Pramāṇa · Search · About · API

Dashopanishad 29.6

Daśopaniṣad 29.6

Language
Sanskrit

29.6

ityarthaḥ | bṛhatīsahasrasaṃpādanena sarvaṃ saṃpannamiti sthitam | kiṃ tatpakṣāntaraṃ ?
sacchobhanaṃ prakṛtādanyat | dvitīyo'nyacchabdaḥ sacchabdena saṃbadhyate | itaracchobhanataramanyatkiṃ brūyāma ? ityatra triṣṭup‌sahasrameke śākhinaḥ pratijānate | tathā
kevalaṃ jagatīsahasrameke | anuṣṭup‌sahasrameke | ete hi catvāraḥ pakṣā
bṛhatīsahasrastulyarthamupanyasyāpavividiṣitāḥ | tatrānuṣṭupsahasrasaṃpādanaṃ ṛṣiṇā
mantreṇāpyuktam | anuṣṭuppakṣasya mantrabrāhmaṇabaddhatvāttadeva dṛḍhataraṃ manyamānā
āhuḥ | anuṣṭubhaṃ stanayitnulakṣaṇāṃ vācaṃ anu carcūryamāṇaṃ carcūryamāṇamindraṃ
prāṇaṃ nicikyurdṛṣṭavantaḥ | kavayo manīṣā jñānenātrānuṣṭubhamanucarcūryamāṇamindraṃ
nicikyurityetāvadudāharaṇam | teṣāṃ mantrārthasya tirohitatvena yathābhūtārthamāhaanuṣṭubhamiti | "vāgvā anuṣṭup" iti śrutyanurodhena stanayitnulakṣaṇāyāṃ vāci
tadaindraṃ prāṇaṃ nicikyuḥ nyacāyyannityetattaduktaṃ bhavati | adhyātmamapi
vācamīrayantaṃ nicikyuriti vyākhyeyamityarthaḥ | evaṃvidaḥ phalaṃ kim ? ityatra
sa hi vidvānīśvaraḥ yaśasvī kalyāṇakīrtiyasya so'yaṃ kalyāṇakīrtirbharvitorbhavituṃ sa hyeśvaraḥ samartha ityarthaḥ | kiñca purā pūrvaniyatādāyūṣaḥ praitoḥ
punaradhikāyuḥ gantumīśvaro jitamṛtyurbhavatītyarthaḥ | ityevamanuṣṭupsaṃpadādyāha
tasmādanuṣṭupsahasraṃ praśastaṃ manyanta iti yattanna, anuṣṭuppakṣanirākaraṇāt | kutaḥ ?
ityatra yasmādvācamanuṣṭubhaṃ prati lakṣyamāṇa aindraḥ prāṇa ātmā akṛtsno'saṃpūrṇo
bhavati | vāci prāṇasyākṛtsnatve hetumāha- yadvāgiti | yadakṛtsnekevalavāksaṃyuktaprāṇena manasā cesyamāno'syamānaḥ preryamāṇo vadanālayaḥ puruṣo
vācā vaktuṃ nānubhavati, tasmādbṛhatīmevābhisaṃpādayet | eṣa vai kṛtsna
ātmā yadetadyeyaṃ bṛhatī tadā punaḥ svātmasthasvatantraprāṇena preryamāṇayā vācā
manasā cesyamāno vadanakriyāmanubhavati | seyaṃ prāṇatvena saṃskṛtā bṛhatī
sa hi prāṇaḥ kṛtsnaḥ | tasya kutaḥ kṛtsnatvaṃ ? ātmavattvāt | bṛhatyāḥ kuta
ātmatvam ? ityatra so'yaṃ bṛhatīrūpaprāṇātmā śiraḥpāṇyādimatipiṇḍe sarvataḥ
āpādamastakaṃ parivṛtaḥ | tadyathāyamātmā sarvataḥ śarīraiḥ parivṛtamadhyaśarīraṃ
dṛṣṭāntatvenopamīyate | tathaivameva bṛhatī sarvataḥ svāvayavabhūtagāyatryāditadvā idaṃ bṛhatīsahasraṃ saṃpannaṃ tasya vā etasya bṛhatīsahasrasya saṃpannasyaikādaśānuṣṭubhāṃ śatāni bhavanti pañcaviṃśatiścānuṣṭubha āttaṃ vai bhūyasā kanīyaḥ | taduktamṛṣiṇā | vācamaṣṭāpadīmahamityaṣṭau hi caturakṣarāṇi bhavanti | navasraktimiti bṛhatī saṃpadyamānā navasrakti | ṛtaspṛśāmiti satyaṃ vai vāgṛcā spṛṣṭā | indrāt
pari tanvaṃ mameti tadyadevaitadbṛhatīsahasramanuṣṭup saṃpannaṃ bhavati tasmāttadaindrātprāṇādbṛhatyai vācamanuṣṭubhaṃ tanvaṃ sannirmimīte | sa vā eṣa
vācaḥ paramo vikāro yadetanmahadukthaṃ tadetatpaṃcavidhaṃ mitamamitaṃ
svaraḥ satyānṛte | ityṛggāthā kuṃvyā tanmitaṃ yajurnigado vṛthā
vāk tadamitaṃ sāmātho yaḥ kaśca geṣṇaḥ sa svara omiti satyaṃ
netyanṛtam | tadetatpuṣpaṃ phalaṃ vāco yatsatyaṃ sa heśvaro yaśasvī
kalyāṇakīrtiḥ bhavitoḥ puṣpaṃ hi phalaṃ vācassatyaṃ vadati | athaitanmūlaṃ vāco yadanṛtaṃ tadyathā vṛkṣa āvirmūlaḥ śuṣyati sa udvartata
evamevānṛtaṃ vadannāvirmūlamātmānaṃ karoti sa śuṣyati sa udvartate
tasmādanṛtaṃ na vadet dayeta tvenena | parāgvā etadrūttamakṣaraṃ yadetado3miti tadyatkiṃcomityāhātraivāsmai tadricyate sa yatsarvamoṅkārādricyādātmānaṃ sa kāmebhyo nālaṃ syāt | athaitatpūrṇamabhyāttaṃ
yanneti sa yatsarvaṃ neti brūyāt | pāpikāsya kīrtiḥ jāyeta
sainaṃ tatraiva hanyāt | tasmātkāla eva dadyāt kāle na dadyāt
tatsatyānṛte mithunīkaroti tayormithunātprajāyate bhūyānbhavati
yo vai tāṃ vācaṃ veda yasyā eva vikāraḥ sa saṃpratividkāro
vai sarvā vāk saiṣā sparśoṣmabhirvyajyamānā bahvī nānārūpā bhavati
tasyai yadupāṃśu sa prāṇo'tha yaduccaistaccharīraṃ tasmāttattira iva tira
iva hyaśarīramaśarīro hi prāṇo'tha yaduccaistaccharīraṃ tasmāttadāvirāvirhi śarīram

Linked texts (3)