Isha Upanishad 18
Commentary of Śaṅkarācārya of Śaṅkarācārya 18
- Language
- Sanskrit
18
vivṛtiḥ|—sākṣātkāreti| agne nayeti| agasyādṛṣṭāye yadaivatyā yajñān yogī smārayatīti kātyāyanasmaraṇāt| supatheti viśeṣaṇaṃ dakṣiṇāyanamārganivṛttyartham| yato gatāgatalakṣaṇena dakṣiṇāyanamārgeṇa nirviṇṇā vayam ato'gre tvāṃ yācāmahe punargamanāgamanavarjjitena śobhanamārgeṇāsmān karmmaphalaviśiṣṭān naya supathetyarthaḥ| juhurāṇamiti| hvṛ kauṭilye iti dhātoḥ śānac| yuyodhīti| yuṅgamiśraṇāmiśraṇayoradāditvāt ślauvyaḍittve chāndasaṃ herdhitvam| yadā he deva agne asmān supathā śaṅkaraḥ |—punaranyena mantreṇa mārgaṃ yācate | he agne naya gamaya supathā śobhanena mārgeṇa | supatheti viśeṣaṇaṃ dakṣiṇamārganivṛttyartham nirvviṇṇo'haṃ dakṣiṇena mārgeṇa gatāgatalakṣaṇenāto yāce tvāṃ punargamanāgamanavarjitena śobhanena pathā nayaṃ | rāye dhanāya karmmaphalabhogāyetyarthaḥ | asmān yathoktadharmmaphalaviśiṣṭān viśvāni sarvvāṇi he deva vayunāni karmmāṇi prajñānāni vā vidvān jānan kiñca yuyodhi viyojaya vināśaya asmadasmatto juhurāṇaṃ kuṭilaṃ vacanātmakamenaḥ pāpam | tato vayaṃ viśuddhāḥ santa iṣṭaṃ prāpsyāma ityabhiprāyaḥ | kintu vayamidānīṃ te na śaknuma paricaryyāṃ karttuṃ bhūyiṣṭhāṃ bahutarāṃ te tubhyaṃ nama-uktiṃ namaskāravacanaṃ vidhema tava namaskāreṇa paricarema ityarthaḥ | avidyayā mṛtyuṃ tīrtvā vidyayāmṛtamaśnute | vināśena mṛtyuṃ tīrtvā sambhūtyāmṛtamaśnuta iti śrutyā kecit saṃśayaṃ kurvvanti atastannirṇayārthaṃ saṅkṣepato vicāraṇāṃ kariṣyāmaḥ | tatra tāvat kiṃ nimittaḥ saṃśaya ityucyate | vidyāśabdena mukhyā paramātmavidyaiva kasmānna gṛhyate'mṛtatvañca | nanūktāyāḥ paramātmavidyāyāḥ karmmaṇaśca virodhāt samuccayānupapattiḥ satyam | virodho'stu nāvagamyate virodhāvirodhayoḥ śāstrapramāṇakatvāt | yathā vidyānuṣṭhānaṃ | viddyopāsanañca śāstrapramāṇakaṃ tathā tadvirodhāvapi | yathā ca na hiṃsyāt sarvvā bhūtāni iti śāstrāvagata punaḥ śāstreṇaiva bādhyate'dhvare'pi hiṃsā syāditi ataeva vidyāvidyayorapi syāt | vidyākarmmaṇośca samuccaye na dūramete viparīte viṣūcī avidyā yā ca vidyeti śruteḥ | vidyāñcāvidyāñceti vacanādavirodha iti cenna | hetusvarūpaphalavirodhāt | vidyāvidyāvirodhāvirodhayorvikalpāsambhavā-
davirodha eveti cenna | sahasambhavānupapatteḥ | krameṇa syātāṃ vidyāvidye iti cenna | vidyotpattau tadāśraye'vidyānupapatteḥ | na hyagniruṣṇaḥ prakāśayeti vijñānotpattau yasminnāśraye tadutpannaṃ tasminnevāśraye śīto'gniraprakāśo vetyavidyāyā utpatcirnāpi saṃśayo'jñānaṃ vā | yasmin sarvāṇi bhūtāni ātmaivābhūdvijānatastatra ko mohaḥ kaḥ śoka ekatvamanupaśyata iti śokamohādyasambhavaśruteḥ | avidyāsambhavāttadupādānasya karmmaṇo'pyanupapattimavocāma | amṛtamaśnuta ityāpekṣikamamṛtaṃ vidyāśabdena paramātmavidyāgrahaṇe hiraṇmayenetyādinā dvāramārgāyācanamanupapannaṃ syāttasmādyathāsmābhirvyākhyātaḥ eva mantrāṇāmartha ityuparamyate |
iti śrīgovindabhagavatpūjyapādaśiṣyasya paramahaṃsaparivrājakācāryyasya śrīśaṅkarabhagavataḥ kṛtau vājasaneyasaṃhitopaniṣadbhāṣyaṃ sampūrṇam ||
Linked texts (1)
- Īśopaniṣad — Sanskrit