Pramāṇa · Search · About · API

Yajurbrahmana 63

Yajurbrāhmaṇa 63

Language
Sanskrit

Contents

63.2

“devaṃ barhirindraṃ vayodhāsam| devaṃ devamavarddhayat
gāyatriyā tejasendriyam| teja indre vayo dadhat| vasuvane vasudheyasya vetu yaja” iti
“devīrdāro devamindraṃ vayodhāsam
devīrdevamavarddhayan| uṣṇihā chandasendriyam| prāṇamindre vayo
dadhat| vasuvane vasudheyasya viyantu yaja” [1] iti
“devī devaṃ vayodhāsam| uṣe indramavarddhatām| anuṣṭubhā chandasendriyam| vācamindre vayo dadhat
atha caturthamantramāha | “devī joṣṭrī devamindraṃ vayodhāsam
devī devamavarddhatām | bṛhatyā chandamendriyam | śrocamindre vayo
dadhat | vasuvane vasudheyasya vītāṃ yaja” [2] iti
atha pañcamamantramāha | “devī ūrkhātī devamindraṃ vayodhasam | devī devamavarddhatām | paṅktyā chandamendriyam | śukamindre vayo dadhat | vasuvane vasudheyasya vītāṃ yaja” iti
atha ṣaṣṭhamantramāha | “devā daivyā hotārā devamindraṃ vayodhasam | devā devamavarddhatām | triṣṭubhā chandasendriyam | tviṣimindre vayo dadhat | vasuvane vasudheyasya vītāṃ yaja” [3] iti
“devīstisrastisro de̱vīrva̍yo̱dhasa̍m| pati̱mindra̍mavarddhayan| jagatyā̱ chanda̱sendri̱yam| bala̱mindre̱ vayo̱ dadha̍t
vasu̱vane̍ vasu̱dheya̍sya viyantu̱ yaja”
“de̱vo narā̱śam̐so̍ de̱vamindra̍ṃ vayo̱dhasa̍m| de̱vo de̱vama̍varddhayat| vi̱rājā̱ chanda̱sendri̱yam| reta̱
indre̱ vayo̱ dadha̍t| vasu̱vane̍ vasu̱dheya̍sya vetu̱ yaja” [4]
“de̱vo vana̱spati̍rde̱vamindra̍ṃ vayo̱dhasa̍m
de̱vo de̱vama̍varddhayat| dvi̱padā̱ chanda̱sendri̱yam| bhaga̱mindre̱ vayo̱
dadha̍t| vasu̱vane̍ vasu̱dheya̍sya vetu̱ yaja”
“de̱vaṃ ba̱rhirvā̍ratīnāṃ de̱vamindra̍ṃ vayo̱dhasa̍m| de̱vo de̱vama̍varddhayat| ka̱kubhā̱ chanda̱sendri̱yam| yaśa̱ indre̍
athaikādaśamantramāha | "devo agniḥ sviṣṭakṛddevamindraṃ vayodhamam| devo devamavarddhayat| aticchandamā chandasendriyam
kṣatramindre vayo dadhat| vasuvane vasudheyasya vetu yaja" [5] iti
asya prapāṭhakasya anuvākārthamaṅgrahaḥ
gṛhyā upasthitihauma upahomo'bhiṣecanam
tathāvabhṛtha aindre tu paśau catvāra īritāḥ
paśutraye'tha catvāraḥ sūktavāke tvanantaraḥ
piṭṭayajñe hyuttaraḥ syāt paśāvaindre catuṣṭayam
vedārthasya prakāśena tamo hārdaṃ nivārayan
pumarthāṃścaturo deyādvidyātīrthamaheśvaraḥ
kvāśrutyā bhāti kālo'tra maivamaṅgatvaśodhanam
śrutermukhyaṃ prakriyā ca tathā satyanugṛhyate
iti prathamo'nuvākaḥ

63.2-2

ṣaṣṭhaṃ havirvidhatte | "atha yadvaiśvadevaḥ | vaiśvadevo hi vaiśyaḥ"
saptamaṃ havirvidhatte | "atha yanmārutaḥ | mārutā hi vaiśyaḥ"
"saptaitāni
havīm̐ṣi bhavanti | sapta gaṇā vai marutaḥ"
"pṛśniḥ paṣṭhauhī mārutyālabhyate | viśro
vai marutaḥ"
"viśa evaitanmadhyato'bhiṣicyate | tasmādā eṣa viśaḥ priyaḥ | viśo hi madhyato'bhiṣicyate"
"ṛṣabhacarme'bhyabhiṣiñcati
iti dvitīyo'nuvākaḥ

63.7

vākpatīyam” iti| ‘bārhaspatyaḥ’ aṣṭākapālaḥ karttavyaḥ, yadvṛhaspatisambandhitvam etadeva ‘brāhmaṇasya’, vākpatitvaṃ nāma
ṣaṣṭhaṃ vidhatte | “atha yatsārasvataḥ| etadvi pratyacaṃ brāhmaṇasya
vākpatīyam” iti| ‘sārasvataḥ’ aṣṭākapālaḥ kāryyaḥ, ‘brāhmaṇasya’ sarasvatīsambandhitvaṃ ‘yat’ asti etat pratyakṣameva ‘vākpatitvam, bṛhaspatisambandhena tu yadvākpatitvaṃ pūrvvamuktaṃ tacchāstrasiddham| jihvāyāḥ sarasvatīsambandhe tu tadvākpatitvam anubhūyate
aṣṭamaṃ vidhatte | “atha yad dyāvāpṛthivyaḥ| indro vṛtrāya
vajramudayacchat | taṃ dyāvāpṛthivī nānnamamyetām | tametenaiva
bhāgadheyenānvamamyetām [2] | vajrasya vā eṣā'numānāya | anumatavajraḥ sṛṣṭvātā” iti | ‘dyāvāpṛthivyaḥ’ ekakapālaḥ karttavyaḥ,
atha caturtho'nuvākaḥ
atha pañcamo'nuvākaḥ
asmin pṛthisave abhiṣekamantraṃ vidhatte | “nārāśaꣲsyarcā'bhiṣiñcati| manuṣyā vai narāśaꣲsaḥ| niṣkṛtya vāvaitat
asmin pṛthiptave karttavyaviśeṣaṃ vidhatte | “yatkiñca rājasūyamanuttaravedīkam | tatsarvvaṃ bhavati” iti | rājasūye uttaravediyuktāḥ satyasomayāgāḥ dvipaśuḥ paśubandhaḥ cāturmāsyāni
ca etāni varjayitvā yadanyadānumatyādikaṃ sautrāmaṇyāntamasti,
‘tatsarvvam’ atra karttavyam
atha ṣaṣṭho'nuvākaḥ
“yo vai vājapeyaḥ | sa samrāṭsavaḥ | yo rājasūyaḥ | sa varuṇasavaḥ | prajāpatiḥ svārājyaṃ parameṣṭhī | svārājyaṃ gaureśa” iti
"gauriva bhavati [1]
ya etena yajate | ya ucainamevaṃ veda” iti
"sim̐he vyāghra uta yā pṛdākau| tviṣiragnau brāhmaṇe sūrye yā
indraṃ yā devī subhagā jajāna| sā na āganvarttasā saṃvidānā”
“yā rājanye dundubhāvāyatāyām
aśvasya krande puruṣasya māyau| indraṃ yā devī subhagā jajāna
sā na āganvarttasā saṃvidānā”
“yā hastini dvīpini yā hiraṇye | tviṣiraśveṣu puruṣeṣu goṣu [1]| indraṃ yā devī subhagā
taujasvanta mrojasvanta śrīṇāmi [2]| indrāya tvā payasvate
payasvanta m̐ śrīṇāmi| indrāya tvāyuṣmatta śrāyuṣmanta m̐ śrīṇāmi”
ājyamanthasya nābhimantraṇādīṃstrīnmantrānāha| “tejo'si
tatte prayacchāmi| tejasvadastu me mukham| tejasvacchiro prastu
me| tejaskhān viśvataḥ pratyaṅ| tejasā sampiṣṭagdhi mā” dūti
payomanthasya nābhimantraṇādīṃstrīnmantrānāha| “ojo'si
tatte prayacchāmi [3] | ojasvadastu me mukham| ojasvacchiro
astu me| ojaskhān viśvataḥ pratyaṅ | ojasā sampiṣṭagdhi mā”
dadhimanthasya nābhimantraṇādīṃścāmmannānāha | “payo'si | tatte
prayacchāmi | payasvadasta me mukham | payasvacchiro astu
me | payasvān viśvataḥ pratyaṅ | payasā sampiṣṛgdhi mā" [4] iti
"āyurasi
tatte prayacchāmi | āyuṣmadasta me mukham | āyuṣmacchiro astu
me | āyuṣmān viśvataḥ pratyaṅ | āyuṣyā sampiṣṛgdhi mā" iti
"imamagna
āyuṣe varcase kṛdhi | priya reta varuṇa somarājan | mā
te vāsyā adite śarma yaccha | viśve devā jaradaṣṭiryathā sat”
[5] iti
"āyurasi viśvāyurasi
samudra ivāsi gahvānaḥ | soma ivāsyadābhyaḥ | agniriva viśvataḥ pratyaṅ | sūryya dūva jyotiṣā vibhūḥ” [6] iti
rasaḥ | tamahamuṣmā āmuṣyāyaṇām | ojase vīryāya̍ gṛhṇāmi
a̱pāṃ yo madhya̱to rasa̍ḥ | tamahamuṣmā āmuṣyāya̱ṇāya̍ | pu̱ṣṭyai
pra̱jana̍nāya gṛhṇāmi | a̱pāṃ yo ya̱jñiyo̱ rasa̍ḥ | tamahamuṣmā
āmuṣyāya̱ṇāya̍ | āyuṣe̍ dīrghāyu̱ttvāya̍ gṛhṇāmi" [7] iti
atra viniyogasaṅgrahaḥ
syādodanasave homaḥ siṃhe mantracatuṣṭayāt
rāṣṭṛcaturbhiścaturmantrān kalpayed brāhmaṇādayaḥ
āājyaṃ kṣīraṃ dadhi jalaṃ dravyāṇyeṣāṃ kramādiha
śrīṇanti saktubhirmanthānindrāyeti catuṣṭayān
tejo'sītyājyamanthasya mantraṇaṃ tatra ityataḥ
taṃ manthaṃ svāmine dadyāttejotyantaṃ sa lañchayet
kṣīrādimantheṣvapyojo'sītyādimantrāstathaiva hi
khādantaṃ mantrayettamamāyurmu svāmino tayā
yato'bhiṣicyābhiṣiktaṃ samudrā mantrayeta hi
apāmityabhiṣekāya gṛhṇāmīti jalaṃ gṛhāt
anuvāke saptame'smin mantrā dvātriṃśadīritāḥ
iti saptamo'nuvākaḥ

63.8

athāṣṭamo'nuvākaḥ
atha tṛtīyāmāha | “anu̍ ttvendro madanu̱ bṛha̱spati̍: [1]
anu̱ somo̍ a̱ntva̱gnirā̍vīt| anu̍ ttvā̱ viśve̍ de̱vā a̍vantu| anu̍
sa̱pta rājā̍no ya u̱tābhi̍ṣiktāḥ” iti
atha caturthīmāha | “anu̍ ttvā mi̱trāvaru̍ṇāvi̱hāva̍tam| anu̍
dyāvā̍pṛthi̱vī vi̱śvaśa̍mbhu| sūryyo̱ aho̍bhiranu̱ lāva̍tu| ca̱ndramā̍
atha pañcamīmāha | “dyauśca tvā pṛthivī ca pracetasā | śukko
bṛhaddakṣiṇā tvā piparttu | anu svadhā cikitsitāᳪ somo
agniḥ | ayaṃ pṛṇaktu rajasī upastham” [1] iti
atra viniyogasaṅgrahaḥ
abhīti rathamabhye'ti hẏātiṣṭhetyabhimantraṇam
aṅkau cakre spṛśedrātimantrayet rathamaṃsthitam
pañcabhistveva mantroktā aṣṭau mantrāḥ kramādamī
ityaṣṭamo'nuvākaḥ

63.14

atha daśamo'nuvākaḥ
athaikādaśo'nuvākaḥ
atha paśūn vidhatte | “tasmādeta aindrā mārutā ukṣāṇaḥ
savanīyā bhavanti | trayaḥ prathame'hannālabhyante | evaṃ dvitīye
evaṃ tṛtīye [1] | evaṃ caturthe | pañcottame'hannālabhyante | varpiṣṭhamiva hyetadahaḥ” iti
atha dvādaśo'nuvākaḥ
atha śukragrahasya purorucamāha | “dve virūpe carataḥ svarye
anyān‍yā vatsamupadhāpayete | hariranyasyāṃ bhavati svadhāvān
śukro anyasyāṃ dadṛśe suvarcāḥ" iti
atha manthigrahasya purorucamāha | “pūrvvāparaṃ carato māyayaitau | śiśū krīḍan‍tau pariyāto adhvaram | viśvānyanyo
bhuvanābhicaṣṭe | ṛtūnanyo vidadhajjāyate punaḥ" iti
“trīṇi śatāt trīsahasrāṇyagnim | trim̐śacca devā nava cāsaparyany [2]| aukṣan ghṛtairāstṛṇan barhirasmai | ādiddhotāraṃ nyasādayanta” iti
“agnināgniḥ samidhyate
kavirgṛhapatiryuvā | havyavāḍ juhvāsyaḥ” iti
atha vaiśvadevagrahasya purorucamāha | “agnirdevā̱nāṃ jaṭha̍ram
pūtada̍caḥ ka̱vikra̍tuḥ | de̱vo de̱vebhi̱rāgama̍t” iti
atha marutvatīyagrahāṇāṃ yāstisraḥ purorucaḥ tāsāṃ madhye
prathamāmāha | “a̱gniśri̍yo ma̱ruto̍ viśvakṛ̍ṣṭayaḥ | ā lṣamu̱gramava̍
īmahe vayam [3] | te svā̱nino̍ ru̱driyā̍ varpa̱nirṇija̍ḥ | mi̱hlòkṣā
na ṣe̍ṣakratavaḥ su̱dāna̍vaḥ” iti
atha dvitīyāmāha | “yada̱ttame maruto madhyame vā | yadvāvame subhagāmo diviṣṭha | tato no rudrā utavānvasya | agne
vittāddhaviṣo yadyajāmaḥ” iti
atha tṛtīyāmāha | “īḍe agnim̐ svavasamnamobhiḥ | iha
prasanno vicayat kṛtaṃ naḥ | rathairiva prabhara vājayadbhiḥ | pradkṣiṇinraśatām̐ stomamṛdhyām” [4] iti
atha māhendragrahasya purorucamāha| “śrudhi śrutkarṇa vahnibhiḥ
devairagne mayāvabhiḥ | āsīdantu barhiṣi | mitrā varuṇo aryyamā | prātaryāvāṇo adhvaram” iti
athādityagṛhasya tisraḥ purorucaḥ, tatra prathamāmāha
“viśveṣāmaditiryajñiyānām | viśveṣāmatithirmānuṣāṇām
agnirdevānā mava āvṛṇānaḥ | sumṛḍīko bhavatu viśvavedāḥ”
iti
“tve agne sumatiṃ bhikṣamāṇāḥ [5]
divi śravo dadhire yajñiyāsaḥ | naktā ca cakruruṣasā virūpe
kṛṣṇañca varṇamaruṇañca sambhuḥ” iti
“tvāmagna ādityāsa āsyam | tvāṃ
jihvāṃ śucayaścakrire kave | tām̐ rātiṣāco adhvareṣu
saścire | tve devā haviradantyāhutam” iti
atha manthigrahasya purorucamāha | “uta tyadāśvaśviyam
yadindranāhuṣīṣvā | agre vikṣu pratīdayat” [2] iti
athāgrayaṇasya purorucamāha | “bhareṣvindraṃ suhava havāmahe | am̐homucam̐ sukṛtaṃ daivyaṃ janam | agniṃ mitraṃ varuṇam̐ .
sātaye bhagam | dyāvāpṛthivī marutaḥ svastaye” iti
“imāṃ te dhiyaṃ pramare
maho mahīm | asya stotre dhiṣaṇā yatta ānaje | tamutsave ca
prasave ca sāsahrim | indraṃ devāsaḥ śavasā madannanu” [4]
atha caturddaśo'nuvākaḥ
"prajāpatiḥ paśūnasṛjata | te'smāt sṛṣṭāḥ parāñca āyan
tānagniṣṭomena nāpnot | tānukthyena nāpnot | tān ṣoḍaśinā nāpnot | tān rātriyā nāpnot | tānaśvinā nāpnot | so'gnimabravīt | imānma īpseti | tānagnistrivṛtā
stomena nāpnot [1] | sa indramabravīt | imānma īpseti
tāninrdaḥ pañcadaśena stomena nāpnot | sa viśvān devānabravīt
imānma īpseteti | tān viśve devāḥ saptadaśena stomena nāpnuvan | sa viṣṇumabravīt | imānma īpseti | tān viṣṇurekaviṃśena stomenāpnot | vāravantīyenāvārayata | idaṃ viṣṇurvicakramaiti vyakramata" iti
iti caturddaśo'nuvākaḥ

63.15

atha dvitīyāmāha | “māvorhi deva pramavāya pitre | varṣmāṇamasmai varimaṇamasmai | athāsmabhyaᳪ savitaḥ sarvvatātā | dive
diva āsuvā bhūripaśvaḥ” iti
atha tṛtīyāmāha | “bhūto bhūteṣu carati praviṣṭaḥ| sa bhūtānāmadhipatirbabhūva [1] | tasya mṛtyau carati rājasūyam | sa
rājā rājyamanumanyatāmidam” iti
“āyaṃ bhātu śavasā pañcakaṣṭoḥ | indra iva
jyeṣṭho bhavatu prajāvān | asmā astu puṣkalaṃ citrabhānu
āyaṃ pṛṇaktu rajasī upastham” iti
“yatte śilpaṃ kaśyapa rocanāvat | indriyāvat puṣkalaṃ citrabhānu | yasminsūryyā arpitāḥ sapta sākam
tasmintrājānamadhi viśrayemam” iti
stvā paścādabhiṣiñcantu jāgatena chandasā | viśve tvā devā
uttarato'bhiṣiñcantvānuṣṭubhena chandasā | bṛhaspatistvopariṣṭādabhiṣiñcantu pāṅktena chandasā" [5] dūti
kalpaḥ | aruṇaṃ tvā vṛkamityenamabhimantryeti | pāṭhastu, “aruṇaṃ tvā vṛkamugraṃ khajaṃ karam | roṣamānaṃ marutāmaye ṛṣiyaḥ
sūryyavantaṃ maghavānaṃ viprāmahima | indramukthyeṣu nāmaṅkatam
ūvema" iti
iti pañcadaśo'nuvākaḥ

63.16

"namasta ṛṣe gada | avyathāyai tvā svadhāyai tvā [1]
mā na indrābhitasvadṛṣvāriṣṭāmaḥ| evā brahmanvvedastu" iti
"tiṣṭhā rathe adhi yadvajrahastaḥ" iti
“dyauśca tvā pṛthivī ca pracetasā | śukko
bṛhaddakṣiṇā tvā piparttu | anu svadhā cikitā m̐ somo agniḥ
anu tvāvatu savitā savena" [2] iti
“indraṃ viśvā avīvṛdhan | samudraṃ vyacasaṅgiraḥ| rathītama m̐ rathīnām | vājānā m̐ satpatiṃ patim”
“pari mā menyā ghoṣāḥ| jyānāṃ vṛñjantu ṣṭaṣṭravaḥ | medhiṣṭhāḥ pinvamānā iha | māṃ gopatimabhisaṃviśantu” iti
atha dvitīyāmāha | "tanmo'numatiranumanyatām | tanmātā pṛthivī tatpitā dyauḥ [3]| tadgrāvāṇaḥ somasuto mayobhuvaḥ | tadaśvinā śṛṇutaᳵ saubhagā yuvam" iti
atha tṛtīyāmāha | "enā vyāghraṃ pariṣasvajānāḥ | siᳵhaᳵ
hinvanti mahate saubhagāya | samudraṃ na suhavaṃ tasthivāᳵsam
marmṛjyante dvīpinamapsavantaḥ" iti
sāvetu sūryyaḥ | udidaṃ māmakaṃ vacaḥ | udihi deva sūryya
maha vamunā mama| ahaṃ vāco vivācanam | mayi vāgastu dharṇiḥ
yantu nadyo varṣantu parjanyāḥ | supippalā oṣadhayoḥ bhavantu”
“annavatāmodanavatāmāmitavatām | eṣā rājā bhūyāsam”
atra viniyogasaṅgrahaḥ
abhīti rathamāgatyā''tiṣṭhārohasya mantraṇam
akṣau cakre upaspṛśya namo viprābhimantraṇam
sārathirmantrayettiṣṭhā''raśmīcañca['bhimarśanam
ātiṣṭha ṣaṅgigārūḍhaṃ mantrayeta paridvayam
vācayetāvate heḍaḥ tribhistamabhimantrayet
udasāviti rājānaṃ dvābhyāṃ sūryyamavekṣayet
anna grāmānavekṣeta proktā mantrāstu viṃśatiḥ
iti ṣoḍaśo'nuvākaḥ

63.4.1

athāṣṭādaśo'nuvākaḥ
“tadyathā ha vai sūtagrāmaṇyaḥ | evaṃ chandām̐si | taṃ꣱hyasāvādityo bṛhatīrabhyūḍhaḥ [4] | satobṛhatīṣu stuvate sato bṛhan
prajayā paśubhirasānītyeva” iti
tāsvṛkṣu gānakāle kañcidviśeṣaṃ vidhatte | “vyatiṣaktābhiḥ
stuvate | vyatiṣaktaṃ vai kṣatraṃ viśā | viśaivainaṃ kṣatreṇa vyatiṣajati”
asya prapāṭhakasthānuvākārthasaṅgrahaḥ
saptame tu savākhyāḥ syu stūyate hyabhiṣicyate
īśvaratvena ye'pyete procyante savanāmakāḥ
bṛhaspatisave vaiśyamave brahmamavastathā
proktaḥ somasavastadvat satraḥ syāt pṛthināmakaḥ
gosavaścodanākhye tu save homārthamantrakāḥ
rathārohaḥ karmmavidhiḥ pañcaśāradanāmakaḥ
ṛtustadīyapaśavo hyagniṭuti purorucaḥ
indrastuti puroruk syādaptoryāmavidhistathā
atha taittirīya-brāhmaṇabhāṣye
dvitīyakāṇḍe'ṣṭamaprapāṭhake
prathamo'nuvākaḥ
ṛcaḥ ṣaṭ sūkta ekasminnaca dve dve kramādbhavet
vapāyāśca puroḍāśe haviṣīti kramo bhavet
atha vapāyājyāmāha| “rāye'nu yaṃ jajñatū rodasī ubhe
rāye devī dhiṣaṇā dhātikaivaṃ | adhā vāyuṃ niyutaḥ sacata
“pra vāyumacchā bṛhatī
manīṣā [1]| bṛhadrayiṃ viśvavārāᳵ rathaprām| dyutadyāmā
niyutaḥ patyamānaḥ| kaviḥ ka Mercuryimiyakṣasi prayajyo” iti
“prajāpate na tvadetānyanyaḥ | viśvā jātāni pari tā babhūva
yatkāmāste juhumastanno astu [1]| vayam̐ syāma patayo rayīṇām” iti
atha vapāyā yājyāmāha | “rayīṇāṃ patiṃ yajanaṃ bṛhantam
asmin bhare nṛtamaṃ vājasātau | prajāpatiṃ prathamajāmṛtasya
yajāma devamadhi no bravītu” iti

63.4.2

atha puroḍāśasya puro'nuvākyāmāha | “prajāpate tvaṃ nidhipāḥ purāṇaḥ | devānāṃ pitā janitā prajānām | patirviśvasya jagataḥ parasyāḥ havirno deva viśvave juṣasva” iti
"taveme lokāḥ pradiśo
diśaśca [3]| parāvato nivatta udvataśca | prajāpate viśvasṛgjīvadhanya idaṃ no deva | pratiharyya havyam" iti
"prajāpatiṃ prathamaṃ yajñiyānām | devānāmagre yajataṃ yajadhvam | sa no dadātu draviṇa 5
suvīryyam | rāyaspoṣaṃ viṣyatu nābhimasme" iti
“yo rāya īśe śatadāya ukthyaḥ
yaḥ paśūnām̐ racitā viṣṭhitānām| prajāpatiḥ prathamajā ṛtasya
[4]| sahasradhāmā juṣatām̐ havirnaḥ”
“somāpūṣaṇā
rajaso vimānam| saptacakram̐ rathamaviśvaminvam| viṣūvṛttaṃ manasā
yujyamānam| taṃ jinvatho vṛṣaṇā pañcaraśmim”
“divyanyaḥ sadanaṃ cakra uccā
pṛthivyāmanyo adhyantarikṣe | tāvasmabhyaṃ puruvāraṃ purukṣum | rāyaspoṣaṃ viṣyatāṃ nābhimasme” [5] iti
“dhiyaṃ pūṣā jinvatu
viśvamimvaḥ | rayi somo rayipatardadhātu | avatu devya"te śukrāśaḥ śucayo raśmivantaḥ | sīdantvādityā adhi barhiṣi priye | kāmena devāḥ sarathaṃ divo naḥ
āyāntu yajñamupa no juṣāṇāḥ”
“te sūnavo aditeḥ pīvamāmiṣam | ghṛtaṃ pinbat pratiharyyan nṛtejāḥ | pra yajñiyā yajamānāya yemure | ādityāḥ kāmaṃ pitumantamasme” iti
“ā naḥ putrā aditeryyāntu yajñam | ādityāsaḥ pathibhirddevayānaiḥ [1] | asme
kāmaṃ dāśuṣe sannamantaḥ| puroḍāśaṃ ghṛtavantaṃ juṣantām” iti
“stabhāyata nirṛtim̐ sedhatāmatim | pra raśmibhiryatamānā ṛtambhāḥ | ādityāḥ kāma
atha haviṣaḥ puro'nuvākyāmāha | "ādityān kāmamavase
hvema | ye bhūtāni janayanto vicityuḥ | sodantu putrā

63.4.3

aditerupastham| stīrṇaṃ barhirhaviradyāya devāḥ" [2] iti
atha haviṣo yājyāmāha| "stīrṇaṃ barhiḥ sīdatā yajñe
asmin| bhrājāḥ sedhanto amatiṃ durevām | asmabhyaṃ putrā
aditeḥ prayacchata | ādityāḥ kāmahaviṣo juṣāṇāḥ" iti
atha puroḍāśasya puro'nuvākyāmāha| "acchā giro matayo
devayantīḥ| agniṃ yanti draviṇaṃ bhikṣamāṇāḥ| sumandṛśaṃ
supratīkaṃ svañcam| havyavāhamaratiṃ mānuṣāṇām" iti
atha puroḍāśasya yājyāmāha| "agne tamasmadyuyodhyamīvāḥ| anagnicā abhyamanta kṛṣṭīḥ| punarasmabhyaṃ suvitāya
deva| kṣāṃ viśvebhirajarebhirryajatra" [4] iti
atha haviṣaḥ puro'nuvākyāmāha | “agne tvaṃ pārayā navyo
asmān | svastibhiratidurgāṇi viśvā | pūśca pṛthvī bahulā na
urvī | bhavā tokāya tanayāya śaṃ yoḥ” iti
atha haviṣo yājyāmāha | “pra kāravo mananā vācyamānāḥ | devadrīcīnayata devayantaḥ | dakṣiṇā vāḍvājino
prācyeti | havirbharantyagnaye ghṛtācī” iti
“jagṭabhṇā te dattiṇamindra hastam [5] | vasyavo vasupate vasūnām | vidmā hi
tvā gopatim̐ śūra gonām | asmabhyaṃ citraṃ vṛṣaṇaṃ rayiṃ dāḥ”
“tavedaṃ viśvamabhitaḥ paśavyam | yat paśyasi cakṣuṣā sūryyasya | gavāmasi gopatireka
atha haviṣaḥ puro'nuvākyāmāha | “mamindra̱ no mana̍sā
neṣi̱ gobhi̍ḥ | saᳵ sū̱ribhi̍rmaghavañchacvanta̱ᳵ sva̱styā | saṃ brahma̍ṇā
de̱vakṛ̍ta̱ṃ yadasti̍ [6] | saṃ de̱vānāṃᳵ su̱matyā ya̱jñiyā̍nām”
atha haviṣo yājyāmāha | “ā̱rācchatru̍mapabādhasva dū̱ram
u̱gro yaḥ śamba̍ḥ puruhūta̱ tena̍ | a̱sme dhe̍hi yava̱madgoma̍dindra

63.4.4

kṛ̱dhī dhiya̍ṃ jari̱tre vāja̍vantīm” iti | he ‘puruhūta’ bahubhiryajamānairāhuta, indra, ‘ugraḥ’ krūraḥ, ‘yaḥ’, ‘śamba’nāmako'suraḥ,
‘tena’, sahitam, ‘ārāt’ samīpaṃ varttamānaṃ, ‘śatruṃ’, ‘dūraṃ’, yathā
bhavati tathā, ‘apabādhasva’ | he ‘indra’, ‘yavamat’ yavaiḥ prabhūtairupetaṃ,
‘gomat’ bahubhirgobhirupetaṃ, dhanam, ‘asme dhehi’ asmāsu sthāpaya | ‘jaritre’ jaraṇaśīle, mayi, ‘vājavatīṃ’ annena rasaiśca
sampūrṇāṃ, ‘dhiyam’ anugrahabuddhiṃ, ‘kṛdhi’ kuru
atha śvetāṃ bārhaspatyāmityasya paśoḥ sūkte vapāyā yājyāatha puroḍāśasya puro'nuvākyāmāha | "bṛhaspatiḥ prathamaṃ
jāyamānaḥ | maho jyotiṣaḥ parame vyoman | saptāsyastuvijāto raveṇa | vi saptaraśmiradhamattamā5si" [7] iti
atha puroḍāśasya yājyāmāha | "bṛhaspatiḥ samajayadvasūni | maho vrajān gomato deva eṣaḥ | apaḥ siṣāsansatsuvarapratīttaḥ | bṛhaspatirhantyamitramarkaiḥ" iti
"iyaᳪ śuṣmebhirbisakhā ivārujat | sānu girīṇāṃ taviṣebhirūrmibhiḥ | pārāvadaghnīmavase
suvṛktibhiḥ | sarasvatīmāvivāsema dhītibhiḥ” [8] iti
atra viniyogasaṅgrahaḥ
te śukreti vapāyāṃ syādānneyāmagna ityatha
indramaindryāṃ tathāvedhasaṃ śvetāyāmudoritam
āno meṣyāṃ dvitīye'smin sūktapañcakamīritam
iti dvitīyo'nuvākaḥ
atha haviṣo yājyāmāha | “yā te dhāmāni divi yā
pṛthivyām | yā parvvateṣvoṣadhīṣvapsu | tebhirno viśvaiḥ sumanā
ahelan | rājantsauma prati havyā gṛbhāya” iti
atha vaiṣṇavaṃ vāmanamālabheta sparghamāna ityasya paśoḥ sūkte
pratīkatrayaṃ darśayati | “viṣṇornukaṃ tadasya priyam | pratadviṣṇuḥ”

63.4.5

atha puroḍāśasya yājyāmāha | “paro mātrayā tanvā vṛdhāna | na te mahitvamanvaśnuvanti | ubhe te vidma rajasī pṛthivyā
viṣṇo deva tvam | paramasya vitse” [2] iti
atha puroḍāśasya yājyāmāha | “abhi ṣū̱dhā mi̍tha̱tīra̍riṣaṇyan | a̱mitra̍sya̱ vyatha̍yā manyu̱mindra̍ | a̱bhirbha̍vi̱ṣyā a̱bhiyujo̱ viṣū̍cīḥ | ārtyā̍ya vi̱ṣo'va̍tāra̱dīmā̍ḥ” dūti | he ‘indra’,
‘amitrasya’ asmadvairiṇaḥ, ‘manyuṃ’ krodhaṃ, ‘vyathaya’ bādhitaṃ, niatha haviṣaḥ puro'nuvākyāmāha | "ayam̐ śṛṇve adha
jayannutaghnan | ayamuta prakṛṇute yudhā gāḥ | yadā satyaṃ kṛṇute
manyumindraḥ [3] | viśvaṃ dṛḍhaṃ bhayata ejadasmāt” dūti
atha puroḍāśasya yājyāmāha | “vṛtrasya tvā śvasathādīṣamāṇāḥ viśve devā ajahuryye sakhāyaḥ | marudbhirindra sakhyaṃ te
astu [5] | athaimā viśvāḥ pṛtanā jayāsi” iti
atha haviṣaḥ puro'nuvākyāmāha | “vadhīṃ vṛtraṃ maruta indriyeṇa | svena bhāmena taviṣā babhūvān | ahametā manave viśvacandrāḥ | sugā apaścakara vajrabāhuḥ” iti
“sa eva vīraḥ sa u voryāvān
sa ekarājeā jagataḥ parasyāḥ | yadā vṛtramataracchūra indraḥ
athābhavaddamitābhikratūnām” iti
“indrā yajñaṃ varddhayan viśvavedāḥ | puroḍāśasya juṣatāᳵ havirnaḥ | vṛtraṃ torvā
dānavaṃ vajrabāhuḥ [7] | diśo dṛm̐hat dṛm̐hitā dṛm̐haṇena”
iti
“imaṃ yajñaṃ varddhayan viśvavedāḥ | puroḍāśaṃ pratigṛhṇātvindraḥ | yadā vṛtramataracchūra
"indrastarasvānabhimātiṣāhaḥ| hiraṇyavāśīriṣiraḥ suvarṣāḥ| tasya vayaᳵ
sumatau yajñiyasya| api bhadre saumanase syāma" iti
“hiraṇyavarṇo abhayaṃ kṛṇotu

63.4.6

abhimātihendraḥ pṛtanāsu jiṣṇuḥ | sa naḥ śarma trivarūthaṃ viyaṃsat| yūyaṃ pāta svastibhiḥ sadā naḥ” iti
“indraగ్ṃ stuhi vajriṇaగ్ṃ somapṛṣṭham | puroḍāśasya juṣatāగ్ṃ havirnaḥ [1] | hatvābhimātīḥ pṛtanā sahasvān | athābhayaṃ kṛṇuhi viśvato naḥ”
“stuhi śūraṃ vajriṇamapratītaṃ
abhimātihanaṃ puruhūtamindram | ya eka icchatapatirjaneṣu
tasmā indrāya havirājuhota”
“indro devānāmadhipāḥ
purohitaḥ | diśāṃ patirabhavadvājinīvān | abhimātiṣā
taviṣastuviṣmān | asmabhyaṃ citraṃ vṛṣaṇaగ్ṃ rayiṃ dāt” [2]
carṣaṇīnām | arā̱nna nemiḥ pari̱tā ba̍bhūva” [3] iti
atha haviṣo yājyāmāha| “a̱bhi si̱dhmo a̍jigādasya
śatrū̍n| vi ti̱gmena̍ vṛṣa̱bheṇā̱puro̍bhet| saṃ vajre̍ṇāsṛjadvṛ̱tramindra̍ḥ| pra svāṃ ma̱tima̍tiracchāśadā̱naḥ” iti
atha yo bhrātṛvyavān syāt sa sparddhamāno vaiṣṇavavāruṇīṃ
vaśāmālabhetetyasya paśoḥ sūkte vapāyāḥ puro'nuvākyāmāha
“viṣṇu̍ṃ de̱vaṃ varu̍ṇamūtaye̱ bhaga̍m| meda̍sā de̱vā va̱payā̍ yajaatha vapāyā yājyāmāha| “me̱dasā̍ de̱vā va̱payā̍ yajadhvam | viṣṇu̍ñca de̱vaṃ varu̍ṇañca rā̱tim [4] | tā no̍ a̱mīvā̱
apa̍bādhamānā̍ | i̱maṃ ya̱jñaṃ ju̍ṣamā̱ṇāvupa̍tam” iti
atha puroḍāśasya puro'nuvākyāmāha | “viṣṇū̍ varuṇā yu̱vama̍dhva̱rāya̍ naḥ| vi̱śe janā̍ya mahi̱ śarma̍ yacchatam | dī̱rghapraya̱jyū ha̱viṣā̍ vṛdhā̱nā | jyoti̍ṣāṇā̱tīrdahata̱ṃ tamā̍si”
iti
“yayorojasā skabhitā
rajām̐si | vīryyebhirvīratamā śaviṣṭhā | yā patyete apratītā
sahobhiḥ | viṣṇū agan varuṇā pūrvvahūtau” [5] iti
“viṣṇūvaruṇāvabhiśastipā vām | devā yajanta haviṣā ghṛtena | apāmīvām̐ sedhatam̐

63.4.7

rakṣasaśca | athādhattaṃ yajamānāya śaṃ yoḥ” iti
"am̐homucā vṛṣabhā supratūrtī
devānāṃ devatamā śaciṣṭhā | viṣṇū varuṇā pratiharyyataṃ naḥ
idaṃ narā prayatamataye haviḥ” iti
“mahī nu dyāvāpṛthivī
iha jyeṣṭhe | rucā'bhavatāᳵ śucayadbhirṛrkaiḥ [6]| yatsīṃ variṣṭhe
bṛhatī viminvan | nṛvadbhyo'tra paprathānebhirevaiḥ” iti
atha haviṣaḥ puro'nuvākyāmāha | "idaṃ dyāvāpṛthivī satyamastu | pitarmātaryyadihopabruve vām| bhūtaṃ devānāmubhayaṃ avobhiḥ| vidyāmeṣaṃ vṛjanaṃ jīradānum” iti
haviṣo yājyāmāha| “urvī pṛthvī bahule dūra ante| upabruve
namasā yajñe asmin | dadhāte ye subhagam pratnartī| dyāvā rakṣataṃ
"yā jātā oṣadhayo'tividdhyāḥ pariṣṭhāḥ | yā auṣadhayaḥ somarājñīraśvāvatīm̐ somavatīṃ | oṣadhīriti mātaro'nyāvo anyāmavatu" [8] iti
atra viniyogasaṃgrahaḥ
indrastarasvānityetadabhimāniṣva aindrake
anavo vajrayuktendre vaśāya viṣṇurityadaḥ
mahī dyāvāpṛthivyā yā jātāvehatocyate
iti caturtho'nuvākaḥ

63.5

dyathā vaśam | matyo manyurmahi karmyā kariṣyataḥ | yo gā udājat
sa dive vi cābhajat | mahīva rītiḥ śavasā sarat pṛthak" iti
atha puroḍāśasya yājyāmāha | "indhāno agniṃ vanavadanabyataḥ | kṛtabrahmāpūśubhravadvātahavya it | jātena jātamati saprasṛṅkṣate | yaṃ yaṃ yujaṃ kṛṇute brahmaṇaspatiḥ" iti
“prapathe pathāmajaniṣṭa pūṣā
[3] prapathe divaḥ prapathe pṛthivyāḥ | ubhe abhi prayatamemaghasthe
ā ca parā ca carati prajānan” iti
atha haviṣaḥ puronuvākyāmāha | "pūṣā subandhurdiva āpṛthivyāḥ | daḍaspatirmaghavā dasmavarcāḥ | taṃ devāso pradaduḥ
sūryāyai | kāmena kṛtaṃ tavasaṃ khaṛcaṃ" iti
atha haviṣo yājyāmāha | "ajāśvaḥ paśūpā vājavastyaḥ
dhiyañcinvo viśve bhuvane arpitaḥ | aṣṭrāṃ pūṣā śithirāmudvarīvṛjat [4] sañcakṣāṇo bhuvanā deva īyate" iti
"śucī vo havyā marutaḥ
śucīnāṃ | śucim̐ hinomyadhvaram̐ śucibhyaḥ | ṛtena
satyamṛtsāya prāyan | śucijanmānaḥ śucayaḥ pāvakāḥ"
"pra citramarkaṃ gṛṇate turāya
mārutāya svatavase bharadhvaṃ | ye mahām̐si mahasā mahantaḥ
rejate agre pṛthivī makhebhyaḥ”
“aṃseṣvā marutaḥ
khādayo vaḥ [5]| vakṣaḥsu rukmā upaśiśriyāṇāḥ| vi vidyuto
na vṛṣṭibhī rucānāḥ| anu svadhāmāyudhairyacchamānāḥ” iti
“yā vaḥ śarmma śaśamānāya
santi| tridhātūni dāśuṣe yacchatādhi| asmabhyaṃ tāni maruto
viyanta| rayiṃ no dhatta vṛṣaṇaḥ suvīraṃ” iti
"ime turaṃ maruto rāmayanti | ime sahaḥ sahasa ānamanti | ime śaᳲsaṃ vanuṣyato
nipānti [6] gurudveṣo araruṣe dadhanti" iti
"arā ivedacaramā aheva
pra prajāyante akavā mahobhiḥ | pṛśneḥ putrā upamāmo rabhiṣṭhāḥ
svayā matyā marutaḥ saṃmimikṣuḥ" iti
“anu̍ te dāyi maha indri̱yāya̍ | sacā̱
te̱ viśva̱manu̍ vṛtra̱hatye̍ | anu̍ kṣa̱tramanu̱ saho̍ yajatra | indra̍
de̱vebhi̱ranu̍ te nṛ̱ṣahye̍” iti
atha haviṣaḥ puronuvākyāmāha| “sthūrasya rāyo vṛhato
ya īśe| tamu ṣṭavāma vidatheṣvindraṃ| yo vāyunā jayati gomatīṣu| pra dhṛṣṇuyā nayati vasyo accha” iti
atha haviṣo yājyāmāha| “ā te śuṣmo vṛṣabha etu
paścāt| ottarā dadharāgā purastāt| ā viśvato abhisamelarvāṅ| indra dyumnam̐ suvarvaddhe hyasme” [8] iti
atra viniyogasaṅgrahaḥ
punarutsṛṣṭa aindrāgne 'śuciṃ nu soma' sūktakam
'brahmaṇaspata' ityetadbrāhmaṇaspatyaṣaṭpake
'yāste pūṣa' nititrannaprade śyāme hi pauṣṇake
'śucīva' iti pṛśno syāt mārute'nnasya dāta̍ri
'anu te dāyi' ndrake syādaruṇe hīndriyaprade
iti pañcamo'nuvākaḥ

63.5.p1.1

“ā
devo yātu savitā suratnaḥ | antarikṣaprā vahamāno aśvaiḥ
haste dadhāno naryā puruṇi | niveśayañca prasuvañca bhūma”
atha vapāyā yājyāmāha | “abhīvṛtaṃ kṛśanairviśvarūpaṃ | hiraṇyaśamyaṃ yajato bṛhantaṃ | āsthādratham̐ savitā citrabhānuḥ
kṛṣṇārajām̐si taviṣīṃ dadhāna” iti
atha puroḍāśasya puro'nuvākyāmāha | “sadyā no devaḥ savitā savāya | āsāviṣaddhasupatirvasūni [1]| vinnrayamāṇo amatimurūcīm | marttabhojana madharāsate na'' iti
atha puroḍāśasya yājyāmāha | "vi janāñcśyāvāḥ śitipādo akhyan | ratha hiraṇyapraugaṃ vahantaḥ | aśraddiśaḥ
saviturdaivyasya | upasthe viśvā bhuvanāni tasthuḥ'' iti
“vi suparṇo antarikṣāṇyakhyat | gabhīravepā asuraḥ sunīthaḥ | kvedānīᳲ sūryyaḥ kaściketa | katamāṃ dyāᳲ raśmirasyātatāna” iti
“bhagaṃ dhiyaṃ vājayantaḥ purandhiṃ
narāśam̐so ś‍śasaspatirno avyāt | āāye vāmasya saṅgathe rayīṇām | priyā devasya savituḥ syāma” iti
atha puroḍāśasya puro'nuvākyāmāha | "ye savituḥ satyasavasya viśve mitrasya vrate varuṇasya devāḥ | te saubhagaṃ vīravadgomada̱smaḥ | dadhātana draviṇaṃ citrama̱sme" iti
atha puroḍāśasya yājyāmāha | "agne yāhi dūtyaṃ vāriṣeṇyaḥ| de̱vām̐ acchrā brahmakṛtā gaṇena | sarasvatīṃ maruto
aśvināpaḥ| yakṣi de̱vān ratnadheyāya viśvān" [4] iti
atha haviṣaḥ puro'nuvākyāmāha | “dyauḥ pitaḥ pṛthivi
mātaradhruk | agne bhrātarvvasavo mṛḍatā naḥ | viśva ādityā
adite sajoṣāḥ | asmabhyaṃ śarma bahulaṃ viyanta” iti
atha haviṣo yājyāmāha | “viśve devāḥ śṛṇutamevaṃ havaṃ me
ye antarikṣe ya upa dyavi ṣṭha | ye agnijihvā uta vā yajatrāḥ

63.5.p1.2

āsadyāsmin barhiṣi mādayadhvaṃ” iti
atha maitrāvaruṇoṃ dirūpāmalabhetaitasya paśoḥ sūkte puro'nuvā“ā vāṃ mitrā varuṇā havyajuṣṭi̍ṃ | nama̍sā devā̱ vava̍sāvavṛtyāṃ [5] | a̱smāka̱ṃ brahma̍ pṛ̍tanāsu sa̱hyā | a̱smāka̍ṃ vṛ̱ṣṭirdivyāsupārā”
“yu̱vaṃ vastrā̍ṇi pīva̱sā va̍sāthe
yuvo̍racchi̱drāmanta̍vo ha̱ sargā̍ḥ | avā̍tiratamanṛtā̍ni̱ viśvā̍
ṛ̱tena̍ mitrāvaruṇā sacethe”
“tatsa̱ vā̍ṃ mitrāvaruṇā
mahi̱tvaṃ | ī̱rmā ta̱sthuṣī̍raha̱bhirduduhre | viśvā̍ḥ pinvathaḥ svasa̍rasyaatha puroḍāśasya yājyāmāha | “yadiem̐hiṣṭhaṃ nātivide
sudānū | acchidra m̐ śarma bhuvanasya gopā | tato no mitrāvaruṇāvavoṣṭaṃ | siṣāsanto jīgivām̐saḥ syāma” iti
“ā no mitrāvaruṇā
havyadātiṃ | ghṛtairgavyūtimukṣatamiḍābhiḥ | prati vāmatra varamājanāya | pṛṇītamudro divasya cāroḥ”
“pra bāhavā sisṛtaṃ jīvase naḥ
ā no gavyūtimukṣataṃ ghṛtena [7] | ā no jane śravayataṃ yuvānā
śrutaṃ me mitrāvaruṇā havemā”
“imā rudrāya sthiradhanvane giraḥ | kṣipraatha vapāyā yājyāmāha | “tvā dattebhī rudra śantamebhiḥ
śatam himā aśīya bheṣajebhiḥ | vyasmaddveṣo vitaraṃ vyaṃhaḥ
vyamīvāñcātayasvā viṣūcīḥ” [8] iti
atha puroḍāśasya yājyānuvākyayoḥ pratīkaṃ darśayati | “arhan bibharṣi mā nastoke” iti | arhan bibharṣi māyakānidhanvetyeṣā puro'nuvākyā
atra viniyogasaṅgrahaḥ
‘ādeva’ iti sāvitre upadhvaṃse maniprade
‘ā no viśve’ vaiśvadeve bahurūpe maniprade
‘āvāṃ mitrā’ dvirūpāyāṃ maitrāvaruṇanāmani
‘imā rudrāya’ rohiṇyāṃ raudryāṃ gavi samīritam
‘pariṇo rudra’ ityetattatraiva hi vikalpitam
iti ṣaṣṭho'nuvākaḥ
atha saptamo'nuvākaḥ

63.5.p1.3

“sūryyo̍ de̱vīmu̱ṣasa̱ṃ roca̍mānā
maryya̍ḥ | na yo̱ṣāma̱bhye̍ti pa̱ścāt yatrā̱ naro̍ deva̱yanto̍ yugāni̍ | vita̱nvate̱ prati̍ bha̱drāya̍ bha̱dram” iti
“bha̱drā aśvā̍ ha̱rita̱ḥ sūryya̍sya
ci̱trā eda̍gvā anumādya̍āsaḥ | nama̱syanto̍ di̱va ā pṛ̱ṣṭhama̍sthuḥ
pari̱ dyāvā̍pṛthi̱vī ya̍nti sa̱dyaḥ” iti
"tatsūryyasya deva̱tvaṃ
tanma̍hitvam | madh‍yā karttorvi̍tata̱ᳵ saṃja̍bhāra [1] | ya̱dedayu̍kta
harita̍ḥ| sa̱dhasthā̍t | ādra‍ātrī̱vāsa̍stanute si̱masmai̍" iti
"tanmitrasya̱ varu̍ṇasyābhicakṣè | sūryyo̍ rū̱paṃ kṛ̍ṇute̱ dyauru̱pasthè̍| ana̱ntama̱nyadruśa̍dasya̱ pāja̍ḥ
atha haviṣaḥ puro'nuvākyāmāha | “adyā devā uditā
sūryyasya | niram̐hasaḥ pipṛtānniravadyāt | tanno mitro varuṇo
māmahantām | aditiḥ sindhuḥ pṛthivī uta dyauḥ” [2] iti
atha haviṣo yājyāmāha | “divo rukma urucakṣā udeti
“śanno bhava cakṣasā śanno ahnā | śambhānunā śam̐ himā śaṃ
ghṛṇena | yathā śamasau śamamadduroṇe | tatsūryya draviṇaṃ dhehi citram” iti
atha haviṣo vikalpitāmanyāṃ yājyāmāha | “citraṃ devānāmadugādanīkam | cakṣurmitrasya varuṇasyāgneḥ [3]| āprā
dyāvāpṛthivī antarikṣam| sūryya ātmā jagatastasthuṣaśca” iti
atha trāṣṭraṃ vaḍabāmālabhetetyasya paśoḥ sūkte vapāyāḥ puroḍāśasya yājyānuvākyayoścatvāri pratīkāni darśayati | “tvaṣṭā
dadhattannasturaupam| tvaṣṭā vīraṃ piśaṅgarūpaḥ” iti
“daśemaṃ tvaṣṭurjan‌yanta garbham
atandrāso yuvatayo bibhratam| tigmānīkam̐ svayaśamaṃ janeṣu
virocamānaṃ pariṣīnnayanti” dūti
“a̱vi̱ṣyā va̍rddhate̱ cāru̍rā̱sām

63.5.p1.4

ji̱hvānā̍mūrddhvaḥ sva̱yaśā̍ u̱pasthe̍ [4]| u̱bhe tvaṣṭu̱rbibhya̍tu̱rjāya̍mānāt| pra̱tīcī̍ si̱m̐haṃ pra̍ti̱joṣa̍yete” dūti
"ayaṃ mitro namasyaḥ
suśevaḥ | rājā sukṣatro ajaniṣṭa vedhāḥ | tasya vayaꣲ sumatau
yajñiyasya | api bhadre saumanase syāma" iti
"anamīvāsa iḍayā ma“mahām̐ ' ādityo namasopasadyaḥ | yātayajjano gṛṇate suśevaḥ | tasmā etatpanyatamāya
juṣṭaṃ | agnau mitrāya havirājuhota” iti
“ā vām̐ ratho rodasīvadadhānaḥ [6] hiraṇmayo
vṛṣabhiryātvaśvaiḥ | ghṛtavarttaniḥ pavibhīrucānaḥ | dūṣāṃ voḍhā
nṛpatirvājinīvān” iti
"sa paprathāno abhi pañcabhūma
trivandhuro manasāyātu yuktaḥ | viśro yena gacchatho devayantoḥ
kutrācidyāmamaśvinā dadhānā" iti
"svaśyā yaśasā''yātamarvāk | dasrā nidhiṃ madhumantaṃ pibāthaḥ | vi vā ratho badhvā
yādamānaḥ [7] antāndivo bādhate varttanibhyāṃ" iti
“yu̱vaṃ bhu̱jyumava̍viddham̐ samu̱dre
[8] udūhathu̱rarṇa̍so asridhā̱naiḥ | pata̱tribhi̍ra̱śramai̱ravyathi̍bhiḥ
da̱m̐sanā̍bhiraśvinā pāra̱yantā̍” iti
“a̱gnī̱ṣo̱mā yo a̱dya vā̍m | i̱daṃ
vaca̍ḥ saparyyati | tasmai̍ dhattam̐ su̱vīryya̍ṃ | gavā̱ṃ poṣa̱m̐ svaśvyam”
iti
"jahāmyannaṃ na jahāmyanyaṃ | ahamannaṃ vaśamiccarāmi [1] | samānamarthaṃ paryemi
bhuñjan | komāmannaṃ manuṣyodayate" iti
"parāke annaṃ nihitaṃ loka
etat | viśvairdevaiḥ pitṛbhirguptamannaṃ | yadadyate lupyate yatparopyate | śatatamīsā tanūrme babhūva" iti
atha haviṣaḥ puro'nuvākyāmāha| “ma̱hānto̍ ca̱ru ma̍kṛdu̱gdhena̍

63.5.p1.5

paprā | di̱vañca̍ pṛ̱śni pṛ̍thi̱vīñca̍ sā̱kaṃ| tat saṃpi̍pavanto̱ nami̍nanti vedhasaḥ | naitadbhūyo̍ bhavati̱ neo kanī̍yaḥ” [7] iti
nātyaśnatastu yogo'sti na caikāntamanaśnata iti
atha puroḍāśasya yājyāmāha | “vācaṃ devā upajīvanti
viśve | vācaṃ gandharvāḥ paśavo manuṣyāḥ | vācomā viśvā bhuvanānyarpitā [4] | sā no havaṃ juṣatāmindrapatnī” iti
atha haviṣaḥ puro'nuvākyāmāha | “vāgakṣaraṃ prathamajā
ṛtasya | vedānāṃ mātāmṛttasya nābhiḥ | sā no juṣāṇopayajñamāgāt | avantī devī suhavā me astu” iti
atha haviṣo yājyāmāha| “yāmṛṣayo mantrakṛto manīṣiṇaḥ
anvaicchandevātapasā śrameṇa | tāṃ devīṃ vācam haviṣā yajāmahe
sā no dadhātu sukṛtasya loke” iti
atha haviṣa evaṃ vikallitāṃ yājyāmāha | “catvāri vākparimito padāni [5]| tāni vidurbrāhmaṇā ye manīṣiṇaḥ
guhā trīṇi nihitā neṅgayanti | turīyaṃ vāco manuṣyā
vadanti” iti
ātmā buddhyā sametyārthān mano yuṅkte vivakṣayā
manaḥ kāyāgnimāhṛtya sa prerayati mārutaṃ
mārutastūrasicaranmandraṃ janayati svaraṃ
kaṇṭhe mādhyandinaṃ yogaṃ madhyamaṃ vaiṣṭubhāvagaṃ
tāraṃ tārttīyasavanaṃ śīrṣvaṇyaṃ jagatānugaṃ
so'jīrṇo mūrddhanyabhihato vaktamāpadya mārutaḥ
varṇāñjanayate teṣāṃ vibhāgaḥ pañcadhāsthitaḥ
svarataḥ kālataḥ sthānāt prayatnānupramāṇataḥ
iti varṇavidaḥ prāhurnipuṇaṃ tannibodhata iti
“priyaᳪ śraddhe dadataḥ | priyaᳪ
śraddhe didāsataḥ | priyaṃ bhojeṣu yajvasu [6] | idaṃ ma uditaṃ
kṛdhi” iti
“yathā devā asureṣu | śraddhāmugreṣu cakrire | evaṃ bhojeṣu yajvasu | asmākamuditaṃ kṛdhi” iti
“śraddhāṃ devā yajamānāḥ

63.5.p1.6

vāyugopā upāsate | śraddhāᳪ hṛdayyayākūtyā | śraddhayā hūyate
haviḥ” iti
"śra̱ddhāṃ prā̱tarhavāmahe
[7] | śra̱ddhāṃ ma̱dhyandina̱ṃ pari̍ | śra̱ddhāᳵ sūrya̍sya ni̱mruci̍ | śraddhe̱
śra̱ddhāpa̍ye̱ha mā" iti
"śra̱ddhā de̱vānadhivaste | śra̱ddhā
viśva̍mi̱daṃ jaga̍t | śra̱ddhāṃ kāma̍sya mā̱tara̍m | ha̱viṣā̍ vaīyāmasi"
iti
"brahma̍ jajñā̱naṃ pra̍tha̱maṃ pu̱rastā̍t
visī̍ma̱taḥ su̱ruco̍vena̱ āva̍ḥ | sabu̍dhniyāḥ upa̱mā a̍sya vi̱ṣṭhāḥ
[8]| sa̱taśca̱ yoni̱masa̍taśca̱ viva̍ḥ” iti
atha vapāyā yājyāmāha | “pitā virājāmṛṣabho rayīṇāṃ | antarikṣaṃ viśvarūpa āviśa | tamarkairabhyarccanti vatsaṃ
brahmasantaṃ brahmaṇā varddhayantaḥ” iti
atha puroḍāśasya puro'nuvākyāmāha | “brahmadevānajanayat | brahma viśvamidaṃ jagat | brahmaṇaḥ kṣatraṃ nirmitaṃ | brahma
“antarasminnime lokāḥ
[6]| antarviśvamidaṃ jagat| brahmaiva bhūtānāṃ jyeṣṭhaṃ| tena ko'rhati sparddhituṃ” iti
“brahmāndevāstrayastrim̐śat| brahmānnindraprajāpatī| brahman ha viśvā bhūtāni| nāvīvāntaḥ samāhitāḥ” iti
atha dvitīyāmāha | “indrā yajvane pṛṇate ca śikṣati
upeddadāti na khaṃ muṣāyati | bhūyo bhūyo rayimadasya varddhayan
abhitne khile nidadhāti devayuṃ" iti
atha tṛtīyāyāścaturthyāḥ pratīke darśayati | “na tānarvāṇa
na tā arvā” [11] iti | 'na tānarvāṇa na dabhāti taskara'
iti tṛtīyā | 'na tā arvā reṇukakāṭa' iti caturthī | etaccobhayamuta naḥ priyetyatra vyākhyātaṃ
atha pañcamīmāha | “gāvo bhago gāva indro me acchāt
gāvaḥ somasya prathamasya bhakṣaḥ | imā yā gāvaḥ sajanāma indraḥ
icchāmīddhṛdā manasā cidindraṃ" iti

63.5.p1.7

atra viniyogasaṅgrahaḥ
'aha'madyāvanyaśākhākathitāntārthavehati
'devoṃ vācaṃ' vehati syācchande 'śraddhā'rthavehati
'brahma' brahmārtha ṛṣabha 'āgāva' upahomakāḥ
iti aṣṭamo'nuvākaḥ
"tā sūryācandramasā viśvabhṛttamā mahat | tejo vasumaṃdrājato
divi | sāmātmānā carataḥ sāmacāriṇā | yayorvrataṃ na mame
jātu devayoḥ" iti
"ubhāvantau pariyāta ṛmyau
divo na raśmīgm̐stanuto vyarṇave | ubhā bhuvantī bhuvanā kavīkratū | sūryā na candrā carato dṛtāmatī" iti
atha puroḍāśasya puro'nuvākyāmāha | "patī dyumadviśvavidā
ubhā divaḥ | sūryyā ubhā candramamā vicakṣaṇā [1]| viśvavārā varivodhā vareṇyā | tā no'vataṃ matimantā mahivratā"
atha puroḍāśasya yājyāmāha | "viśvavaparī prataraṇā tarantā
suvarvidā dṛśaye bhūriraśmī | sūryyā hi candrā vasu leṣadaśaṃtā
manakhinobhānucarato nu saṃ divaṃ" iti
sonno sadāsīt tadānīm | nāsīdrajo no vyomā'paro yat
kimāvarīvaḥ kuha kasya śarman [3] | ambhaḥ kimāsīdgahanaṃ
gabhīram" iti
atha dvitīyāmṛcamāha | “na mṛtyuramṛtaṃ tarhi na | rātryā
ahna āsīt praketaḥ| ānīdavātaḥ svadhayā tadekam
tasmāddhānyaṃ na paraṃ kiñcanāsa” iti
atha tṛtīyāmāha | “tama āsīt tamasā gūḍhamagre praketam
salilaṃ sarvvamā idam | tucchenābhvapihitaṃ yadāsīt | tapasastanmahinājāyataikam” iti
āsīdidaṃ tamobhūtamaprajñātamalakṣaṇam
apratarkyamavijñeyaṃ prasuptamiva sarvvataḥ || iti
"kāmastadagre samavarttatādhi [4]
manaso retaḥ prathamaṃ yadāsīt| sato bandhumati niravindan
hṛdi pratīcyā kavayo manīṣā" iti
“tiraścīno vitato raśmireṣām
adhasvidāso3dupari svidāsī3t | retodhā āsan mahimāna

63.5.p1.8

āsan | svadhā avastāt prayatiḥ parastāt” iti
astu devāḥ [8]| tena vayaṃ bhagavantaḥ syāma| taṃ tvā bhaga sarvva
ijjohavīmi| sa no bhaga pura etā bhaveha” iti
atha haviṣo yājyāmāha| “samadhvarāyoṣaso namanta
dadhikrāveva śucaye padāya| arvvācīnaṃ vasuvidaṃ bhagaṃ naḥ
rathamivāśvā vājina āvahantu” iti
atha haviṣa eva vikaltpitāṃ yājyāmāha| “aśvāvatīrgomatīrna uṣāsaḥ| vīravatīḥ sadamucchantu bhadrāḥ| ghṛtaṃ duhānā
viśvataḥ prapīnāḥ| yūyaṃ pātasvastibhiḥ sadānaḥ” [8] iti
atra viniyogasaṅgrahaḥ
‘tā sūryyeti’ paśudande candrasūryākhyadevate
‘hiraṇyā’ṅgā vahati syāt ‘nāmata’ statopahomakāḥ
‘prātaragnimiti’ proktaṃ pañcī syādbhagadaivate
vedārthasya prakāśena tamo hāīṃ nivārayan
pumarthāṃścaturo deyādvidyātīrthamaheśvaraḥ
samāpto'yaṃ dvitīyakāṇḍaḥ

Commentaries (1)

Linked texts (6)