Pramāṇa · Search · About · API

Kaṭha Upaniṣad 2.19

Kaṭhaprakāśikā (Raṅgarāmānuja) 2.19

Language
Sanskrit

2.19

ātmā; nityatvāt | śarīrameva tu tathā | hanyamāne api śarīre, satyapi tatsambandhe, nāyaṃ hanyate; sarvataḥ sūkṣmatvāt | na hi sthūlavṛkṣādau chidyamāne sūkṣmamākāśaṃ1 chidyate |
ekonaviṃśati mantraḥ
[ ātmano nityatvam ]
hantā cenmanyate hantuṃ hataścenmanyate hatam |
ubhau tau na vijānīto nāyaṃ hanti na hanyate ||

2.19.p1

pra.dī. - samyagityāha - hantā cet iti | dehātmābhimānadṛṣṭissan, ayamātmānaṃ, hantuṃ manyate cet, hantā - dehaviyogakārakaḥ, jīvātmānaṃ hantum manyate cet, ātmānaṃ haniṣyāmi iti manyate cet, hataḥ - dehaviyuktaḥ svātmānaṃ hataṃ manyate cet, tau - pūrvoktau, ubhau - hantṛhatau, na vijānītaḥ - acchedyatvādi dharmaviśiṣṭaṃ svātmānaṃ na vijānītaḥ na jñātavantau ātmanaḥ acchedyatvāt, ayamātmā anyaṃ na hanti, ayamātmā anyena na hanyate |

2.19.p2

pra. - tadeva upapādayati - hantā cet iti | ahamenaṃ haniṣyāmi iti dehātmadṛṣṭyā manyate cet ityarthaḥ | hataścenmanyate hatam - chinnadehāvayavaḥ dehātmadṛṣṭyā ātmānam, hato'hamiti manyate cedityarthaḥ | ubhau tau na vijānītaḥ| ātmasvarūpamiti śeṣaḥ | nāyaṃ hanti | ātmānamiti śeṣaḥ | na hanyate ātmasvarūpamiti śeṣaḥ | nanu1 - vedāntavedyapariśuddhātmasvarūpe kathaṃ hananādiprasaktitatpūrvakaniṣedhau iti vācyam; tasyaiva kṣetrībhūtatayā2 tatprayuktatatsambhavāditi draṣṭavyam |

2.19.p3

[ ātmanityatvādhikaraṇam ]

2.19.p4

imau mantrau prastutya viyatpāde cintitam | tatra hi vāyuścāntarikṣam̐ ca etadamṛtam (bṛ.u.4-3-3) iti vāyvantarikṣayoḥ nityatvaśravaṇe'pi ātmana ākāśaḥ sambhūtaḥ, ākāśādvāyuḥ (tai.āna.21-1) iti tayoḥ utpattiśravaṇāt, ekavijñānena sarvavijñānasiddhyarthaṃ sarvasya vastuno brahmavikāratvasya avaśyāśrayaṇīyatvācca yathotpattiḥ aṅgīkriyate, evaṃ jīvānāṃ nityatvaśravaṇe'pi toyena jīvān vyasasarja bhūmyām (mahānā.1-4), prajāpatiḥ prajā asṛjata (tai.brā.1-1-10) iti jīvānāmapi sṛṣṭiśravaṇāt, ekavijñānena sarvavijñānasiddhyarthaṃ1 jīvasyāpi sṛṣṭiḥ abhyupagantavyā iti pūrvapakṣe prāpte - nātmā śruteḥ nityatvācca tābhyaḥ (bra.sū.2-3-18) iti sūtreṇa siddhāntitam | ātmā na utpadyate; na jāyate mriyate vā vipaścit (ka.u.2-18), jñājñau dvāvajau (śve.u.1-9) ityutpattiniṣedhaśruteḥ| tābhya eva śrutibhyaḥ nityatvāvagamācca | na ca utpatti śrutisarvavijñānapratijñāvirodhaḥ śaṃkyaḥ | svarūpasya nityatve'pi jñānasaṃkocavikāsalakṣaṇānyathābhāvarūpāvasthāntarāpattisattvena utpattiśruteḥ sarvavijñānapratijñāyāśca upapatteḥ | utpattiniṣedhaśruteśca svarūpānyathābhāvalakṣaṇotpattya- bhāvaparatayā avirodhāt |

2.19.p5

iyāṃstu viśeṣaḥ - cidacidīśvarāṇāṃ trayāṇāmapi avasthāntarāpattilakṣaṇotpattirūpo vikāraḥ astyeva | tathāpi acetanānāṃ svarūpānyathābhāvalakṣaṇotpattiḥ | jīvānāṃ tu sā nāsti | api tu jñānasaṃkocavikāsalakṣaṇasvabhāvānyathābhāvarūpā utpattiḥ | īśvarasya tu tanniyantṛtvā1dyavasthāsattve'pi uktalakṣaṇāniṣṭavikāradvayābhāvāt nityo nityānām (śve.u.6-13) iti paramātmanaḥ itaravilakṣaṇanityatvoktiḥ iti draṣṭavyam | varṇitaśca sūtrārthaḥ |

2.19.p6

utpattyasambhavādhikaraṇam

2.19.p7

nanu - na jāyate mriyate vā (ka.u.2-18) iti śrutipratiṣiddhā jīvotpattiḥ2, vāsudevātsaṃkarṣaṇo nāma jīvo jāyate (paramasaṃhitā) iti pratipādayataḥ pāṃcarātrasya kathaṃ prāmāṇyam? iiti cet - asyāḥ śaṃkāyāḥ tarkapāde nirākṛtatvāt | tathāhi - vāsudevātsaṃkarṣaṇo nāma jīvo jāyate iti jīvotpattiḥ pāṃcarātre pratipādyate | sā ca jīve na sambhavati | tathā saṃkarṣaṇāt pradyumnasaṃjñaṃ mano jāyate (paramasaṃhitā) iti karturjīvāt karaṇasya manasaḥ utpattiḥ śrūyamāṇā'pi na sambhavati | karturjīvātkaraṇotpatteḥ etasmājjāyate prāṇo manaḥ sarvendriyāṇi ca (muṃ.u.2-1-3) iti manaso brahmotpattipratipādakaśrutiviruddhatvāt iti, utpattyasambhavāt (bra.sū.2-2-39), na ca kartuḥ karaṇam (bra.sū.2-2-40) iti sūtradvayena3 pūrvapakṣaṃ kṛtvā, vijñānādibhāve vā tadapratiṣedhaḥ (bra.sū.2-2-41), vipratiṣedhācca (bra.sū.2-2-42) iti sūtrābhyāṃ4 siddhāntitam | vā śabdaḥ pūrvapakṣavyāvṛttyarthaḥ | vijñānaṃ ca tadādi ca vijñānādi |

2.19.p8

nanu ca kyantoghuḥ (liṅgānu.sū.41) iti ādiśabdasya nityapulliṅgatvāt kathametaditi cet-nāyaṃ ghuḥ, api tu ada bhakṣaṇe (dhā.pā.1011) ityasmādāvaśyakārthe ṇini pratyaye ādi iti rūpaṃ siddhyati | tena ca nikhilajagatsaṃhartṛtvamukhena kāraṇatvaṃ pratipādyata iti draṣṭavyam | ādivijñānam - paramātmā ityarthaḥ | saṃkarṣaṇo nāma jīvo jāyate iti śrutasya jīvaśabdārthasya tadabhimāniparamātmabhāve sati, śāstraprāmāṇyāpratiṣedhassiddhyati | paramātmanaśca jananaṃ nāma svecchādhīnaśarīraparigrahaḥ | tasminneva pāṃcarātratantre, sa hyanādiranantaśca iti jīvotpatteḥ viśeṣeṇa pratiṣiddhatayā tadviruddhābhidhānāsambhavāt; saṃkarṣaṇo nāma jīvo jāyate (paramasaṃhitā) ityanena jīvābhimānisaṃkarṣaṇasya icchādhīnaśarīraparigraharūpottpattiḥ pratipādyata iti na pāṃcarātraprāmāṇyamiti sūtrayorarthaḥ|

2.19.p9

nanu sāṃkhyapāśupatādyadhikaraṇavat idamapyadhikaraṇaṃ pāṃcarātraprāmāṇyapratiṣedhakaṃ kim? na syāditi cet - vedopabṛṃhaṇāya bhāratasaṃhitāṃ kurvatā bādarāyaṇena -

2.19.p10

idaṃ śatasahasrāddhi bhāratākhyānavistarāt |

2.19.p11

āmathya matimanthānaṃ dadhno ghṛtamivoddhṛtam || (ma.bhā.śāṃ.331-2)

2.19.p12

navanītaṃ yathā dadhno dvipadāṃ brāhmaṇo yathā |

2.19.p13

āraṇyakaṃ ca vedebhyaḥ oṣadhībhyo yatā'mṛtam || (ma.bhā.śāṃ.331-3)

2.19.p14

idaṃ mahopaniṣadaṃ caturvedasamanvitam |

2.19.p15

sāṃkhyayogakṛtāntena pāṃcarātrānuśabditam || (ma.bhā.śāṃ.326-100)

2.19.p16

idaṃ śreya idaṃ brahma idaṃ hitamanuttamam |

2.19.p17

ṛgyajussāmabhirjuṣṭamatharvāṅgirasaistathā || (ma.bhā.śāṃ.11-8)

2.19.p18

bhaviṣyati pramāṇaṃ vai etadevānuśāsanam |

2.19.p19

brāhmaṇaiḥ kṣatriyairvaiśyaiḥ śūdraiśca kṛtalakṣaṇaiḥ || (ma.bhā.śāṃ.322-41)

2.19.p20

arcanīyaśca sevyaśca pūjanīyaśca mādhavaḥ |

2.19.p21

sātvataṃ vidhimāsthāya gītassaṃkarṣaṇena yaḥ || (ma.bhā.śāṃ.66-40)

2.19.p22

asmātpravakṣyate dharmān manussvāyaṃbhuvastathā || (ma.bhā.śāṃ.322-41)

2.19.p23

ityādibhirvacanaiḥ bahuṣu sthaleṣu pāṃcarātraprāmāṇyaṃ pratiṣṭhāpitavatā, śārīrakaśāstre1 tatprāmāṇyaṃ nirākriyate - ityasya asaṅgatatvāt | nanvevam -

2.19.p24

evaṃ tattvamidaṃ kṛtsnaṃ sāṃkhyānāṃ viditātmanām |

2.19.p25

yaduktaṃ yatibhirmukhyaiḥ kapilādibhirīśvaraiḥ ||

2.19.p26

yasminna vibhramāḥ kecit dṛśyante manujarṣabha |

2.19.p27

guṇāśca yasmin bahavo doṣahāniśca kevalā || (ma.bhā.śāṃ.12-290-4)

2.19.p28

iti kāpilamatasya bhārate bhramādidoṣābhāvapratipādanāt,

2.19.p29

sarveṣu ca nṛpaśreṣṭha jñāneṣveteṣu dṛśyate |

2.19.p30

yathāgamaṃ yathānyāyaṃ niṣṭhā nārāyaṇaḥ prabhuḥ || (ma.bhā.śāṃ.337-63)

2.19.p31

iti sāṃkhyayogapāśupatādīnāmapi nārāyaṇaniṣṭhatvapratipādanāt, tameva śāstrakartāraḥ pravadanti manīṣiṇaḥ (ma.bhā.śāṃ.mo359-70) iti tacchāstrakartṛṇāmapi nārāyaṇapratipādakatvasya pratipādanāt,

2.19.p32

sāṃkhyaṃ yogaḥ pāṃcarātraṃ vedāḥ pāśupataṃ tathā |

2.19.p33

ātmapramāṇānyetāni na hantavyāni hetubhiḥ || (ma.bhā.śāṃ.337-1)

2.19.p34

iti sarveṣāmapi ātmapramāṇatvapratipādanācca, sarve pramāṇaṃ hi tathā yathaitacchāstramuttamam iti pāṃcarātradṛṣṭāntena itaraśāstrāṇāmapi prāmāṇyapratipādanācca tatpāde sāṃkhyapāśupatādyāgamānāmapi prāmāṇyaṃ na nirākriyata iti cet - satyam;

2.19.p35

bhramavipralipsādirāhityaṃ śāstrakartṛṇām, paramatātparyaṃ nārāyaṇa eveti ca samānam | tathā'pi abahuśrutatayā tadvaktṛṇāṃ hṛdayamajānantaḥ āpātapratipannamevārthaṃ tāttvikaṃ manyamānā ye pratyavatiṣṭhante, tān prati sāṃkhyādyāgamānāmāpātapratipannārthamātraparatvam anvāruhya sūtrakṛtā tannirasanaṃ kṛtam | pāṃcarātraśāstraṃ tu paratattvahitapuruṣārthānāmeva āpātato'pi pratīteḥ vedaviruddhanimittopādānabhedādyapratīteśca, kṛtsnaṃ pramāṇameveti na ekadeśe'pi aprāmāṇyaśaṃkāvakāśaḥ iti draṣṭavyam | evameva vyāsāryaiḥ uktam | prakṛtamanusarāmaḥ |

2.19.p36

ā.bhā. - hantā - dehagatasyāpi hantṛtvasya ātmani abhimānavān, ahamasya hantā asmi ityadhyavasāyaviśiṣṭaḥ kaścit, hantuṃ manyate cet - ahamenaṃ hanmi, ahamenaṃ vadhiṣyāmi ityevaṃ saṃkalpayati cet, ataḥ kaścit dehātmadṛṣṭiḥ kenacit śarīraṃ chinnaṃ dṛṣṭvā ātmānaṃ hataṃ chinnaṃ manyate ahamanena hataḥ iti saṃkalpayati cet, tau - ātmani hantṛtvābhimānavān, hatatvābhimānavāṃśca, etau ubhāvapi na vijānītaḥ, yāthārthyena ātmasvarūpaṃ na avagacchata ityarthaḥ | yataḥ ayaṃ hantā na hanti - ātmānamiti śeṣaḥ, kintu śarīrameva hanti; tasyaiva vināśaśīlatvāt, tathā na hanyate ātmā anena iti pūraṇīyam | hantṛtvābhimānavatā kṛte'pi śastraprahāre ātmasvarūpaṃ na vinaśyati; nityatvāt avināśasvabhāvattvāt ca | tasmāttau na samyak ātmasvarūpābhijñāviti bhāvaḥ | idaṃ mantradvayaṃ paramātmaratayā kaiścidvyākhyātam | janmamaraṇādivikārābhāvasya hantṛtvahatatvādyabhāvasya paramātmanyapi sūpapādatvāt idamanādaraṇīyam | na hanyate hanyamāne śarīre (ka.u.2-18) iti hanyamānaprākṛtaśarīrasambandhitvanirdeśasya ubhau tau na vijānītaḥ iti ajñatvābhidhānasya ca, jīve eva saṅgatatvena paramātmaparatve asambhavadrūpatayā ca jīvaparatvasyaiva ucitatvāt | lokasiddhahantṛhatabhāvabhrānteḥ nirāsāya asya mantradvayasya pravṛtteḥ tasyāśca bhrānteḥ paramātmani kasyacidapi abhāvāt | tasmāt jīvasvarūpaparataiva avaseyeti bhāvaḥ |

2.19.p37

su. - na hanyate ayamātmā hanyamāne śarīre | satyapyevam, yo dviṣyan piṇḍamātre mātsaryādinā chetsyan saṃkalpayati - ahamenaṃ hanmi iti, yaśca anyaḥ tena chinnāvayavo manyate hato'smi anena iti, tāvubhau - na ātmānaṃ yāthātathyena jānītaḥ, dehātmābhimānena hi, tathā pratipattiḥ ityāha - hantā cet iti | hantā hataḥ iti pāmaradṛṣṭyā nirdeśaḥ | hantuṃ manyate cet - hantuṃ saṃkalpayati cet ityarthaḥ | hantum iti ukārānto nipāto vā | hantāram ityarthaḥ | nāyaṃ hanti na hanyate - ātmasvarūpasya avināśitvāditi yāvat |

2.19.p38

nainaṃ chindanti śastrāṇi nainaṃ dahati pāvakaḥ |

Linked texts (1)