'evamamanaskābhyāseneva nityatṛptiralpamūtrapurīṣamitabhojanadṛḍhāinā jāḍyanidrādṛgvāyucalanābhāvabrahmadarśanajātasukhasvarūpasiddhirbhavati
evaṃ cirasamādhijanitabrahmāmṛtapānaparāyaṇo'sau saṃnyāsī paramahaṃso'vadhūto bhavati | taddarśanena sakalaṃ jagatpavitraṃ bhavati | tatsevāparo'jño'pi mukto bhavati | tatkulamekottaraśataṃ tārayati| tanmātṛpitṛjāyā'patyavargaṃ ca muktaṃ bhavati
ityupaniṣat
pūrṇamada iti śāntiḥ
5.1.p2
iti pañcamaṃ brāhmaṇam.
6.p1
maṇḍalabrāhmaṇopaniṣatsamāptā.
Commentaries (1)
- Paṇḍitamaṇḍana — Nārāyaṇendra Sarasvatī, Sanskrit, not yet digitised