Rigvedabrahmana 16
Ṛgvedabrāhmaṇa 16
- Language
- Sanskrit
16.1
iti pañcadaśo 'dhyāyaḥ samāptaḥ
vasūnāṃ vai prātaḥsavanaṃ rudrāṇāṃ mādhyaṃdinaṃ savanamādityānāṃ tṛtīyasavanaṃ tadyadādityagraheṇa tṛtīyasavanaṃ pratipadyate svayaiva taddevatayā
pratipadyate 'tho dhītarasaṃ vā etatsavanaṃ yattṛtīyasavanamathaiṣa saraso
graho yadādityagrahastenaiva tattṛtīyasavanaṃ sarasaṃ karoti triṣṭubhamādityagrahasya puronuvākyāmanūcya triṣṭubhā yajati balaṃ vai vīryaṃ triṣṭubbalameva
tadvīryaṃ yajamāne dadhāti tasya nānuvaṣaṭkaroti savanatatirvā ādityagrahaḥ saṃsthānuvaṣaṭkāro netpurā kālātsavanaṃ saṃsthāpayānīti mahatī
yājyā mahaddhi tṛtīyasavanamatha stute pavamāne paśunā carantyatra kālo
hi bhavatyatho savanasyaiva sarasatāyā atha haviṣyaṅgā caranti tasyā
uktaṃ brāhmaṇamaindrāgnevyastṛtīyasavana unnīyamānebhyo 'nvāha yatra ha tadgṛbhavaḥ prajāpateḥ premāṇaṃ prāpustadenānindraḥ somapīthe 'nvābheje tasmāttārbhavoṣu stuvate 'thārbhavaḥ pavamāna ityācakṣata aindrārbhavyā tṛtīyasavane
prasthitānāṃ yajatīndrameva tadardhabhājaṃ savanasya karoti jagatyā jāgataṃ
hi tṛtīyasavanaṃ mahatyā mahaddhi tṛtīyasavanamanuvaṣaṭkarotyāhutīnāmeva
śāntyā āhutīnāṃ pratiṣṭhityai atha hotrāḥ saṃyājanti tāsāmuktaṃ brāhmaṇamatheḍātha hotṛcamasastasyoktaṃ brāhmaṇamaupāsanāṃstṛtīyasavana upāsyanti pitṝneva tatprīṇanti
16.2
atha sāvitragraheṇa caranti prātaḥsavane tamagre 'yajaṃstāḥ prajā na
prājāyanta taṃ mādhyaṃdine savane tā u tatra no eva tamatra tṛtīyasavane
'yajaṃstataḥ prajāḥ prājāyanta tasmāttṛtīyasavane 'vadhṛtaḥ savitātho ādityānāṃ vā ekaḥ savitādityānāṃ tṛtīyasavanaṃ tasmāttṛtīyasavane savitāraṃ yajanti triṣṭubhaṃ sāvitragrahasya puronuvākyāmanūcya jagatyā yajati
balaṃ vai vīryaṃ triṣṭuppaśavo jagatī bala eva tadvīrye 'ntaḥ paśuṣu ca
pratiniṣṭhati tasya nānuvaṣaṭkaroti prāṇo vai sāvitragrahaḥ saṃsthānuvaṣaṭkāro netpurā kālātprāṇaṃ saṃsthāpayānīti yukta iva hyayaṃ prāṇo
mahatī yājyā mahaddhi tṛtīyasavanam
16.3
savitrā vaiśvadevaṃ pratipadyate savitṛprasūtā vai devāstṛtīyasavanaṃ
samabharaṃstasmātpratipadanucarau sūktamiti sāvitrāṇi bhavanti tatsaviturvṛṇīmaha ityanuṣṭubhā vaiśvadevaṃ pratipadyate pavamānokthaṃ vā etadyadvaiśvadevamanuṣṭuptomasya cchanda uktaṃ padavigrahasya brāhmaṇaṃ gāyatrīḥ śaṃsati prāṇo vā gāyatryaḥ prāṇameva tadātmandhatte sāvitraṃ śaṃsati sāvitro hi
graho gṛhīto bhavati tamevaitenānuśaṃsati vāyavyāṃ śaṃsati prāṇo vai
vāyavyā prāṇameva tadātmandhatte tasyai śastre dvidevatyānvimuñcati vāyau
prāṇe prāṇānyāvāpṛthivīyaṃ śaṃsati pratiṣṭhe vai dyāvāpṛthivī pratiṣṭhityā
eva tasminnadhvaryurmadadvatyāgṛṇāti madaddhi tṛtīyasavanaṃ surūpakṛtnuṃ śaṃsatyannaṃ vai surūpamannameva tadātmandhatte 'tho rūpāṇāmevaiṣa somapītho rūpameva tadātmandhatta ārbhavaṃ śaṃsatyatra hyebhyaḥ prajāpatiravākalpayattasmādacārbhavaṃ śasyate 'tha vaināmādityāṃ bārhaspatyāmiti śaṃsati śukrāmanthināvāgrayaṇamityaivaitābhiranuśaṃsatyatho vaiśvadevaṃ vai śastraṃ devatānāmaparihāṇāya vaiśvadevaṃ śaṃsati vaiśvadevo hi graho gṛhīto bhavati tamevaitenānuśaṃsati tasya dviḥ pacchaḥ paridhānīyāṃ śaṃsatyardharcaśastṛtīyāṃ sā
virājamabhisaṃpadyate śrīrvirāḍannādyaṃ śriyo virājo 'nnādyasyopāptyai
catvāri sūktāni vaiśvadeve śaṃsati paśavo vai vaiśvadevaṃ catuṣṭayā vai
paśavo 'tho catuṣpādāḥ paśūnāmevāptyai tasmādenadārataṃ śaṃsedramante hāsminpaśavaḥ
16.4
ṣoḍaśāhnāvaṃ vaiśvadevaṃ śaṃsati ṣoḍaśakalaṃ vā idaṃ sarvamasyaiva sarvasyāptyai tatsaptadaśavidhaṃ bhavatyekādaśa devatāścatasro nivida ukthavīryaṃ
yājyeti saptadaśo vai prajāpatiretadvā ārdhukaṃ karma yatprajāpatisaṃmitaṃ
viśve devāḥ śṛṇutemaṃ havaṃ ma ityukthaṃ śastvā yajati vaiśvadevyā vaiśvadevaṃ
hyetadukthaṃ madadvatyā madaddhi tṛtīyasavanaṃ triṣṭubhā balaṃ vai vīryaṃ triṣṭubbalameva tadvīryaṃ yajamāne dadhātyanuvaṣaṭkarotyāhutīnāmeva śāntyā āhutīnāṃ pratiṣṭhityā vāgevāsau prathamānuṣṭuptāṃ pañca gāyatryo 'nuvartante manaḥ
sāvitraṃ prāṇo vāyavyā cakṣuṣī dyāvāpṛthivīyaṃ yo 'yamaniruktaḥ prāṇaḥ
sa surūpakṛtnuḥ śrotramārbhavaṃ prāṇo 'pāno vyāna iti tisra ekapātinya
ātmā sūktaṃ yadantarātmaṃstantrivitpratiṣṭhā paridhānīyānnaṃ yājyā tadāhuḥ
kasmādbrāhmaṇa eva pracyuvake viḍacyuteti brahma vai prātaḥsavanaṃ kṣatraṃ mādhyaṃdinaṃ savanaṃ viṭ tṛtīyasavanaṃ tadyadyathopapādameva prātaḥsavanamādhyaṃdinayoḥ paridadhāti tasmādbrāhmaṇyaḥ prajā anavadhṛtaṃ kṣiyantyanavadhṛtaṃ kṣatriyā atha yattṛtīyasavanasya paridhānīyācyutā tasmādviḍacyuteti
16.5
ghṛtasya yaja saumyasya yajetyāhaitābhyāṃ vai yajñastāyate yadghṛtena ca
somena ca te atra prīṇāti prīte yajñaṃ vahāte ityupāṃśu ghṛtasya yajati
retaḥsiktirvai ghṛtamupāṃśu vai retaḥ sicyate 'tha yaduccaiḥ saumyasya yajati
candramā vai somo nirukta u vai candramāstasya na parastātpariyajed¹tyāhuratasthāmī amṛta idamarvāñcaḥ paśyantīti² pariyajediti¹ tveva sthitaṃ
devaloko vā ājyaṃ pitṛlokaḥ somo devalokameva tatpitṛlokādabhyutkrāmantyatho pitṝneva tatprīṇanti yatsaumyena carantyatho etadupasada
utsṛjyanta ityāhuragniṃ somaṃ viṣṇumiti vā upasatsu pratiyajatyagniṃ
somaṃ viṣṇumitīdaṃ harantyetaṃ saumyaṃ sadastaṃ hotā pratigṛhyopanidhatte
'thāsya sarpiṣyātmānaṃ paryavekṣyāṅgulibhyāṃ sarpirupaspṛśati cakṣuṣpā asi
cakṣurme pāhīti cakṣuṣī vimṛjīta cakṣurevāsya tadgopāyati tamudgātṛbhyaḥ
prayacchati
16.6
atha pātnīvatagraheṇa caranti patnīreva tadāhavanīyabhājaḥ kurvanti
tasya nānuvaṣaṭkarotyājyasaṃsṛṣṭo hi bhavatyananuvaṣaṭkārabhāgājyamupāṃśu yajati retaḥsiktirvai pātnīvatagraha upāṃśu vai retaḥ sicyate nānuvaṣaṭkaroti retaḥsiktirvai pātnīvatagrahaḥ saṃsthāmuvaṣaṭkāro netpurā kālādretaḥ
siktaṃ saṃsthāpayānīti maddvatī yājyā madvaddhi tṛtīyasavanaṃ tadāhvaryadeṣā
neṣṭuryājyātha kasmāde nayāgnīdhro yajatītyāgneyī vā eṣā yājyāgneya
āgnīdhrastasmāde nayāgnīdhro yajatyatho evaṃ samā anuktānāṃ vaṣaṭkārā
bhavantīti
16.7
ekaviṃśatyāhāvamagnimārutaṃ śaṃsatyekaviṃśo vai catuṣṭomaḥ stomānāṃ
paramaḥ pratiṣṭhānīyaḥ pratiṣṭhātyā eva taccaturviṃśatividhaṃ bhavati viṃśatiḥ
parvāṇi tāni catuścatvāriṃśaccatuścatvāriṃśadakṣarā triṣṭubbalaṃ vai vīryaṃ
triṣṭubbalameva tadvīryaṃ yajamāne dadhāti vaiśvānarīyaṃ śaṃsati vaiśvānarīyo
hi grahro gṛhīto bhavati tamevaitenānuśaṃsati raudrīṃ śaṃsati ghoro vai
rudro bheṣajyameva tatkurute 'tho antabhāgyāvā eṣa tasmādenāmantye¹ śaste
śaṃsati mārutaṃ śaṃsetyetatpūgo vai rudrastadenaṃ svena pūgena samardhayatyatha
yajñāyajñīyasya stotriyānurūpau tau vai madhye bhiyā eva śaṃsati madhye
hīyamātmano bhiyā eva yonirjātavedasīyaṃ śaṃsati tenāgnimārutamatyākhyāyate tasmādenadabhyagaṃ śaṃsedyathāgniṃ pradāvyamatimocyamāṇa² evamāpodevatyāḥ śaṃsati śāntirvai bheṣajamāpaḥ śāntirevaiṣā bheṣajamantato yajñe
kriyate tasmādenā ārataṃ śaṃsedyathāpsu nyundamāna evamahirbudhnyaṃ śaṃsatyagnirvā aharbudhnyastametayojjba³layatyatho dhiṣṇyānevaityānuśaṃsati devānāṃ ca patnī rākāṃ ca śaṃsati pātnīvatagrahamityevaitābhiranuśaṃsatyatho
antabhājo vai patnyastasmādenā antye śaste śaṃsati
16.8
akṣarapaṅktyaḥ⁴ śaṃsati paśavo vā akṣarapaṅktayaḥ paśūnāmevāptyā
atho prāṇāpānau vā akṣarapaṅktayaḥ prāṇāpānāveva tadātmandhatte 'tho
śastrasyaiva sendratārthai paitrīśca yāmīśca śaṃsati nārāśaṃsānevaitābhiranuśaṃsatyatho antabhājo vai pitarastasmādenā antye śaste śaṃsati svāduṣkilīyāḥ śaṃsati somamevaitābhirindrāya svadayatyatho devaloko vā indraḥ
pitṛloko yamo devalokameva tatpitṛlokādabhyutkrāmati tāsvadhvaryurmadvatpratyāgṛṇāti madvaddhi tṛtīyasavanaṃ vaiṣṇavāruṇīṃ śaṃsati yajño vai vaiṣṇavāruṇo yadvai yajñasya skhalitaṃ volbaṇaṃ vā bhavati tadetayā bhiṣajyati bheṣajyamevaiṣā vaiṣṇavīṃ cāgneyīṃ ca śaṃsatyagnāviṣṇū vai devānāmantabhājau tasmādene antye śatre śaṃsatyaindryā paridadhātīndrasya hyeṣa
tamindra evāntataḥ pratiṣṭhāpayati¹
16.9
kiṃdevatyaḥ soma iti madhuko gauśryaṃ² papraccha sa ha somaḥ pavata
ityanudrutyaitasya vā anye syuriti pratyuvāca bahucavadevaindra iti tveva
paiṅgyasya sthitirasaindrāma iti kauṣītakiragninā vai pratipadyate yadājyenendramanusaṃtiṣṭhata etāṃ paridhānīyāṃ tasmādaindrāma ityeṣa vā agniṣṭoma eṣa vā u kāmāya kāmāyāhriyate yo ha vā etenāniṣṭvāthānyena yajate gartapatyameva taddhīyate pra vā mīyata iti ha smāha sa
vā eṣo 'gniṣṭoma ājyaprabhṛtyāgnimārutānto yacchasyaṃ trīṇi ṣaṣṭiśatānyṛcāṃ saṃpadyante trīṇi vai ṣaṣṭiśatāni saṃvatsarasyāhvāṃ saṃvatsarasyaivāptyā agne marudbhiḥ śubhayadbhirṛkvabhirityukthaṃ śastvā yajatyāgnimārutyāgnimārutaṃ hyetadukthaṃ jagatyā jāgataṃ hi tṛtīyasavanaṃ madvatyā
madvaddhi tṛtīyasavanamanuvaṣaṭkarotyāhutīnāmeva śāntyā āhutīnāṃ pratiṣṭhityai
16.10
someneṣṭvā sautrāmaṇyā yajeta śriyaṃ prajāṃ virājaṃ cecchannaindro vā
eṣa yajñakraturyatsautrāmaṇyātmā vai yajñasya cipaśyurbāhū paśū tasmādātmānamabhito bāhū bhavatastasmādātmānamabhitaḥ pārśve syātāṃ yatsurāsomagrahānanuvaṣaṭkṛtya sarve tasmātsomeneṣṭvā sautrāmaṇīṃ kuryādya evaṃ vidvānsaumeneṣṭvā sautrāmaṇyā yajeta sa śriyaṃ prajāṃ virājamāpnoti yaścaivaṃ
veda śrīrvirāḍannādyaṃ śriyo virājo 'nnādyasyopāptyā avabhṛthamavaiti
yathā some maitrāvaruṇyā vā payasyayā yajeta tasyā uktaṃ brāhmaṇam
16.11
aindrāgnānyukthyokthāni bhavantīndrāgnī vai sarve devā vaiśvadevaṃ tṛtīyasavanaṃ sarveṣāmeva devānāṃ prītyā āgneyīṣu maitrāvaruṇāya praṇayantyaindrīṣvitarayostena tānyaindrāgnāni bhavanti catvāri catvāri sūktāni
śaṃsanti paśavo vā ukthāni catuṣṭayā vai paśavo 'tho catuṣpādāḥ
paśūnāmevāptyai tāni dvādaśa saṃpadyante dvādaśa vai māsāḥ saṃvatsaraḥ saṃvatsarasyaivāptyai caturāhāvāni śastrāṇi paśavo vā ukthāni catuṣṭayā
vai paśavo 'tho catuṣpādāḥ paśūnāmevāptyai dvidevatyā ukthayājyā dvipādyajamānaḥ pratiṣṭhittyai tāni catvāri saṃpadyante paśavo vā ukthāni
catuṣṭayā vai paśavo 'tho catuṣpādāḥ paśūnāmevāptyā aindrāvaruṇī maitrāvaruṇasyaindrāvaruṇaṃ hyasyokthaṃ bhavatyaindrābārhaspatyā brāhmaṇācchaṃsina aindrābārhaspatyaṃ hyasyokthaṃ bhavatyaindrāvaiṣṇavyacchāvākasyaindrāvaiṣṇavaṃ hyasyokthaṃ
bhavati prathamottame madatvī madaddhi tṛtīyasavanaṃ tā vai tisro bhavanti
trayo vā ime lokā imāneva tallokānāpnuvanti tā vai triṣṭubho
bhavanti balaṃ vai vīryaṃ triṣṭubbalameva tadvīryaṃ yajamāne dadhatyanuvaṣaṭkurvantyāhutīnāmeva śāntyā āhutīnāṃ pratiṣṭhityā āhutīnāṃ pratiṣṭhittyai
Linked texts (4)
- Kauṣītakibrāhmaṇa — Kauṣītaki, Sanskrit
- Gopathabrāhmaṇa (ed. Gaastra 1919) — Sanskrit
- Ṛgvedaśāṅkhāyanīyabrāhmaṇa — Sanskrit
- Śrautakośa — Sanskrit