Pramāṇa · Search · About · API

Shatapatha Brahmana 14.6

Śatapathabrāhmaṇa 14.6

Language
Sanskrit

Contents

14.6.1.1

janako ha vaideho bahudakṣiṇena yajñeneje tatra ha kurupañcālānām brāhmaṇā abhisametā babhūvustasya ha janakasya vaidehasya vijijñāsā babhūva kaḥ svideṣām brāhmaṇānāmanūcānatama iti

14.6.1.2

sa ha gavāṃ sahasramavarurodha daśa-daśa pādā ekaikasyāḥ śṛṅgayorābaddhā babhūvustānhovāca brāhmaṇā bhagavanto yo vo brahmiṣṭhaḥ sa etā gā udajatāmiti te ha brāhmaṇā na dadhṛṣuḥ

14.6.1.3

atha ha yājñavalkyaḥ svameva brahmacāriṇamuvācaitāḥ saumyodaja sāmaśravā3 iti tā hodācakāra te ha brāhmaṇāścukrudhuḥ kathaṃ nu no brahmiṣṭho bruvīteti

14.6.1.4

atha ha janakasya vaide hasya hotāśvalo babhūva sa hainam papraca tvaṃ nu khalu no yājñavalkya brahmiṣṭho'sī3 iti sa hovāca namo vayam brahmiṣṭhāya kurmo gokāmā eva vayaṃ sma iti taṃ ha tata eva praṣṭuṃ dadhre hotāśvalaḥ

14.6.1.5

yājñavalkyeti hovāca yadidaṃ sarvam mṛtyunāptaṃ sarvam mṛtyunābhipannaṃ kena yajamāno mṛtyorāptimatimucyata iti hotrartvijāgninā vācā vāgvai yajñasya hovtā tadyeyaṃ vākṣo'yamagniḥ sa hotā sā muktiḥ sātimuktiḥ

14.6.1.6

yājñavalkyeti hovāca yadidaṃ sarvamahorātrābhyāmāptaṃ sarvamahorātrābhyāmabhipannaṃ kena yajamāno'horātrayorāptimatimucyata ityadhvaryuṇartvijā cakṣuṣādityena cakṣurvai yajñasyādhvaryustadyadidaṃ cakṣuḥ so'sāvādityaḥ so'dhvaryuḥ sā muktiḥ sātimuktiḥ

14.6.1.7

yājñavalkyeti hovāca yadidaṃ sarvam pūrvapakṣāparapakṣābhyāmāptaṃ sarvam pūrvapakṣāparapakṣābhyāmabhipannaṃ kena yajamānaḥ pūrvapakṣāparapakṣayorāptimatimucyata iti brahmaṇartvijā manasā candreṇa mano vai yajñasya brahmā tadyadidam manaḥ so'sau candraḥ sa brahmā sā muktiḥ sātimuktiḥ

14.6.1.8

yājñavalkyeti hovāca yadidamantarikṣamanārambaṇamivātha kenākrameṇa yajamānaḥ svargaṃ lokamākramata ityudgātrartvijā vāyunā prāṇena prāṇo vai yajñasyodgātā tadyo'yam prāṇa sa vāyuḥ sa udgātā sā muktiḥ sātimuktirityatimokṣā atha sampadaḥ

14.6.1.9

yājñavalkyeti hovāca katibhirayamadyargbhirhotāsminyajñe kariṣyatīti tisṛbhiriti katamāstāstisra iti puro'nuvākyā ca yājyā ca śasyaiva tṛtīyā kiṃ tābhirjayatīti pṛthivilokameva puro'nuvākyayā jayatyantarikṣalokaṃ yājyayā dyaurlokaṃ śasyayā

14.6.1.10

yājñavalkyeti hovāca katyayamadyādhvaryurasminyajña āhutīrhoṣyatīti tisra iti katamāstāstisra iti yā hutā ujjvalanti yā hutā atinedanti yā hutā adhiśerate kiṃ tābhirjayatīti yā hutā ujjvalanti devalokameva tābhirjayati dīpyata iva hi devaloko yā hutā atinedanti manuṣyalokameva tābhirjayatyatīva hi manuṣyaloko yā hutā adhiśerate pitṛlokameva tābhirjayatyadha iva hi pitṛlokaḥ

14.6.1.11

yājñavalkyeti hovāca katibhirayamadya brahmā yajñaṃ dakṣiṇato devatābhirgopāyiṣyatītyekayeti katamā saiketi mana evetyanantaṃ vai mano'nantā viśve devā anantameva sa tena lokaṃ jayati

14.6.1.12

yājñavalkyeti hovāca katyayamadyodgātāsminyajñe stotriyā stoṣyatīti tisra iti katamāstāstisra iti puro'nuvākyā ca yājyā ca śasyaiva tṛtīyādhidevatamathādhyātmaṃ katamāstā yā adhyātmamiti prāṇa eva puronuvākyāpāno yājyā vyānaḥ śasyā kiṃ tābhirjayatīti yatkiṃ cedam prāṇabhṛditi tato ha hotāśvala upararāma

14.6.2.1

atha hainaṃ jāratkārava ārtabhāgaḥ papraca yājñavalkyeti hovāca kati grahāḥ katyatigrahā ityaṣṭau grahā aṣṭāvatigrahā ye te'ṣṭau grahā aṣṭāvatigrahāḥ katame ta iti

14.6.2.2

prāṇo vai grahaḥ so'pānenātigraheṇa gṛhīto'pānena hi gandhānjighrati

14.6.2.3

jihvā vai grahaḥ sa rasenātigraheṇa gṛhīto jihvayā hi rasānvijānāti

14.6.2.4

vāgvai grahaḥ sa nāmnātigraheṇa gṛhīto vācā hi nāmānyabhivadati

14.6.2.5

cakṣurvai grahaḥ sa rūpeṇātigraheṇa gṛhītaścakṣuṣā hi rūpāṇi paśyati

14.6.2.6

śrotraṃ vai grahaḥ sa śabdenātigraheṇa gṛhītaḥ śrotreṇa hi śabdāñcṛṇoti

14.6.2.7

mano vai grahaḥ sa kāmenātigraheṇa gṛhīto manasā hi kāmānkāmayate

14.6.2.8

hastau vai grahaḥ sa karmaṇātigraheṇa gṛhīto hastābhyāṃ hi karma karoti

14.6.2.9

tvagvai grahaḥ sa sparśenātigraheṇa gṛhītastvacā hi sparśānvedayata ityaṣṭau grahā aṣṭāvatigrahāḥ

14.6.2.10

yājñavalkyeti hovāca yadidaṃ sarvam mṛtyorannaṃ kā svitsā devatā yasyā mṛtyurannamityagnirvai mṛtyuḥ so'pāmannamapa punarmṛtyuṃ jayati

14.6.2.11

yājñavalkyeti hovāca yatrāyam puruṣo mriyate kimenaṃ na jahātīti nāmetyanantaṃ vai nāmānantā viśve devā anantameva sa tena lokaṃ jayati eva sa tena lokaṃ jayati

14.6.2.12

yājñavalkyeti hovāca yatrāyam puruṣo mriyata udasmātprāṇāḥ krāmantyāho neti neti hovāca yājñavalkyo'traiva samavanīyante sa ucvayatyādhmāyatyādhmāto mṛtaḥ śete

14.6.2.13

yājñavalkyeti hovāca yatrāsya puruṣasya mṛtasyāgniṃ vāgapyeti vātam prāṇaścakṣurādityam manaścandraṃ diśaḥ śrotram pṛthivīṃ śarīramākāśamātmauṣadhīrlomāni vanaspatīnkeśā apsu lohitaṃ ca retaśca nidhīyate kvāyaṃ tadā puruṣo bhavatītyāhara saumya hastam

14.6.2.14

ārtabhāgeti hovāca āvamevaitadvediṣyāvo na nāvetatsajana iti tau hotkrasya mantrayāṃ cakratustau ha yadūcatuḥ karma haiva tadūcaturatha ha yatpraśaśaṃsatuḥ karma haiva tatpraśaśaṃsatuḥ puṇyo vai puṇyena karmaṇā bhavati pāpaḥ pāpeneti tato ha jāratkārava ārtabhāga upararāma

14.6.3.1

atha hainam bhujyurlāhyāyaniḥ papraca yājñavalkyeti hovāca madreṣu carakāḥ paryavrajāma te etañcalasya kāpyasya gṛhānaima tasyāsīdduhitā gandharvagṛhītā tamapṛcāma ko'sīti so'bravītsudhanvāṅgirasa iti taṃ yadā lokānāmantānapṛcāmāthaitamabrūma kva pārikṣitā abhavankva pārikṣitā abhavanniti tattvā pṛcāmi yājñavalkya kva pārikṣitā abhavanniti

14.6.3.2

sa hovāca uvāca vai sa tadagacanvai te tatra yatrāśvamedhayājino gacantīti kva nvaśvamedhayājino gacantīti dvātriṃśataṃ vai devarathāhnūyānyayaṃ lokastaṃ samantaṃ lokaṃ dvistāvatpṛthivī paryeti tām pṛthivīṃ dvistāvatsamudraḥ paryeti tadyāvatī kṣurasya dhārā yāvadvā makṣikāyāḥ patraṃ tāvānantareṇākāśastānindraḥ suparṇo bhūtvā vāyave prāyacattānvāyurātmani dhitvā tatrāgamayadyatra pārikṣitā abhavannityevamiva vai sa vāyumeva praśaśaṃsa tasmādvāyureva vyaṣṭirvāyuḥ samaṣṭirapa punarmṛtyuṃ jayati sarvamāyureti ya evaṃ veda tato ha bhujyurlāhyāyanirupararāma
atha hainaṃ kahoḍaḥ kauṣītakeyaḥ papraca yājñavalkyeti hovāca yatsākṣādaparokṣādbrahma ya ātmā sarvāntarastam me vyācakṣvetyeṣa ta ātmā sarvāntaraḥ katamo yājñavalkya sarvāntaro yo'ṣanāyāpipāse śokam mohaṃ jarām mṛtyumatyetyetaṃ vai tamātmānaṃ viditvā brāhmaṇāḥ putraiṣaṇāyāśca vittaiṣaṇāyāśca lokaiṣaṇāyāśca vyutthāyātha bhikṣācaryaṃ caranti yā hyeva putraiṣaṇā sā vittaiṣaṇā yā vittaiṣaṇā sā lokaiṣaṇobhe hyete eṣaṇe eva bhavatastasmātpaṇḍitaḥ pāṇḍityaṃ nirvidya bālyena tiṣṭhāsedbālyaṃ ca pāṇḍityaṃ ca nirvidyātha muniramaunaṃ ca maunaṃ ca nirvidyātha brāhmaṇaḥ sa brāhmaṇaḥ kena syādyena syāttenedṛśa eva bhavati ya evaṃ veda tato ha kahoḍaḥ kauṣītakeya upararāma 14.6.5 atha hainamuṣastaścākrāyaṇaḥ papraca yājñavalkyeti hovāca yatsākṣādaparokṣādbrahma ya ātmā sarvāntarastam me vyācakṣvetyeṣa ta ātmā sarvāntaraḥ katamo yājñavalkya sarvāntaro yaḥ prāṇena prāṇiti sa ta ātmā sarvāntaro yo'pānenāpāniti sa ta ātmā sarvāntaro yo vyānena vyaniti sa ta ātmā sarvāntaro ya udānenodaniti sa ta ātmā sarvāntaro yaḥ samānena samaniti sa ta ātmā sarvāntaraḥ sa hovācoṣastaścākrāyaṇo yathā vai brūyādasau gaurasāvaśva ityevamevaitadvyapadiṣṭam bhavati yadeva sākṣādaparokṣādbrahma ya ātmā sarvāntarastam me vyācakṣvetyeṣa ta ātmā sarvāntaraḥ katamo yājñavalkya sarvāntaro na dṛṣṭerdraṣṭāram paśyerna śruteḥ śrotāraṃ śṛṇuyā na matermantāram manvīthā na vijñātervijñātāraṃ vijñānīyā eṣa ta ātmā sarvāntaro'to'nyadārtaṃ tato hoṣastaścākrāyaṇa upararāma
atha hainaṃ gārgī vācaknavī papraca yājñavalkyeti hovāca yaditaṃ sarvamapsvotaṃ ca protaṃ ca kasminnvāpa otāśca protaśceti vāyau gārgīti kasminnu vāyurotaśca protaścetyākāśa eva gārgīti kasminnvākāśa otaśca protaścetyantarikṣalokeṣu gārgīti kasminnvantarikṣalokā otāśca protāśceti dyaurloke gārgīti kasminnu dyaurloka otaśca protaścetyādityalokeṣu gārgīti kasminnvādityalokā otāśca protāśceti candralokeṣu gārgīti kasminnu candralokā otāśca protāśceti nakṣatralokeṣu gārgīti kasminnu nakṣatralokā otāśca protāśceti devalokeṣu gārgīti kasminnu devalokā otāśca protāśceti gandharvalokeṣu gārgīti kasminnu gandharvalokā otāśca protāśceti prajāpatilokeṣu gārgīti kasminnu prajāpatilokā otāśca protāśceti brahmalokeṣu gārgīti kasminnu brahmalokā otāśca protāśceti sa hovāca gārgi mātiprākṣīrmā te mūrdhā vyapaptadanatipraśnyā vai devatā atipṛcasi gārgi mātiprākṣīriti tato ha gārgī vācaknavyupararāma

14.6.7.1

atha hainamuddālaka āruṇiḥ papraca yājñavalkyeti hovāca madreṣvavasāma patañcalasya kāpyasya gṛheṣu yajñamadhīyānāstasyāsīdbhāryā gandharvagṛhītā tamapṛcāma ko'sīti so'bravītkabandha ātharvaṇa iti

14.6.7.2

so'bravīt patañcalaṃ kāpyaṃ yājñikāṃśca vettha nu tvaṃ kāpya tatsūtraṃ yasminnayaṃ ca lokaḥ paraśca lokaḥ sarvāṇi ca bhūtāni saṃdṛbdhāni bhavantīti so'bravītpatañcalaḥ kāpyo nāhaṃ tadbhagavanvedeti

14.6.7.3

so'bravīt patañcalaṃ kāpyaṃ yājñikāṃśca vettha nu tvaṃ kāpya tamantaryāmiṇaṃ ya imaṃ ca lokam paraṃ ca lokaṃ sarvāṇi ca bhūtānyantaro yamayatīti so'bravītpatañcalaḥ kāpyo nāhaṃ tam bhagavanvedeti

14.6.7.4

so'bravīt patañcalaṃ kāpyaṃ yājñikāṃśca yo vai tatkāpya sūtraṃ vidyāttaṃ cāntaryāmiṇaṃ sa brahmavitsa lokavitsa devavitsa vedavitsa yajñavitsa bhūtavitsa ātmavitsa sarvaviditi tebhyo'bravīttadahaṃ veda taccettvaṃ yājñavalkya sūtramavidvāṃstaṃ cāntaryāmiṇam brahmagavīrudajase mūrdhā te vipatiṣyatīti

14.6.7.5

veda vā ahaṃ gautama tatsūtraṃ taṃ cāntaryāmiṇamiti yo vā idaṃ kaśca brūyādveda-vedeti yathā vettha tathā brūhīti

14.6.7.6

vāyurvai gautama tatsūtram vāyunā vai gautama sūtreṇāyaṃ ca lokaḥ paraśca lokaḥ sarvāṇi ca bhūtāni saṃdṛbdhāni bhavanti tasmādvai gautama puruṣam pretamāhurvyasraṃsiṣatāsyāṅgānīti vāyunā hi gautama sūtreṇa saṃdṛbdhāni bhavantītyevamevaitadyājñavalkyāntaryāmiṇam brūhīti

14.6.7.7

yaḥ pṛthivyāṃ tiṣṭhan pṛthivyā antaro yam pṛthivī na veda yasya pṛthivī śarīraṃ yaḥ pṛthivīmantaro yamayati sa ta ātmāntaryāmyamṛtaḥ

14.6.7.8

so'psu tiṣṭhan adbhyo'ntaro yamāpo na viduryasyāpaḥ śarīraṃ yo'po'ntaro yamayati sa ta ātmāntaryāmyamṛtaḥ

14.6.7.9

yo'gnau tiṣṭhan agnerantaro yamagnirna veda yasyāgniḥ śarīraṃ yo'gnimantaro yamayati sa ta ātmāntaryāmyamṛtaḥ

14.6.7.10

ya ākāśe tiṣṭhan ākāśādantaro yamākāśo na veda yasyākāśaḥ śarīraṃ ya ākāśamantaro yamayati sa ta ātmāntaryāmyamṛtaḥ

14.6.7.11

yo vāyau tiṣṭhan vāyorantaro yaṃ vāyurna veda yasya vāyuḥ śarīraṃ yo vāyumantaro yama>

14.6.7.12

ya āditye tiṣṭhan ādityādantaro yamādityo na veda yasyādityaḥ śarīraṃ ya ādityamantaro yama>

14.6.7.13

yaścandratārake tiṣṭhan candratārakādantaro yaṃ candratārakaṃ na veda yasya candratārakaṃ śarīraṃ yaścandratārakamantaro yama>

14.6.7.14

yo dikṣu tiṣṭhan digbhyo'ntaro yaṃ diśo na viduryasya diśaḥ śarīraṃ yo diśo'ntaro yama>

14.6.7.15

yo vidyuti tiṣṭhan vidyuto'ntaro yaṃ vidyunna veda yasya vidyucarīraṃ yo vidyutamantaro yama>

14.6.7.16

ya stanayitnau tiṣṭhan stanayitnorantaro yaṃ stanayitnurna veda yasya stanayitnuḥ śarīraṃ ya stanayitnumantaro yamayati sa ta ātmāntaryāmyamṛta ityadhidevatamathādhilokam

14.6.7.17

yaḥ sarveṣu lokeṣu tiṣṭhan sarvebhyo lokebhyo'ntaro yaṃ sarve lokā na viduryasya sarve lokāḥ śarīraṃ yaḥ sarvāṃlokānantaro yamayati sa ta ātmāntaryāmyamṛta ityu evādhilokamathādhivedam

14.6.7.18

yaḥ sarveṣu vedeṣu tiṣṭhan sarvebhyo vedebhyo'ntaro ityu evādhivedamathādhiyajñam

14.6.7.19

sarveṣu yajñeṣu tiṣṭhan sarvebhyo yajñebhyo'ntaro ityu evādhiyajñamathādhibhūtam

14.6.7.20

yaḥ sarveṣu bhūteṣu tiṣṭhan sarvebhyo bhūtebhyo'ntaro yaṃ sarvāṇi bhūtāni na viduryasya sarvāṇi bhūtāni śarīraṃ yaḥ sarvāṇi bhūtānyantaro yamayati sa ta ātmāntaryāmyamṛta ityu evādhibhūtamathādhyātmam

14.6.7.21

yaḥ prāṇe tiṣṭhan prāṇādantaro yam prāṇo na veda yasya prāṇaḥ śarīraṃ yaḥ prāṇamantaro yamayati sa ta ātmāntaryāmyamṛtaḥ

14.6.7.22

yo vāci tiṣṭhan vāco'ntaro>

14.6.7.23

yaścakṣuṣi tiṣṭhan cakṣuṣo'ntaro>

14.6.7.24

yaḥ śrotre tiṣṭhan śrotrādantaro>

14.6.7.25

yo manasi tiṣṭhan manaso'ntaro>

14.6.7.26

yastvaci tiṣṭhan tvaco'ntaro>

14.6.7.27

yastejasi tiṣṭhan tejaso'ntaro>

14.6.7.28

yastamasi tiṣṭhan tamaso'ntaro>

14.6.7.29

yo retasi tiṣṭhan retaso'ntaro>

14.6.7.30

ya ātmani tiṣṭhan ātmano'ntaro>

14.6.7.31

adṛṣṭo draṣṭāśrutaḥ śrotā amato mantāvijñāto vijñātā nānyo'sti draṣṭā nānyo'sti śrotā nānyo'sti mantā nānyo'sti vijñātaiṣa ta ātmāntaryāmyamṛto'to'nyadārtaṃ tato hoddālaka āruṇirupararāma

14.6.8.1

atha ha vācaknavyuvāca brāhmaṇā bhagavanto hantāhamimaṃ yājñavalkyaṃ dvau praśnau prakṣyāmi tau cenme vivakṣyati na vai jātu yuṣmākamimaṃ kaścidbrahmodyaṃ jeteti tau cenme na vivakṣyati mūrdhāsya vipatiṣyatīti pṛca gārgīti

14.6.8.2

sā hovāca ahaṃ vai tvā yājñavalkya yathā kāśyo vā vaideho ograputra udyaṃ dhanuradhijyaṃ kṛtvā dvau vāṇavantau sapatnādhivyādhinau haste kṛtvopottiṣṭhedevamevāhaṃ tvā dvābhyām praśnābhyāmupodasthāṃ tau me brūhīti pṛca gārgīti

14.6.8.3

sā hovāca yadūrdhvaṃ yājñavalkya divo yadavākpṛthivyā yadantarā dyāvāpṛthivī ime yadbhūtaṃ ca bhavacca bhaviṣyaccetyācakṣate kasmiṃstadotaṃ ca protaṃ ceti

14.6.8.4

sa hovāca yadūrdhvaṃ gārgī divo yadavākpṛthivyā yadantarā dyāvāpṛthivī ime yadbhūtaṃ ca bhavacca bhaviṣyaccetyācakṣata ākāśe tadotaṃ ca protaṃ ceti

14.6.8.5

sā hovāca namaste yājñavalkya yo ma etaṃ vyavoco'parasmai dhārayasveti pṛca gārgīti

14.6.8.6

sā hovāca yadūrdhvaṃ yājñavalkya divo yadavākpṛthivyā yadantarā dyāvāpṛthivī ime yadbhūtaṃ ca bhavacca bhaviṣyaccetyācakṣate kasminneva tadotaṃ ca protaṃ ceti

14.6.8.7

sa hovāca yadūrdhvaṃ gārgī divo yadavākpṛthivyā yadantarā dyāvāpṛthivī ime yadbhūtaṃ ca bhavacca bhaviṣyaccetyācakṣata ākāśa eva tadotaṃ ca protaṃ ceti kasminnvākāśa otaśca protaśceti

14.6.8.8

sa hovāca etadvai tadakṣaraṃ gārgī brāhmaṇā abhivadantyasthūlamanaṇvahrasvamadīrghamalohitamasnehamacāyamatamo'vāyvanā kāśamasaṅgamasparśamagandhamarasamacakṣuṣkamaśrotramavāgamano'tejaskama prāṇamamukhamanāmāgotramajaramamaramabhayamamṛtamarajo'śabdamavivṛtama saṃvṛtamapūrvamanaparamanantaramabāhyaṃ na tadaśnoti kaṃ cana na tadaśnoti kaścana

14.6.8.9

etasya vā akṣarasya praśāsane gārgī dyāvāpṛthivī vidhṛte tiṣṭhata etasya vā akṣarasya praśāsane gārgi sūryācandramasau vidhṛtau tiṣṭhata etasya vā akṣarasya praśāsane gārgyahorātrāṇyardhamāsā māsā ṛtavaḥ saṃvatsarā vidhṛtāstiṣṭhantyetasya vā akṣarasya praśāsane gārgi prācyo'nyā nadyaḥ syandante śvetebhyaḥ parvatebhyaḥ pratīcyo'nyā yāṃ yāṃ ca diśametasya vā akṣarasya praśāsane gārgi dadatam manuṣyāḥ praśaṃsanti yajamānaṃ devā darvyam pitaro'nvāyattāḥ

14.6.8.10

yo vā etadakṣaramaviditvā gārgi asmiṃloke juhoti dadāti tapasyatyapi bahūni varṣasahasrāṇyantavānevāsya sa loko bhavati yo vā etadakṣaramaviditvā gārgyasmāllokātpraiti sa kṛpaṇo'tha ya etadakṣaraṃ gārgi viditvāsmāllokātpraiti sa brāhmaṇaḥ

14.6.8.11

tadvā etadakṣaraṃ gārgi adṛṣṭaṃ draṣṭraśrutam mantra!vijñātaṃ vijñātṛ nānyadasti draṣṭṛ nānyadasti śrotṛ nānyadasti mantṛ nānyadasti vijñātretadvai tadakṣaraṃ gārgi yasminnākāśa otaśca protaśceti

14.6.8.12

sā hovāca brāhmaṇā bhagavantastadeva bahu manyadhvaṃ yadasmānnamaskāreṇa mucyādhvai na vai jātu yuṣmākamimaṃ kaścidbrahmodyaṃ jeteti tato ha vācaknavyupararāma

14.6.9.1

atha hainaṃ vidagdhaḥ śākalyaḥ papraca kati devā yājñavalkyeti sa haitayaiva nividā pratipede yāvanto vaiśvadevasya nividyucyante trayaśca trī ca śatā trayaśca trī ca sahasretyomiti hovāca

14.6.9.2

katyeva devā yājñavalkyeti trayastriṃśadityomiti hovāca katyeva devā yājñavalkyeti ṣaḍityomiti hovāca katyeva devā yājñavalkyeti traya ityomiti hovāca katyeva devā yājñavalkyeti dvāvityomiti hovāca katyeva devā yājñavalkyetyadhyardha ityomiti hovāca katyeva devā yājñavalkyetyeka ityomiti hovāca katame te trayaśca trī ca śatā trayaśca trī ca sahasreti

14.6.9.3

sa hovāca mahimāna evaiṣāmete trayastriṃśattveva devā iti katame te trayastriṃśadityaṣṭau vasava ekādaśa rudrā dvādaśādityāsta ekatriṃśadindraścaiva prajāpatiśca trayastriṃśāviti

14.6.9.4

katame vasava iti agniśca pṛthivī ca vāyuścāntarikṣaṃ cādityaśca dyauśca nakṣatrāṇi caite vasava eteṣu hīdaṃ sarvaṃ vasu hitamete hīdaṃ sarvaṃ vāsayante tadyadidaṃ sarvaṃ vāsayante tasmādvasava iti

14.6.9.5

katame rudrā iti daśeme puruṣe prāṇā ātmaikādaśaste yadāsmānmartyācarīrādutkrāmantyatha rodayanti tadyadrodayanti tasmādrudrā iti

14.6.9.6

katama ādityā iti dvādaśa māsāḥ saṃvatsarasyaita ādityā ete hīdaṃ sarvamādadānā yanti tadyadidaṃ sarvamādadānā yanti tasmādādityā iti

14.6.9.7

katama indraḥ katamaḥ prajāpatiriti stanayitnurevendro yajñaḥ prajāpatiriti katama stanayitnurityaśaniriti katamo yajña iti paśava iti

14.6.9.8

katame ṣaḍiti agniśca pṛthivī ca vāyuścāntarikṣaṃ cādityaśca dyauścaite hyevedaṃ sarvaṃ ṣaḍiti

14.6.9.9

katame te trayo devā itīma eva trayo lokā eṣu hīme sarve devā iti katamau dvau devāvityannaṃ caiva prāṇaśceti katamo'dhyardha iti yo'yam pavata iti

14.6.9.10

tadāhuḥ yadayameka eva pavate'tha kathamadhyardha iti yadasminnidaṃ sarvamadhyārdhnottenādhyardha iti katama eko deva iti sa brahma tyadityācakṣate

14.6.9.11

pṛthivyeva yasyāyatanam cakṣurloko manojyotiryo vai tam puruṣaṃ vidyātsarvasyātmanaḥ parāyaṇaṃ sa vai veditā syādyājñavalkya veda vā ahaṃ tam puruṣaṃ sarvasyātmanaḥ parāyaṇaṃ yamāttha ya evāyaṃ śārīraḥ puruṣaḥ sa eṣa vadaiva śākalya tasya kā devateti striya iti hovāca

14.6.9.12

rūpāṇyeva yasyāyatanam cakṣurloko manojyotiryo vai tam puruṣaṃ vidyātsarvasyātmanaḥ parāyaṇaṃ sa vai veditā syādyājñavalkya veda vā ahaṃ tam puruṣaṃ sarvasyātmanaḥ parāyaṇaṃ yamāttha ya evāsāvāditye puruṣaḥ sa eṣa vadaiva śākalya tasya kā devateti cakṣuriti hovāca

14.6.9.13

ākāśa eva yasyāyatanam cakṣurloko mano> ya evāyaṃ vāyau puruṣaḥ sa eṣa vadaiva śākalya tasya kā devateti prāṇa iti hovāca

14.6.9.14

kāma eva yasyāyatanam cakṣurloko mano> ya evāsau candre puruṣaḥ sa eṣa vadaiva śākalya tasya kā devateti mana iti hovāca

14.6.9.15

teja eva yasyāyatanam cakṣurloko mano> ya evāyamagnau puruṣaḥ sa eṣa vadaiva śākalya tasya kā devateti vāgiti hovāca

14.6.9.16

tama eva yasyāyatanam cakṣurloko mano> ya evāyaṃ cāyāmayaḥ puruṣaḥ sa eṣa vadaiva śākalya tasya kā devateti mṛtyuriti hovāca

14.6.9.17

āpa eva yasyāyatanam cakṣurloko mano> ya evāyamapsu puruṣaḥ sa eṣa vadaiva śākalya tasya kā devateti varuṇa iti hovāca

14.6.9.18

reta eva yasyāyatanam cakṣurloko mano> ya evāyam putramayaḥ puruṣaḥ sa eṣa vadaiva śākalya tasya kā devateti prajāpatiriti hovāca

14.6.9.19

śākalyeti hovāca yājñavalkyaḥ tvāṃ svidime brāhmaṇā aṅgārāvakṣayaṇamakratā3 iti

14.6.9.20

yājñavalkyeti hovāca śākalyo yadidaṃ kurupañcālānām brāhmaṇānatyavādīḥ kim brahma vidvāniti diśo veda sadevāḥ sapratiṣṭhā iti yaddiśo vettha sadevāḥ sapratitiṣṭhāḥ

14.6.9.21

kiṃdevato'syām prācyāṃ diśyasīti ādityadevata iti sa ādityaḥ kasminpratiṣṭhita iti cakṣuṣīti kasminnu cakṣuḥ pratiṣṭhitam bhavatīti rūpeṣviti cakṣuṣā hi rūpāṇi paśyati kasminnu rūpāṇi pratiṣṭhitāni bhavantīti hṛdaya iti hṛdayena hi rūpāṇi jānāti hṛdaye hyeva rūpāṇi pratiṣṭhitāni bhavantītyevamevaitadyājñavalkya

14.6.9.22

kiṃdevato'syāṃ dakṣiṇāyāṃ diśyasīti yamadevata iti sa yamaḥ kasminpratiṣṭhita iti dakṣiṇāyāmiti kasminnu dakṣiṇā pratiṣṭhitā bhavatīti śraddhāyāmiti yadā hyeva śraddhatte'tha dakṣiṇāṃ dadāti śraddhāyāṃ hyeva dakṣiṇā pratiṣṭhitā bhavatīti kasminnu śraddhā pratiṣṭhitā bhavatīti hṛdaya iti hṛdayena hi śraddhatte hṛdaye hyeva śraddhā pratiṣṭhitā bhavatītyevamevaitadyājñavalkya

14.6.9.23

kiṃdevato'syām pratīcyāṃ diśyasīti varuṇadevata iti sa varuṇaḥ kasminpratiṣṭhita ityapsviti kasminnvāpaḥ pratiṣṭhitā bhavantīti retasīti kasminnu retaḥ pratiṣṭhitam bhavatīti hṛdaya iti tasmādapi pratirūpaṃ jātamāhurhṛdayādiva sṛpto hṛdayādiva nirmita iti hṛdaye hyeva retaḥ pratiṣṭhitam bhavatītyevamevaitadyājñavalkya

14.6.9.24

kiṃdevato'syāmudīcyāṃ diśyasīti somadevata iti sa somaḥ kasminpratiṣṭhita iti dīkṣāyāmiti kasminnu dīkṣā pratiṣṭhitā bhavatīti satya iti tasmādapi dīkṣitamāhuḥ satyaṃ vadeti satye hyeva dīkṣā pratiṣṭhitā bhavatīti kasminnu satyam pratiṣṭhitam bhavatīti hṛdaya iti hṛdayena hi satyaṃ jānāti hṛdaye hyeva satyam pratiṣṭhitam bhavatītyevamevaitadyājñavalkya

14.6.9.25

kiṃdevato'syāṃ dhruvāyā+ diśyasīti agnidevata iti so'gniḥ kasminpratiṣṭhita iti vācīti kasminnu vākpratiṣṭhitā bhavatīti manasīti kasminnu manaḥ pratiṣṭhitam bhavatīti hṛdaya iti kasminnu hṛdayam pratiṣṭhitam bhavatīti

14.6.9.26

ahalliketi hovāca yājñavalkyo yatraitadanyatrāsmanmanyāsai yatraitadanyatrāsmatsyācvāno vainadadyurvayāṃsi vainadvimathnīranniti

14.6.9.27

kasminnu tvaṃ cātmā ca pratiṣṭhitau stha iti prāṇa iti kasminnu prāṇaḥ pratiṣṭhita ityapāna iti kasminnvapānaḥ pratiṣṭhita iti vyāna iti kasminnu vyānaḥ pratiṣṭhita ityudāna iti kasminnūdānaḥ pratiṣṭhita iti samāna iti

14.6.9.28

sa eṣa teti netyāsmā agṛhyo na hi gṛhyate'śīryo na hi śīryate'saṅgo'sito na sajyate na vyathata ityetānyaṣṭāvāyatanānyaṣṭau lokā aṣṭau puruṣāḥ sa yastānpuruṣānvyuduhya pratyuhyātyakrāmīttaṃ tvaupaniṣadam puruṣam pṛcāmi taṃ cenme na vivakṣyasi mūrdhā te vipatiṣyatīti taṃ ha śākalyo na mene tasya ha mūrdhā vipapāta tasya hāpyanyanmanyamānāḥ parimoṣiṇo'sthīnyapajahruḥ

14.6.9.29

atha ha yājñavalkya uvāca brāhmaṇā bhagavanto yo vaḥ kāmayate sa mā pṛcatu sarve vā mā pṛcata yo vaḥ kāmayate taṃ vaḥ pṛcāni sarvānvā vaḥ pṛcānīti teha brāhmaṇā na dadhṛṣuḥ

14.6.9.30

tānhaitaiḥ ślokaiḥ papraca yathā vṛkṣo vanaspatistathaiva puruṣo'mṛṣā tasya parṇāni lomāni tvagasyotpāṭikā bahiḥ

14.6.9.31

tvaca evāsya rudhiram prasyandi tvaca utpaṭaḥ tasmāttadātunnātpraiti raso vṛkṣādivāhatāt

14.6.9.32

māṃsānyasya śakarāṇi kināṭaṃ snāva tatsthiram asthīnyantarato dārūṇi majjā majjopamā kṛtā

14.6.9.33

yadvṛkṣo vṛkṇo rohati mūlānnavataraḥ punaḥ martyaḥ svinmṛtyunā vṛkṇaḥ kasmānmūlātprarohati

14.6.9.34

retasa iti mā vocata jīvatastatprajāyate jāta eva na jāyate ko nvenaṃ janayetpunaḥ dhānāruha u vai vṛkṣo'nyataḥ pretya sambhavaḥ yatsamūlamudvṛheyurvṛkṣaṃ na punarābhavetmartyaḥ svinmṛtyunā vṛkṇaḥ kasmānmūlātprarohati vijñānamānandam brahma rāterdātuḥ parāyaṇam tiṣṭhamānasya tadvida iti

14.6.10.1

janako ha vaideha āsāṃ cakre atha ha yājñavalkya āvavrāja sa hovāca janako vaideho yājñavalkya kimarthamacārīḥ paśūnicannaṇvantānityubhayameva samrāḍiti hovāca yatte kaścidabravīttacṛṇavāmeti

14.6.10.2

abravīnma udaṅkaḥ śaulvāyanaḥ prāṇo vai brahmeti yathā mātṛmānpitṛmānācāryavānbrūyāttathā tacaulvāyano'bravītprāṇo vai brahmetyaprāṇato hi kiṃ syādityabravīttu te tasyāyatanam pratiṣṭhāṃ na me'bravīdityekapādvā etatsamrāḍiti

14.6.10.3

sa vai no brūhi yājñavalkya sa evāyatanamākāśaḥ pratiṣṭhā priyamityenadupāsīta kā priyatā yājñavalkya prāṇa eva samrāḍiti hovāca prāṇasya vai samrāṭkāmāyāyājyaṃ yājayatyapratigṛhyasya pratigṛhṇātyapi tatra vadhāśaṅgā bhavati yāṃ diśameti prāṇasyaiva samrāṭkāmāya prāṇo vai samrāṭ paramam brahma nainam prāṇo jahāti sarvāṇyenam bhūtānyabhikṣaranti

14.6.10.4

devo bhūtvā devānapyeti ya evaṃ vidvānetadupāste hastyṛṣabhaṃ sahasraṃ dadāmīti hovāca janako vaidehaḥ sa hovāca yājñavalkyaḥ pitā me'manyata nānanuśiṣya hareteti ka eva te kimabravīditi

14.6.10.5

abravīnme jitvā śailino vāgvai brahmeti yathā mātṛmānpitṛmānācāryavānbrūyāttathā tacailino'bravīdvāgvai brahmetyavavadato hi kiṃ syādabravīttu te tasyāyatanam pratiṣṭhāṃ na me'bravīdityekapādvā etatsamrāḍiti

14.6.10.6

sa vai no brūhi yājñavalkya vāgevāyatanamākāśaḥ pratiṣṭhā prajñetyenadupāsīta kā prajñatā yājñavalkya vāgeva samrāḍiti hovāca vācā vai samrāḍbandhuḥ prajñāyata ṛgvedo yajurvedaḥ sāmavedo'tharvāṅgirasa itihāsaḥ purāṇaṃ vidyā upaniṣadaḥ ślokāḥ sūtrāṇyanuvyākhyānāni vyākhyānāni vācaiva samrāṭ prajñāyante vāgvai samrāṭ paramam brahma nainaṃ vāgjahāti sarvāṇyenam bhūtānyabhikṣaranti

14.6.10.7

devo bhūtvā devānapyeti ya evaṃ vidvānetadupāste hastyṛ>

14.6.10.8

abravīnme varkuvārṣṇaḥ cakṣurvai brahmeti yathā mātṛmānpitṛmānācāryavānbrūyāttathā tadvārṣṇo'bravīccakṣurvai brahmetyapaśyato hi kiṃ syādabravīttu te tasyāyatanam pratiṣṭhāṃ na me'bravīdityekapādvā etatsamrāḍiti

14.6.10.9

sa vai no brūhi yājñavalkya cakṣurevāyatanamākāśaḥ pratiṣṭhā satyamityenadupāsīta kā satyatā yājñavalkya cakṣureva samrāḍiti hovāca cakṣuṣā vai samrāṭ paśyantamāhuradrākṣīriti sa āhādrākṣamiti tatsatyam bhavati cakṣurvai samrāṭ paramam brahma nainaṃ cakṣurjahāti sarvāṇyenam bhūtānyabhikṣaranti

14.6.10.10

devo bhūtvā devānapyeti ya evaṃ vidvānetadupāste hastyṛ

14.6.10.11

abravīnme gardabhīvipīto bhāradvājaḥ śrotraṃ vai brahmeti yathā mātṛmānpitṛmānācāryavānbrūyāttathā tadbhāradvājo'bravīcrotraṃ vai brahmetyaśṛṇvato hi kiṃ syādityabravīttu te tasyāyatanam pratiṣṭhāṃ na me'bravīdityekapādvā etatsamrāḍiti

14.6.10.12

sa vai no brūhi yājñavalkya śrotramevāyatanamākāśaḥ pratiṣṭhānanta ityenadupāsīta kānantatā yājñavalkya diśa eva samrāḍiti hovāca tasmādvai samrāḍyāṃ kāṃ ca diśaṃ gacati naivāsyā antaṃ gacatyanantā hi diśaḥ śrotraṃ hi diśaḥ śrotraṃ vai samrāṭ paramam brahma nainaṃ śrotraṃ jahāti sarvāṇyenam bhūtānyabhikṣaranti

14.6.10.13

devo bhūtvā devānapyeti ya evaṃ vidvānetadupāste hastyṛ>

14.6.10.14

abravīnme satyakāmo jāvālo mano vai brahmeti yathā mātṛmānpitṛmānācāryavānbrūyāttathā tatsatyakāmo'bravīnmano vai brahmetyamanaso hi kiṃ syādityabravīttu te tasyāyatanam pratiṣṭhāṃ na me'bravīdityekapādvā etatsamrāḍiti

14.6.10.15

sa vai no brūhi yājñavalkya mana evāyatanamākāśaḥ pratiṣṭhānanda ityenadupāsīta kānandatā yājñavalkya mana eva samrāḍiti hovāca manasā vai samrāṭ striyamabhiharyati tasyām pratirūpaḥ putro jāyate sa ānando mano vai samrāṭ paramam brahma nainam mano jahāti sarvāṇyenam bhūtānyabhikṣaranti

14.6.10.16

devo bhūtvā devānapyeti ya evaṃ vidvānetadupāste hastyṛ>

14.6.10.17

abravīnme vidagdhaḥ śākalyo hṛdayaṃ vai brahmeti yathā mātṛmānpitṛmānācāryavānbrūyāttathā tacākalyo'bravīddhṛdayaṃ vai brahmetyahṛdayasya hi kiṃ syādityabravīttu te tasyāyatanam pratiṣṭhāṃ na me'bravīdityekapādvā etatsamrāḍiti

14.6.10.18

sa vai no brūhi yājñavalkya hṛdayamevāyatanamākāśaḥ pratiṣṭhā sthitirityenadupāsīta kā sthititā yājñavalkya hṛdayameva samrāḍiti hovāca hṛdayaṃ vai samrāṭ sarveṣām bhūtānām pratiṣṭhā hṛdayena hi sarvāṇi bhūtāni pratitiṣṭhanti hṛdayaṃ vai samrāṭ paramam brahma nainaṃ hṛdayaṃ jahāti sarvāṇyenam bhūtānyabhikṣaranti

14.6.10.19

devo bhūtvā devānapyeti ya evaṃ vidvānetadupāste hastyṛṣabhaṃ sahasraṃ dadāmīti hovāca janako vaidehaḥ sa hovāca yājñavalkyaḥ pitā me'manyata nānanuśiṣya hareteti

14.6.11.1

atha ha janako vaidehaḥ kūrcādupāvasarpannuvāca namaste yājñavalkyānu mā śādhīti sa hovāca yathā vai samrāṇmahāntamadhvānameṣyanrathaṃ vā nāvaṃ vā samādadītaivamevaitābhirupaniṣadbhiḥ samāhitātmāsyevaṃ vṛndāraka āḍhyaḥ sannadhītaveda uktopaniṣatka ito vimucyamānaḥ kva gamiṣyasīti nāhaṃ tadbhagavanveda yatra gamiṣyāmītyatha vai te'haṃ tadvakṣyāmi yatra gamiṣyasīti bravītu bhagavāniti

14.6.11.2

sa hovāca indho vai nāmaiṣa yo'yaṃ dakṣiṇe'kṣanpuruṣastaṃ vā etamindhaṃ santamindra ityācakṣate paro'kṣeṇeva paro'kṣapriyā iva hi devāḥ pratyakṣadviṣaḥ

14.6.11.3

athaitadvāme'kṣiṇi puruṣarūpam eṣāsya patnī virāṭ tayoreṣa saṃstāvo ya eṣo'ntarhṛdaya ākāśo'thainayoretadannaṃ ya eṣo'ntarhṛdaye lohitapiṇḍo'thainayoretatprāvaraṇaṃ yadetadantarhṛdaye jālakamivāthainayoreṣā sṛtiḥ satī saṃcaraṇī yaiṣā hṛdayādūrdhvāṃ nāḍyuccarati

14.6.11.4

tā vā asyaitāḥ hitā nāma nāḍyo yathā keśaḥ sahasradhā bhinna etābhirvā etamāsravadāsravati tasmādeṣa praviviktāhāratara iva bhavatyasmācārīrādātmanaḥ

14.6.11.5

tasyā vā etasya puruṣasya prācī dikprāñcaḥ prāṇā dakṣiṇā digdakṣiṇāḥ prāṇāḥ pratīcī dikpratyañcaḥ prāṇā udīcī digudañcaḥ prāṇā ū ūrdhvā digūrdhvāḥ prāṇā avācī digavāñcaḥ prāṇā sarvā diśaḥ sarve prāṇāḥ

14.6.11.6

sa eṣa neti netyātmā agṛhyo na hi gṛhyate'śīryo na hi śīryate'saṅgo'sito na sajyate na vyathate'bhayaṃ vai janaka prāpto'sīti hovāca yājñavalkyaḥ sa hovāca janako vaideho namaste yājñavalkyābhayaṃ tvāgacatādyo no bhagavannabhayaṃ vedayasa ime videhā ayamahamasmīti

Commentaries (2)

Linked texts (12)

Discussed in (10)