Different Upanishads 31
Different Upaniṣads 31
- Language
- Sanskrit
31.1
śanno mitraḥ śaṃ varuṇaḥ | śanno bhavatvaryamā | śanna indro
bṛhaspatiḥ | śanno viṣṇururukramaḥ | namo brahmaṇe | namaste
vāyo | tvameva pratyakṣaṃ brahmāsi | tvāmeva pratyakṣaṃ brahmāvādiṣam
ṛtamavādiṣam | satyamavādiṣam | tanmāmāvīt | tadvaktāram
māvīt | āvonmān | āvīdvaktāram
31.1-2
oṃ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ
oṃ sa ha nāvavatu | sa ha nau bhunaktu | saha vīryaṃ karavāvahai
tejasvi nāvadhītamastu mā vidviṣāvahai
oṃ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ
oṃ brahmavidāpnoti param| tadeṣā'bhyuktā| satyaṃ jñānamanantaṃ brahma
yo veda nihitaṃ guhāyāṃ parame vyoman| so'śnute
sarvān kāmān saha brahmaṇā vipaściteti
31.1-3
tasmādvā etasmādātmana ākāśaḥ saṃbhūtaḥ| ākāśādvāyuḥ| vāyoragniḥ| agnerāpaḥ| adbhyaḥ pṛthivī| pṛthivyā oṣadhayaḥ| oṣadhībhyo'nnam| annādretaḥ| retasaḥ puruṣaḥ| sa vā eṣa puruṣo'nnarasamayaḥ
tasyedameva śiraḥ| ayaṃ dakṣiṇaḥ pakṣaḥ| ayamuttaraḥ pakṣaḥ| ayamātmā| idaṃ pucchaṃ pratiṣṭhā| tadapyeṣa śloko bhavati
31.1-4
annādvai prajāḥ prajāyante| yāḥ kāśca pṛthivīṃ śritāḥ| atho
annenaiva jīvanti| athainadapiyantyantataḥ| annaṃ hi bhūtānāṃ
jyeṣṭham| tasmātsarvauṣadhamucyate| sarvaṃ vai te'nnamāpnuvanti| ye'nnaṃ brahmopāsate
annaṃ hi bhūtānāṃ jyeṣṭham| tasmātsarvauṣadhamucyate| annādbhūtāni
jāyante| jātānyannena vardhante| adyate'tti ca bhūtāni
tasmādvā etasmādannarasamayāt anyo'ntara ātmā prāṇamayaḥ
tenaiṣa pūrṇaḥ| sa vā eṣa puruṣavidha eva| tasya puruṣavidhatānvayaṃ puruṣavidhaḥ
tasya prāṇā eva śiraḥ| vyāno dakṣiṇaḥ pakṣaḥ| apāna uttaraḥ
pakṣaḥ| ākāśa ātmā| pṛthivī pucchaṃ pratiṣṭhā| tadapyeṣa
śloko bhavati
31.2
iti dvitīyo'nuvākaḥ
31.3
prāṇaṃ devā anuprāṇanti| manuṣyāḥ paśavaśca ye| prāṇo hi
bhūtānāmāyuḥ| tasmātsarvāyuṣamucyate| sarvameva ta āyuryanti
ye prāṇaṃ brahmopāsate| prāṇo hi bhūtānāmāyuḥ| tasmātsarvāyuṣamucyata iti| tasyaiṣa eva śārīra ātmā| yaḥ pūrvasya
tasmādvā etasmātprāṇamayāt anyo'ntara ātmā manomayaḥ
tenaiṣa pūrṇaḥ| sa vā eṣa puruṣavidha eva| tasya puruṣavidhatānvayaṃ puruṣavidhaḥ| tasya yajureva śiraḥ| ṛgdakṣiṇaḥ pakṣaḥ
sāmottaraḥ pakṣaḥ| ādeśa ātmā| atharvāṅgirasaḥ pucchaṃ pratiṣṭhā| tadapyeṣa śloko bhavati
iti tṛtīyo'nuvākaḥ
31.4
tasmādvā brāhmaṇoktāt vai smaryamāṇāt etasmāt mantroktāt prāṇamayāt anyaḥ vyatiriktaḥ antaraḥ abhyantaraḥ ātmā ātmatvena kalpitaḥ manomayaḥ mano'ntaḥkaraṇaṃ tadvikāraḥ| tena manomayena eṣaḥ prāṇamayaḥ pūrṇaḥ vyāptaḥ| saḥ prakṛtaḥ vai prasiddhaḥ eṣaḥ manomayaḥ puruṣavidha eva śirādyavayavaiḥ puruṣākāra eva| tasya prāṇamayasya puruṣavidhatāṃ puruṣākāratāmanu paścāt ayaṃ manomayaḥ puruṣavidhaḥ puruṣākāraḥ| uktapuruṣākārasya pañcāvayavānāha—tasyeti| tasya manomayātmanaḥ yajureva aniyatākṣarapādāvasāno mantraviśeṣarāśirūpayajurveda eva śiraḥ pradhānaśirastvena dhyeyaḥ| ṛgdakṣiṇaḥ pakṣaḥ ṛgvedo dakṣiṇapakṣatvena dhyeyaḥ| sāmottaraḥ pakṣaḥ sāmavedo vāmapakṣatvena dhyeyaḥ| ādeśaḥ viśeṣānatidiśatītyādeśo brāhmaṇabhāgaḥ, ātmā ātmatvena dakṣiṇottarapakṣayormadhyamabhāgatvena dhyeyaḥ| atharvāṅgirasaḥ atharvavedaḥ pucchaṃ pratiṣṭhā pucchatvena pratiṣṭhātvena ca dhyeyaḥ| na ca yajurādivedānāṃ bāhyaśabdarāśau rūḍhatvāt kathamāntara-manomayāṅgatvamiti vācyam; yajurādiśabdānāṃ svaviṣayakamanovṛttipara-tvāṅgīkāreṇa manomayāṅgatvopapatteḥ| evaṃ manovṛttitve mantrāṇāṃ vṛtti-ravāvartyata iti mānaso japa upapadyate| na hi kevalā varṇā eva yajurādiśabdairgrāhyāḥ, kintu tālavādisthāneṣu vāgvyābhighātānukūlena prayatnena janito yo dhvaniviśeṣastadvyaṅgyā ye udāttādisvarayuktā varṇāḥ te ca padāni vākyāni ca viṣayā yāsāṃ yā vṛttayo'tra yajurādiśabdai-rucyanta iti bhāvaḥ| yadvā— śruteranatiśaṃkanīyatvāt śrautavidhibalādeva
yato vāco nivartante | aprāpya manasā saha | ānandaṃ brahmaṇo vidvān | na bibheti kadācaneti
tasyaiṣa eva śārīra ātmā | yaḥ pūrvasya | tasmādvā etasmānmanomayāt anyo'ntara ātmā vijñānamayaḥ | tenaiṣa pūrṇaḥ | sa vā eṣa puruṣavidha eva | tasya puruṣavidhatāmnvayaṃ puruṣavidhaḥ
tasya śraddhaiva śiraḥ | ṛtaṃ dakṣiṇaḥ pakṣaḥ | satyamuttaraḥ pakṣaḥ
yoga ātmā | mahaḥ pucchaṃ pratiṣṭhā | tadapyeṣa śloko bhavati
iti caturtho'nuvākaḥ
31.5
iti caturtho'nuvākaḥ
vijñānaṃ yajñaṃ tanute | karmāṇi tanute'pi ca | vijñānaṃ devāḥ
sarve | brahma jyeṣṭhamupāsate | vajñānaṃ brahma cedveda | tasmāccenna
pramādyati | śarīre pāpmano hitvā | sarvānkāmān samaśnuta iti
tasyaiṣa eva śārīra ātmā | yaḥ pūrvasya | tasmādvā etasmādvijñānamayāt anyo'ntara ātmā''nandamayaḥ | tenaiṣa pūrṇaḥ
sa vā eṣa puruṣavidha eva | tasya puruṣavidhatāmanvayaṃ puruṣavidhaḥ | tasya priyameva śiraḥ | modo dakṣiṇaḥ pakṣaḥ | pramoda
uttaraḥ pakṣaḥ | ānanda ātmā | brahma pucchaṃ pratiṣṭhā | tadapyeṣa
śloko bhavati
iti pañcamo'nuvākaḥ
31.6
asanneva sa bhavati| asadbrahmeti veda cet| asti brahmeti
cedveda| santamenaṃ tato viduriti| tasyaiṣa eva śārīra
ātmā| yaḥ pūrvasya| athāto'nupraśnāḥ| utāvidvānamuṃ
lokaṃ pretya| kaścana gacchati 3| āho vidvānamuṃ lokaṃ
pretya kaścit samaśnutā 3 u
so'kāmayata| bahu syāṃ prajāyeyeti| sa tapo'tapyata| sa tapastaptvā| ida꣱ sarvamasṛjata| yadidaṃ kiṃca| tatsṛṣṭvā
tadevānuprāviśat
tadanupraviśya | sacca tyaccābhavat | niruktaṃ cāniruktaṃ ca
nilayanaṃ cānilayanaṃ ca | vijñānaṃ cāvijñānaṃ ca | satyaṃ
cānṛtaṃ ca | satyamabhavat | yadidaṃ kiñca | tatsatyamityācakṣate | tadapyeṣa śloko bhavati
iti ṣaṣṭho'nuvākaḥ
31.7
asadvā idamagra āsīt | tato vai sadajāyata
tadātmānaṃ svayamakuruta | tasmāttatsukṛtamucyata iti
yadvai tatsukṛtam| raso vai saḥ| rasaṃ hyevāyaṃ labdhvā''nandī
bhavati| ko hyevānyāt kaḥ prāṇyāt| yadeṣa ākāśa ānando
na syāt| eṣa hyevānandayāti| yadā hyeṣa etasminnadṛśye'nātmye'nirukte'nilayane'bhayaṃ pratiṣṭhāṃ vindate| atha
so'bhayaṃ gato bhavati
yadā hyeṣa etasminnudaramantaraṃ kurute| atha tasya bhayaṃ bhavati
tattveva bhayaṃ viduṣo manvānasya| tadapyeṣa śloko bhavati
iti saptamo'nuvākaḥ