Kaṭha Upaniṣad 5.15
Kaṭhaprakāśikā (Raṅgarāmānuja) 5.15
- Language
- Sanskrit
5.15
pañcadaśo mantraḥ
[ sarvatejasāṃ prakāśakaḥ paramātmā ]
na tatra sūryo bhāti na candratārakaṃ nemā vidyuto bhānti kuto'yamagniḥ |
tameva bhāntamanubhāti sarvaṃ tasya bhāsā sarvamidaṃ vibhāti ||
5.15.p1
pra.dī. - ādityavarṇaṃ tamasaḥ parastāt (śve. u. 3-8) atha yadataḥ paro divo jyotirdīpyate (chā.u.3-17-7) ityādi pramāṇapratipādyadivya- maṅgalavigrahaviśiṣṭo bhagavān svayamatiśayena prakāśya, anyān prakāśayati ityāha - na tatra iti | tatra - sūryādiprakāśaka-
5.15.p2
paramātmasannidhau, sūryo na bhāti - na prakāśate, kintu adhikajyotisannidhau kiñcijyotiriva bhāti, na candratārakam - candranakṣatrādikaṃ na bhāti | nemā vidyutaḥ - imāḥ paridṛśyamānāḥ taṭitaḥ na bhānti, ete svatassiddhāḥ | ayaṃ paridṛśyamānaḥ agniḥ indhanādiviśiṣṭaḥ, kuto bhāti | na prakāśata eva | tathā cet sūryādayo1 bhāntīti kathamityatrāha - tameva iti | bhāntam - svatejasā, svayaṃ prakāśitavantam, tameva - paramātmānameva, anu - anusṛtya, bhāti - prakāśyate, asati sūryodaye udgamiṣyatsūryabhāsāsarvapadārthajātam yathā vibhāti tadvat | tasmāt etanna svābhāvikam eteṣāmityāha - tasya bhāsā sarvamidaṃ vibhāti iti | tasya bhāsā - bhagavatsambandhibhāsā, taddattatejasā ityarthaḥ | idam - paridṛśyamānaṃ sūryacandranakṣatrādikam,
5.15.p3
vibhāti - prakāśate | na tadbhāsayate2 sūryaḥ (bha.gī. 15-6) yaccandramasi yaccāgnau tattejo viddhi māmakam (bha.gī. 15-12) iti ca bhagavatā gīto'rthaḥ anusandheyaḥ ||
5.15.p4
|| iti pratipadārthadīpikā ||
5.15.p5
pra. - paramātmanaḥ yogayugālamba1nāya3 ādityavarṇaṃ tamasaḥ parastāt (śve. u. 3-8) sadaikarūparūpāya4 (vi.sa. upodghāta) iti pramāṇapratipannaśubhāśrayadivya- maṅgalavigraho'sti; tadviśiṣṭaḥ paramātmā vibhāti sarvatiśāyidīptimān ityāha - na tatra sūryo bhāti iti | ayaṃ ca mantraḥ, jyotirdarśanāt (bra. sū. 1-3-40) iti sūtre, sarvatejasāṃ chādakaṃ sarvatejasāṃ kāraṇabhūtamanugrāhakaṃ ca aṅguṣṭhapramitasya jyotirdṛśyate iti bhāṣyeṇa vivṛtaḥ | idañca bhāṣyam - ‘na tatra sūrya’ ityādimantre pūrvārdhasya arthamāha sarvatejasāṃ chādakamiti | uttarārdhasya pūrvapādārthamāha - sarvatejasāṃ kāraṇabhūtamiti | anubhānam | paścādbhānam | tena kāryakāraṇabhāvaḥ siddhaḥ paurvāparyanimayo hi! kāryakāraṇabhāva iti bhāvaḥ | caturthapādārthamāha - anugrāhakamiti | yasyādityo ma mupayujya bhāti ityādiśrutiśca anugrāhakatve pramāṇam iti vyāsāryaiḥ vivṛtam | tadīyadīptisākṣātkārasambhave tejo'ntarāṇāmabhibhūtattvam, prathamārdhārthaḥ; tejo'ntarotpattau tadupādāna - dravyānugrāhakatvarūpaṃ nimittatvam, tṛtīyapādārthaḥ, cākṣuṣaraśmyanugrāhakacandrātāpāderiva1, utpannasyāpi tejasaḥ svasambandhena svakāryakaraṇasāmarthyādhāyakatva- lakṣaṇānugrāhakatvam, caturthapādārtha ityapyarthastatraiva draṣṭavyaḥ |
5.15.p6
adhiṣṭhānabrahmarūpabhānavyatiriktabhānaśūnyatvam adhyastaprapañcasya tṛtīyapadārtha iti yat parairucyate, tadayuktam | tathā hi sati bhāntamati kartrarthaśatṛpratyayasya2 ‘śiṣyajñānaṃ prakāśate’ ītavadabhede'pi kathañciṃtsambhave'pi, anubhāti ityasya śabdasyogāt | na hi devadatte gamanakriyāvyatiriktagamanakriyāśūnye tiṣṭhati yajñadatte, gacchati1 devadattaṃ yajñadatto'nugacchati’ iti prayogo dṛṣṭacaraḥ | nanu - vahnimeva dahantam ayo'nudahati iti prayogo dṛṣṭacara - iti cet na; ayasaḥ pṛthak dagdhṛtvābhāve niścitavataḥ tatpratipipādayiṣayā tādṛśaprayogasya sampratipannatvābhāvāt |
5.15.p7
nanu - tadīyadīptisākṣātkārasambhave tejontarāṇāmabhibhūtatvam iti bhavadabhimatārtho'pi na yujyate; tadīyadīptisākṣātkāravatāmapi muktānāṃ tejontarasākṣātkāradarśanena sajātīyasaṃvalanādhīnāgrahaṇalakṣaṇābhibhavasya abhāvāditi cet - ucyate | baddhaviṣayamevaitat | baddhānāṃ tatsākṣātkārāprasakteridaṃ kathamiti cenna; baddhānāmevārjunādīnāṃ tatsākṣātkāradarśanāt |
5.15.p8
yadvā - kālidāsakavau parigaṇyamāne, ‘itaraḥ kukaviḥ akaviḥ itivadbhāti brahmaṇi parigaṇyamāne, sūryāditejontaraṃ na bhāti; ataḥ tadeva brahma atibhāsvarūpaśālīti pūrvārdhārthaḥ | ‘tadīyadīptisākṣātkārasambhave tejontarāṇāmabhabhūtatvam’ iti vyāsāryavacanasyāpi ayamevāryaḥ | iyamevārtham itarajetasāṃ svarūpotpattau phalajanane ca paramātmānugrahasāpekṣatvapradarśakena, tameva bhāntam ityuttarārdhena draḍhayatīti na doṣaḥ ityavagantavyam | pūrvordhasya1 yathāśruta evārthaḥ | nanu atibhāsvararūpavati sūryādau pratyakṣeṇa anubhūyamāne, na bhāti iti pratyakṣaviruddhaṃ katham abhidhīyate ityatrāha - tameva bhāntamanubhāti iti | idañca paridṛśyamānaṃ bhāsvararūpaṃ na svābhāvikam ,
5.15.p9
yadādityagataṃ tejo jagat bhāsayate'khilam |
5.15.p10
yaccandramasi yaccāgnau tattejo viddhi māmakam || (bha.gī. 15-12)
5.15.p11
iti | vivṛtaṃ caitat bhagavatā bhāṣyakṛtā - ‘akhilasya jagato bhāsakam eteṣām ādityādīnāṃ yattejaḥ tat madīyaṃ tejaḥ | taistairārādhitena mayā tebhyo dattamiti viddhi, iti | ato andhakāre khadyota2 tulyānāmeteṣāṃ bhāsvararūpaśālināṃ na bhāti iti vyapadeśo yujyata iti bhāvaḥ ||
5.15.p12
|| iti pañcamavallī prakāśikā samāptā ||
5.15.p13
ā.bhā. - tatra parabrahmaṇi bhāsamāne sati, sūryo na bhāti - sūryaprakāśāpekṣayā parabrahmaprakāśasya atiśayitatvāt abhibhūtaprakāśo bhavati sūryo ato na bhāti ityarthaḥ | na candratārakam - candraśca tārakāśca candratārakam | samāhāradvandve napuṃsakatvaṃ ekavacanañca | candrasya tārakāṇāṃ ca prakāśo'pi abhibhūto bhavati | dṛṣṭaṃ hi loke samutkṛṣṭaprakāśavatsānnidhye'pakṛṣṭaprakāśavato dīpasya prakāśamānatā | ataḥ candratārakamapi na prakāśate brahmaṇi prakāśamāna ityarthaḥ nemā vidyutaḥ - imāḥ - viśiṣṭadīptimattayā dṛśyamānā;
5.15.p14
vidyuto'pi na prakāśante tasmin prakāśamāne; tāsāmapi tattejo'bhibhavādeva ityarthaḥ | ayamagniḥ alpīyodīptimattayā asmābhiḥ anubhūyamānastu kuto bhūyāt | brahmaṇi bhāsamāne naiva kathamapi bhūyāt ityarthaḥ | tameva - paramātmānameva sarvāntarvartinaṃ, bhāntam - bhāsamānam, anu - paścād, bhāti - prakāśate, sarvaṃ sūryādikam | tasyaiva - brahmaṇa eva, bhāsā - yācitakamaṇḍananyāyena1 brahmaṇaḥ sakāśāt prāptabrahmasambandhinyā bhāsā dīptyā, sarvamidam - sūryacandrādikaṃ, vibhāti - vispaṣṭaṃ prakāśate | yadvā tasyaiva bhāsā - sūryādigatayā sarvamidaṃ jagat ghaṭapaṭādikaṃ, bhāti - prakāśitaśarīraṃ bhavati | sūryādiṣu vartamānā dīptiḥ teṣāṃ svakīyā na; kintu paramātmadattaiva | tathā ca sūryādayaḥ idaṃ sarvaṃ prakāśayanti ityarthaḥ | etena paramātmanaḥ prakāśāśrayatvapratipādanāt, rūpādimattvaṃ ādityavarṇaṃ tamasaḥ parastāt (śve.u. 3-8) ityātiśrutiṣu tu prasiddhameva | ata ‘rūpādivihīnatvāt mādṛśajanagrahaṇānarham’ iti śaṃkā na kāryā tvayā | rūpādiviśiṣṭaśca | paramātmā bhāti vibhāti ca, ata ‘vibhāti na vā’? iti saṃśayo'pi na kāryaḥ ityevaṃ śiṣyapraśnasyottaraṃ dattaṃ yameneti bhāvaḥ | paramātmanaḥ rūpavattve samupaṃhaṇam ācāryavacanamapi udāhāryaṃ tadyathāha ca jagadguruśrīrāmeśvarānandācāryaḥ śrīrāmaprāptipaddhatau -
Linked texts (1)
- Kaṭhopaniṣad — Sanskrit