Kaṭha Upaniṣad 2.15
Kaṭhaprakāśikā (Raṅgarāmānuja) 2.15
- Language
- Sanskrit
2.15
pañcadaśamantraḥ
[ prāpyabrahmavaibhavaprakāśo praṇavakathanam ]
sarve vedā yatpadamāmananti tapām̐si sarvāṇi ca yadvadanti |
yadicchanto brahmacaryaṃ caranti tatte padaṃ saṅgraheṇa bravīmi
omityetat ||
2.15.p1
pra.dī. - prāpya bhagavadvaibhavaṃ prakaṭayan, tatsaṅgrahavācakaṃ pratijānīte mṛtyuḥ| sarve vedā iti | karmakāṇḍa brahmakāṇḍabhūta sarvavedāḥ, yatpadam - padyate prāpyate iti padam, yasya bhagavataḥ svarūpam, dhātvarthamukhyavṛttyāha - antaryāmitayā vā, āmananti - pratipādayanti ityarthaḥ | sarvāṇi - kṛcchracāndrāyaṇādīni, tapām̐si ca, yadvadanti - yadbrahmaprāptyarthakān iti vadanti, yadicchantaḥ - yadbrahmasvarūpaprāptīcchavaḥ, brahmacaryam - gurukulavāsādikam, caranti - kurvanti ityarthaḥ | mumukṣavaḥ iti śeṣaḥ | tat - brahmasambandhi | padam - prāpyasvarūpaṃ te śrotumicchave tubhyaṃ saṅgraheṇa - saṅkṣepataḥ, bravīmi - vadāmi kimiti ? etat-
2.15.p2
prāpyabrahmasvarūpapratipādakam om ityavocat | oṃ tatsaditi | omityekākṣaraṃ brahma vyāharanmām ( bha.gī.8-13) iti, om iti śabdaḥ paraṃbrahmabhūta śrīmannārāyaṇavācakaḥ ityavocat ||
2.15.p3
pra. - evaṃ pṛṣṭo mṛtyuḥ na jāyate mriyate (ka.u.2-18) ityādinā vistareṇa pratipipādayiṣuḥ idānīṃ śrotuḥ ādarātiśayasiddhyarthaṃ prāpyavaibhavaṃ prakāśayan, saṅgrahoktiṃ pratijānīte sarve vedā iti | padyate gamyate iti vyutpattyā, pada śabdaḥ prāpyasvarūpavācī | yatsvarūpaṃ sarve vedāḥ sākṣātparaṃparayā vā pratipādayanti ityarthaḥ | anena - asyā upaniṣadaḥ, prajāpatividyāvat pariśuddhātmasvarūpaviṣayataivāstu - na jāyate mriyate vā vipaścit (ka.u.2-18), hantā cenmanyate hantum (ka.u.2-19) iti mantradvayasya pariśuddhātmasvarūpaparatvasya sampratipannatvāt ; aṇoraṇīyān iti mantradvayasyāpi avināśi tu tadviddhi yena sarvamidaṃ tatam (bha.gī.2-17), nirvyāpāramanākhyeyaṃ vyāptimātramanūpamam (pāṃcarātre) iti smṛtivacanābhyāṃ, sarvāntaḥ - praveśayogyātisūkṣmatayā vyāpakatayā ca pratipādite pratyagātmani upapannatvāt, sūkṣmatvāt tadavijñeyaṃ dūrasthaṃ cāntike ca tat (bha.gī.13-15) iti gītānusāreṇa āsīno dūraṃ vrajati śayāno yāti sarvataḥ (ka.u.2-21) iti vacanasyāpi tatraiva yuktattvāt, grasiṣṇu prabhaviṣṇu ca (bha.gī.13-16) iti upabṛṃhaṇānusārāt yasya brahma ca kṣatraṃ ca (ka.u.2-25) iti mantrasyāpi tatra saṅgatārthatvāt, dvitīyaṃ viṣṇusaṃjñasya yogidhyeyaṃ paraṃ padam (vi.pu.6-7-69), prasūtināśasthitiheturīśvarastvameva nānyat paramaṃ ca yatpadam (vi.pu.1-4-31) iti smṛtyanusāreṇa, so'dhvanaḥ pāramāpnoti tadviṣṇoḥ paramaṃ padam (ka.u.3-9) iti mantrasyāpi śuddhātmasvarūpe saṅgatārthatvāt, avyakto'kṣara ityuktastamāhuḥ paramāṃ gatim (bha.gī.8-21) iti smṛtyanusāreṇa sā kāṣṭhā sā parā gatiḥ (ka.u.3-11) iti mantrasyāpi pariśuddhātmaviṣayatvasambhavāt, samaṃ sarveṣu bhūteṣu tiṣṭhantaṃ parameśvaram (bha.gī.13-27) iti smṛtyanusāreṇa, eṣa sarveṣu bhūteṣu (ka.u.3-12) iti mantrasyāpi śuddhasvarūpaparatvopapatteḥ, parātrci khāni (ka.u.4-1) iti mantre parāgarthanindādvāreṇa pratyagarthasyaiva prakaraṇapratipādyatvāviṣkaraṇāt tiṣṭhantaṃ parameśvaram iti gītānusāreṇa, īśāno bhūtabhavyasya (ka.u.4-12) iti mantrasyāpi śuddhātmasvarūpe saṅgatārthatvāt, bhedaprasaktimatipratyagātmasvarūpe eva neha nānā (ka.u.4-11) iti niṣedhasyāpi saṅgatārthatvāt, abhedavyāpino vāyostathā'sau paramātmanaḥ (vi.pu.2-14-32) iti smṛtipratyabhijñāpakasya vāyuryathaiko bhuvanaṃ praviṣṭaḥ (ka.u.5-10) iti mantrasyāpi śuddhasvarūpaparatvasambhavāt, sarvataḥ pāṇipādam (bha.gī.13-13) iti gītābhāṣye, brahmaṇā paramasāmyamāpanne śuddhātmasvarūpe, sarvataḥ pāṇipādādikāryakartṛtvaṃ sambhavati iti upapāditatvāt, ekaṃ bījaṃ bahudhā yaḥ karoti (ka.u.5-12) iti mantrasyāpi pariśuddhaparatve'nupapattyabhāvāt, na tatra sūryo bhāti (ka.u.5-15) iti mantrasyāpi, na tadbhāsayate sūryaḥ (bha.gī.15-6), jyotiṣāmapi tajjyotistamasaḥ paramucyate (bha.gī.13-18) iti gītāvacanena pariśuddhātmasvarūpaparatvasya yuktatvāt, taṃ svāccharīrātpravṛhet (ka.u.6-17) iti aupasaṃhārikamantrasya śuddhātmaparatva eva svārasyāt, kṛtsnāyā apyupaniṣadaḥ, prajāpativākyavat pratyagātmasvarūpamātraparatvo -
2.15.p4
papattau, pratyagātmaparamātmarūpaprāpyadvayaparatvakleśāśrayaṇaṃ vṛthā - iti śaṃkā pratyuktā| sarvavedapratipādyasyaiva, tatte padaṃ saṅgraheṇa bravīmi iti vaktavyatvena pratijñānāt, paramātmasvarūpapratipādakavedabhāgapratipādyatvasya śuddhasvarūpe asambhavāt śuddhasvarūpasya1 antaryāmiṇaḥ paramātmasvarūpasya, śuddhasvarūpapratipādakabhāgenāpi pratipādyatvasambhavāditi draṣṭavyam |
2.15.p5
tapām̐si sarvāṇi ca iti | tapām̐si - tapaḥ pradhānā uparitanabhāgāḥ iti vyāsāryairvyākhyātam | yadicchanto brahmacaryaṃ caranti | brahmacaryam - gurukulavāsastrīsaṅgarāhityādilakṣaṇaṃ1 yadicchanto'nutiṣṭhanti | tatte padam iti | saṅgṛhyate anena iti saṅgrahaḥ śabdaḥ | prāpyavaktavyatvapratijñāpare asminmantre arthāt praṇavapraśaṃsāyā lābhāt praṇavaṃ praśasya iti bhāṣyasya ca; sarve vedā ityādipādatrayoktabrahmapratipādakatayā praśasya ityarthaḥ iti śrutaprakāśikāvacanasya ca na anupapattiḥ iti draṣṭavyam | saṅkṣepeṇa tatpratipādakaṃ kimityata āha - omityetat iti | oṃ tatsaditi nirdeśo brahmaṇastrividhassmṛtaḥ
Linked texts (1)
- Kaṭhopaniṣad — Sanskrit