Kauṣītaki Upaniṣad 3: tṛtīyo'dhyāyaḥ
Kauṣītakyupaniṣadbhāṣya (Raṅgarāmānuja) 3
- Language
- Sanskrit
Contents
- 3.2-3 — 1 part
- 3.8 — 2 parts
- 3.29 — 1 part
- 3.37 — 1 part
- 3.42 — 1 part
- 3.52 — 1 part
- 3.56 — 1 part
- 3.59-2 — 1 part
- 3.61 — 2 parts
- 3.64 — 1 part
- 3.65 — 1 part
- 3.67 — 2 parts
tṛtīyo'dhyāyaḥ
3.p1
atha tṛtīyo'dhyāyaḥ
3.2
pratardano ha vai daivodāsirindrasya priyaṃ dhāmopajagāma yuddena ca paurūṣeṇa ca ||
3.2-2
pra. - divodāsasyāpatyaṃ daivodāsiḥ | nāmnā pratardana yuddhasādhanabalena śauryeṇa ca yuktaḥ indrasya priyaṃ svargam upagataḥ ityarthaḥ ||
3.2-3
taṃ hendra uvāca pratardana | varaṃ dadanīti (2) |
(pra) - spaṣṭo'rthaḥ ||
3.2-3.p1
sa hovāca pratardanaḥ tvameva me varaṃ vṛṇīṣva yaṃ tvaṃ manuṣyāya hitatamaṃ manyase ( iti ) | (3)
3.3
(pra) - sarvajñastvaṃ yaṃ varaṃ manuṣyāya me hitatamaṃ manyase tvameva vṛṇīṣva nāhamajñaḥ svahitatamaṃ varaṃ vedmīti ||
3.4
taṃ hendra uvāca na vai varaṃ parasmai vṛṇīte tvameva vṛṇīṣveti ||
3.4-2
(pra) - na hyanyo'nyārthaṃ baraṃ vṛṇīte | ataḥ tvadabhilaṣitaṃ varaṃ tvameva matto vṛṇīṣvetyarthaḥ ||
3.4-3
avaro vai tarhi kila me iti hovāca pratardanaḥ ||
3.4-4
(pra) - yadi hi tvayā'pi na vriyate tarhi mama hitatamasya varasyāparijñānāt
varābhāva eva prāpta iti pratardana indramuvācetyarthaḥ ||
3.6
atho khalvindra satyādeva neyāya ||
3.6-2
(pra) - evamukta indraḥ te varaṃ dadāmīti satyādvākyāt nāpetaḥ ||
3.7
satyaṃ hīndraḥ ||
3.7-2
pra. - tatra hetumāha - indrasya satyapradhānatvādityarthaḥ | tataśca varaṃ dadānīti maduktaṃ vākyamasatyaṃ mā bhūdityamanyatetyarthaḥ | kecittu - satyā devateyāya satyaṃ hīndra iti pāṭhe taṃ hendra uvāceti śeṣaḥ | vācanaprakāramevāha - satyā devateyāya satyaṃ hīndra iti | satyā devatā satyavākyā paramātmarūpā devatā tvāmiyāya tvāmāviṣṭavatī | satyavākyaparamātmāveśavaśāddhi tvameva varaṃ vṛṇīṣva iti vākyaṃ saṃprayuktavān iti bhāvaḥ | paramātmanaḥ satyavākyatvaprasiddhiṃ darśayati satyaṃ hīndra iti | indra ḥ - paramātmetyarthaḥ - iti vadanti ||
3.8
sa hovāca māmeva vijānīhi | etadevāhaṃ manuṣyāya hitatamaṃ manye yanmāṃ vijānīyāt ||
3.8.p1
pra. - yadi te hitatamamupadeṣṭavyam tarhi madupāsanameva hitatamaṃ - mokṣasādhanamiti mantavyam | ata itarat parityajya māmupāsvetyarthaḥ | ataḥ prasiddhajīvabhāvasyendrasya hitatamatvalakṣaṇamokṣasādhanatvāśrayopāsanakarmatvāsaṃbhavāt māmiti śabdaḥ svātmabhūtaṃ paramātmānamabhidadhāti | ya ātmani tiṣṭhan antaḥ praviṣṭaḥ śāstā janānāṃ sarvātmā (bṛ.u.mā.pā.3-5-7-22-30) iti śāstreṇa svasyāpyātmabhūtaḥ paramātmā ahambuddhi śabdāśca paramātmaparyantāḥ iti jānata indrasya svātmabhūte paramātmani māmiti śabdaprayoge nānupapattiḥ |
3.8.p2
nanu svāyatte śabdaprayoge asandigdhaṃ paramātmavācakameva padaṃ prayujyatām | kiṃ nyāya - labyaparamātmaparyavasānena māmiti śabdeneti cet - syādevam yadi
3.8-2
paramātmasvarūpamātropāsanaṃ vidhitsitaṃ syāt | api tu svaśarīrakatayā | ato
māmiti nirdeśaḥ upapadyate ||
3.9
triśīrṣāṇaṃ tvāṣṭramahanam ||
3.9-2
pra. - tatktunyāyena svopāsakasya pāpāśleṣaṃ vaktuṃ svasya pāpāśleṣaṃ darśayati | triśiraskaṃ tvaṣṭṭaputraṃ viśvarūpaṃ hatavānasmi ||
3.10
arūnmukhān yatīn sālāvṛkebhyaḥ prāyacchatm ||
3.10-2
pra. - rautīti rūt vedaḥ | rūt mukhe na vidyate yeṣāṃ te arūnmukhāḥ | vedāntavimukhān yatīn vanaśvaviśeṣebhyaḥ khādanāya prāyaccham ||
3.11
bahvīḥ sandhā atikramya divi prāhlādīnatṛṇaham , antarikṣe paulomān , pṛthivyāṃ kālaqañjān khyāsurāṃśca hiṃsitavānasmi |
(pra) - na haniṣyāmīti kṛtā bahvīḥ pratijñā atikramya divi vartamānān prahlādaputrān atṛṇaham | tṛṇa hiṃsāyām iti hi dhātuḥ | antarikṣe paulomān pulomasutān pṛthivyāṃ kālakañjāravyāsurāṃśca hiṃsitavānasmi ||
3.11-2
pra. - na haniṣyāmīti kṛtā bahvīḥ pratijñā atikramya divi vartamānān prahlādaputrān atṛṇaham | tṛṇa hiṃsāyām iti hi dhātuḥ | antarikṣe paulomān pulomasutān pṛthivyāṃ kālakañjāravyāsurāṃśca hiṃsitavānasmi ||
3.12
tasya me tatra na loma cāmīyata ||
3.12-2
pra. - evaṃ hiṃsitavato me lomāpi nāhiṃsyata brahmavidyāprabhāvādityarthaḥ ||
3.13
sa yo māṃ vijānīyāt , nāsaya kena ca karmaṇā loko mīyate na mātṛvadhena na pitṛvadhena na steyena na bhrūṇahatyayā nāsya pāpaṃ cakṛṣo mukhaṃ nīlaṃ veti ||
3.13-2
pra. - ya etāddaśamātmānaṃ paramātmānamupāste tasya kenāpi karmaṇā mātṛvadhapitṛvadhasteyabhrūṇa - hatyādilakṣaṇena paralokaprāptirna viruddhyate | evaṃ pāpaṃ kṛtavato'pi mayā īdṛśaṃ pāpaṃ kṛtam iti nirvedajanitamukhavaivarṇyamapi nāstītyarthaḥ | cakṛṣa - iti tu kvasantāt ṣaṣṭhī - ||
3.14
sa hovāca prāṇo'smi prajñātmā taṃ māmāyuramṛtamityupāssva ||
3.14-2
pra. - evaṃ cetanaviśeṣarūpasvaviśiṣṭaparamātmo - pāsanamuktvā acetanaviśeṣarūpaprāṇaviśiṣṭopāsana - māha prajñārūpa ātmā prajñātmā - jīvaḥ | jīvaśarīraka ityarthaḥ | jīvaśarīrako'ham | prāṇo'smi - prāṇaśarīrako'hamasmi | tādṛśaṃ prāṇaśarīrakaṃ mām āyuramṛtamityupāsva ||
3.15
āyuḥ prāṇaḥ| prāṇo vā āyuḥ prāṇa uvā amṛtam | yāvaddi asmin śarīre prāṇo vasati tāvadāyuḥ | prāṇena hyevāmuṣmin loke'mṛtatva - māpnoti ||
3.15-2
pra. - kathaṃ prāṇaśarīrakasyāyuṣṭvāmṛtatve ityāśaṅakcāha - śarīre prāṇasthiterūcchvāsādi - lakṣaṇāyussādhanatvādāyuḥ prāṇaḥ | lokāntare cirasthāyitvarūpāmṛtatvaprāpteḥ prāṇādhīnopāyānuṣṭhānasādhyatvāt prāṇasyāmṛtatvam |
ata āyuṣṭvāmṛtatve prāṇasyopapadyete | taddvārā paramātmanaścopapatteḥ āyuṣdvāmṛtatvābhyāṃ prāṇaśarīraka - brahmaṇa upāsanamupapadyate | yadvā vyāsāryoktarītyā taṃ māmāyuriti vākye māmiti jīvaśiṣṭatā ucyate āyuriti prāṇaviśiṣṭatā | āyuḥ prāṇa iti hyanantarameva śravāṇāt āyuramṛtamiti svena rūpeṇāvasthitiḥ | ataḥ (evañca) asminneva vākye svena rūpeṇa cidacidviśiṣṭatayā ca trividhopāsanaṃ vidhīyate | ato nopāsanā - trayavidhikṛtavākyabheda iti draṣṭavyam ||
3.16
prajñayā styaṃ saṃkalpameti ||
3.26
pra. - prajñātmatvaviśiṣṭopāsanasya phalamāha | apahatapāpmatvādi- guṇāṣṭakaviśiṣṭa lakṣaṇaṃ brahnarūpamityarthaḥ ||
3.17
sa yo māmāyuramṛtamityupāste sarvamāyurasmin loka eti | āpnotyamṛtatvamakṣitiṃ svarge loke ||
3.17-2
pra. - āyuramṛtatvaguṇaviśiṣṭaprāṇopāsanasya phalamāha | akṣitiṃ - cirakālāvasthāyitvam | tataśca madhuvidyāyāḥ vasvādipadaprāptipūrvaka - brahnaprāptivat asyā api vidyāyāścirāyuṣṭva - pūrvakacirakālasvargaprāptipūrvakabrahnaprāptiḥ phalamityuktaṃ bhavati ||
3.18
taddaika āhṛḥ ekabhūyaṃ vai prāṇā gacchantīti ||
3.18-2
pra. - upāsyamānasya prāṇasya prāṇāntarāpekṣayā śraiṣṭhyaṃ vaktuṃ pūrvapakṣamāha | muravyaprāṇāścetarāṇi cendriyāṇi ekaikasmin kārye kartavye paraspara - sāhyalakṣaṇamekabhāvaṃ yānti | ato muravyaprāṇasya prāṇāntarasāmyameveti kecidāhurityarthaḥ ||
3.29
na hi kaścana śaknuyāt sakṛdvācā nāma prajñāpayitum cakṣuṣā rūpam śrotreṇa śrotuṃ śabdam manasā dhyātumiti ||
3.29.p1
pra. - tatropapattirucyate | na hīndriyajātaṃ yugapadeva svakāryaṃ janayitumīṣṭa
3.19
ityarthaḥ ||
3.20
eka bhūyaṃ vai prāṇā ekaikaṃ sarvāṇyetāni prajñāpayanti ||
3.20-2
pra. - phalitamāha | tasmāt sarve prāṇā ekatvaṃ prāpya ekaikaṃ sarvāṇyetāni nāmarūpaśabdādīni prajñāpayanti ||
3.21
vācaṃ vadantīṃ sarve prāṇā anuvadanti ||
3.22
cakṣuḥ paśyat sarve prāṇā anupaśyanti |
śrotraṃ śṛṇvat sarve prāṇā anuśṛṇvanti |
mano dhyāyat sarve prāṇā anudhyāyanti |
prāṇaṃ prāṇantaṃ sarve prāṇā anuprāṇantīti |
evamuhai taditi hendra uvāca ||
3.22-2
pra. - tadeva prapañcayati - sahāyatayā tiṣṭhanti ityarthaḥ | evamuttaratrāpi ||
3.23
asti tveva prāṇānāṃ niśśreyasam ||
3.23-2
pra. - athāpi mukhyaprāṇasya viśeṣaṃ darśayati - prāṇānāṃ madhye mukhyaprāṇasya śraiṣṭhyamastītyarthaḥ ||
3.24
jīvati vāgapetaḥ mūkān hi paśyāmaḥ ||
3.24-2
(pra) - tadeva prapañcayati -- vāgindriyarāhitye'pi śarīradhāraṇamasti mūkānāṃ darśanāt | evamuttaratrāpi draṣṭavyam ||
3.25
jīvati cakṣurapetaḥ andhān hi paśyāmaḥ |
jīvati śrotrāpetaḥ badhirān hi paśyāmaḥ |
jīvati bāhucchinnaḥ jīvati uraśchinnaḥ iti |
evaṃ hi paśyāma ḥ ||
3.25-2
pra. - chinnorasko jīvati chinnabāhujīvatīti | evaṃ hyanubhūyate ||
3.26-2
atha khalu prāṇa eva prajñātmedaṃ śarīraṃ parigṛhyotthāpayati ||
3.26-3
pra. - atha khaluśabdaḥ prasiddhau | mukhyaprāṇa eva prajñātmā | prajñāśabdo'tra jīvaparaḥ | sa ātmā sahāyo yasya sa prajñātmā | jīvasahāyako mukhyaprāṇa eva mṛtaprāyaṃ śayānaṃ śarīraṃ parito gṛhītvā utthāpayati ||
3.27
tasmādetadevokthamupāsīta ||
3.27-2
pra.-tasmāditarendriyāṇi parityajya mukhyaprāṇamevotthāpayitṛtva- guṇaviśiṣṭamupāsīta ||
3.28
yo vai prāṇaḥ sā prajñā | yā vai prajñā sa prāṇa ḥ | saha hyetāvasmin śarīre varīre vasataḥ sahotkrāmata ḥ ||
3.28-2
pra. - atrāpi prajñāśabdena jīva ucyate | jīvaprāṇāvasmin śarīre saha vasataḥ sahotkrāmataḥ | tato hetoḥ jīva eva prāṇaḥ prāṇa eva jīvaḥ ubhāvapyekakārya karāvityarthaḥ | ataḥ paramātmanaḥ prāṇaśarīrakatvena jīvaśarīrakatvena cānusandhānaṃ yuktamiti bhāvaḥ ||
3.29-2
tasyaiṣaiva dṛṣṭiḥ etadvijānāti ||
3.29-3
pra. - tasya - mukhyaprāṇasya jñātṛrūpa ātmā dṛṣṭiḥ - darśanasādhanam | jaḍasya prāṇasya jñātṛrūpajīvasāhityāt evotthāpanādikāryakaratvāditi bhāvaḥ ||
3.30
yatraitatpuruṣaḥ suptaḥ svapnaṃ na kathañcana paśyati athāsmin prāṇa evaikadhā bhavati ||
3.30-2
pra. - yatra - yadā etatpuruṣaḥ - eṣa puruṣaḥ suptassan na kañcana svapnaṃ paśyati atha - tadetyarthaḥ ---- asmin prāṇe - prāṇaśarīrake paramātmani ayaṃ suptaḥ puruṣaḥ ekadhā bhavati | ekadhābhāvaprakāraśco - ttarādhyāye vakṣyate ||
3.32
tadainaṃ vāk sarvairnāmabhiḥ sahāpyeti ||
3.32-2
pra. - paramātmanaikībhūte jīve svakāryeṇa nāmābhilapanena saha vāgindriyaṃ līnaṃ bhavatītyarthaḥ ||
3.32-3
cakṣuḥ sarvai rūpaiḥ sahāpyeti ||
3.32-4
pra. - atra rūpaśabdo rūpajñānaupayikavyāpāraparaḥ | evamuttaratrāpi draṣṭavyam ||
3.33
śrotraṃ sarvaiḥ śabdaiḥ sahāpyeti | manaḥ sarvairdhyānaiḥ sahāpyeti ||
3.33-2
pra. - dhyānaiḥ - dhyānaupayikavyāpārairityarthaḥ | śiṣṭaṃ spaṣṭam ||
3.34
sa yadā pratibudhyate --- yathā'gneḥ visphuliṅgā vipratiṣṭheran, evamevaitasmādātmanaḥ prāṇā yathāyatanaṃ vipratiṣṭhante prāṇebhyo devāḥ devebhyo lokāḥ ||
3.34-2
pra. - prāṇāḥ - jīvāḥ devāḥ - indrayāṇi lokāḥ - jñānāni ||
3.35
tasyaiṣaiva siddhiḥ ||
3.35-2
pra. - tasya - evambhūtasya mukhyaprāṇasya siddhiḥ - kāryasādhakam ||
3.36
etadvijñānam ||
3.36-2
pra. - etasya jīvasya yat vijñānam tadeva sādhakam | athavā vijñānalakṣaṇametadātmatvaṃ sādhakamityarthaḥ | prāṇajīvau ekatāmāpannau eka - kāryasādhakāviti yāvat ||
3.36-3
tasyaiṣaiva dṛṣṭiḥ ||
3.36-4
pra. - etadvijānāti ityukta evārtho'nenāpi vākyena dārḍhyāyoktaḥ ||
3.37
yatraitatpuruṣa ārto mariṣyan ābalyaṃ nyeti mohaṃ nyeti tadāhuḥ udakramīccittam | na śṛṇoti na paśyati na vāco vadati - athāsmin prāṇa evaikadhā bhavati ||
3.37.p1
pra. - suptau mukhyaprāṇasyetaraprāṇāpyayodgamanāpādānahetutvamuktvā mūrcchāyāmapi tadāha --- yadā eṣa puruṣaḥ vyādhyādinā pīḍito mariṣyan ābalyam - abalasya bhāvaṃ ābalyam balarāhityaṃ nyeti - nitarāmeti gacchati | mohaṃ -
3.37-2
mūrcchāṃ nyeti - prāpnoti , tadā samīpavartina āhuḥ , cittamudakramīt | manaḥ nilīnamityarthaḥ | tatra hetuḥ na śṛṇoti na paśyati na vācā vadatīti | atha - tadā asmin prāṇe - prāṇaśarīrake paramātmani aikadhyaṃ prayātītyarthaḥ ||
3.38
tadainaṃ vāk sarvairnāmabhiḥ sahāpyeti ||
3.39
sa yadā pratibudhyate | āyuśśeṣauṣadhavaśādityarthaḥ ||
3.39-2
cakṣuḥ sarvaiḥ rūpaiḥ sahāpyeti śrotraṃ sarvaiḥ śabdaiḥ sahāpyeti manaḥ sarvairdhyānaiḥ sahāpyeti | sa yadā pratibudhyate ||
3.40
yathā'gneḥ visphuliṅgā vipratiṣṭeran evamevaitasmādātmanaḥ prāṇāḥ yathāyatanaṃ vipratiṣṭhante prāṇebhyo devāḥ devebhyo lokāḥ ||
3.40-2
pra. - utkrāntāvapi mukhyaprāṇasya sarvopajīvyatāmāha yathāgneḥ .... lokāḥ ||
3.41
sa. yadā'smāccharīrādutkrāmati vāgasmāt sarvāṇi nāmānyabhivisṛjate ||
3.41-2
pra. sa yadā ....abhivisṛjate - sa prāṇaḥ yadā'smāccharīrāt utkrāmati tadā vāgindriyametaccharīraprayuktanāmādyabhilapanaṃ tyajati ||
3.42
vācā sarvāṇi nāmānyāpnoti ||
3.42.p1
pra. vācā sarvāṇi nāmānyāpnoti | yatra prāṇaḥ svayaṃ tiṣṭhati tatraiva śarīre svopakaraṇabhūtavāgindriyeṇa sarvanāmābhilapanarūpaṃ vyavahāraṃ karoti | evāmuttaratrāpi
3.42-2
draṣṭavyam ||
3.43
ghrāṇo'smāt sarvān gandhānabhivisṛjate | ghrāṇena sarvān gandhānāpnoti ||
3.43-2
pra. - ghrāṇo'smāt .... | ghrāṇena sarvān gandhānāpnoti ghrāṇajanyajñānena sarvān gandhān viṣayīkarotītyarthaḥ ||
3.44
cakṣurasmāt sarvāṇi rūpāṇyabhivisṛjate | cakṣuṣā sarvāṇi
rūpāṇyāpnoti | śrotramasmāt sarvān śabdānabhivisṛjate | śrotreṇa sarvān śabdānāpnoti | mano'smāt sarvāṇi dhyānānyabhivisṛjate | manasā sarvāṇi dhyānānyāpnoti saiṣā prāṇena sarvāptiḥ ||
3.44-2
pra. - cakṣuṣaḥ .... sarvāpti sarveṣāṃ viṣayāṇāṃ prāṇādhīnendriyajanya jñānaviṣayatvalakṣaṇā prāṇakartṛkasarvāptirityarthaḥ ||
3.45
yo vai prāṇaḥ sā prajñā | yā vai prajñā sa prāṇaḥ | saha hyetāvasmin śarīre vasataḥ sahotkrāmataḥ ||
3.45-2
pra. - yo vai .... utkramataḥ | ukto'rthaḥ ||
3.46
atha khalu yathā prajñāyāṃ sarvaṇi bhūtānyekībhavanti tad vyākhyāsyāmaḥ - vāgevāsyā ekamaṅgamudūḍham tasyā nāma purastāt prativihitā bhūtamātrā ||
3.46-2
pra. - prāṇasya sarvabhūtāśrayatvamuktvā prajñāśabditasya jīvasya sarvabhūtāśrayatvaprakāraḥ kathyata ityāha - asyāḥ -prajñāyāḥ vāgindriyamekamaṅgam udūḍhaṃ - parigṛhītamityarthaḥ | udvāhakarmabhūtapatnīvat parigṛhītamityarthaḥ vastutasyāṅgābhāvāt | tasyāḥ - vācaḥ purastāt - grāhyatvena viṣayatvena prati - vihitā - pratidvaṃdvitayā pratiniyatatayā vihitā bhūtamātrā nāma | evamuttaratrāpi draṣṭavyam ||
3.47
ghrāṇamevāsyā ekamaṅgamudūḍham tasya gandhaḥ purastāt prativihitā bhūtamātrā | cakṣurevāsyā ekamaṅgamudūḍham tasya rūpaṃ purastāt prativihitā bhūtamātrā | śrotramevāsyā ekamaṅgamudūḍham tasya śabdaḥ purastāt prativihitā bhūtamātrā |
jihvaivāsyā ekamaṅgamudūḍham tasyānnarasaḥ purastāt prativihitā bhūtamātrā | hastāvevāsyā ekamaṅgamudūḍham tayoḥ karmāṇi purastāt prativihitā bhūtamātrā | śarīramevāsyā ekamaṅgamudūḍham tasya sukhaduḥkhe purastāt prativihitā bhūtamātrā | upastha evāsyā ekamaṅgamudūḍham tasyānando ratiḥ prajātiḥ purastāt prativihitā bhūtamātrā ||
3.47-2
pra. - prajātiḥ - prajananamityarthaḥ ||
3.48
pādāvevāsyā ekamaṅgamudūḍham , tayorityāḥ purastāt prativihitā bhūtamātrā ||
3.48-2
pra. - ityāḥ - gamanānītyarthaḥ ||
3.49
prajñaivāsyā ekamaṅgamudūḍham , tasyai dhiyo vijñātavyaṃ kāmāḥ purastāt prativihitā bhūtamātrā ||
3.49-2
pra. - atha prathamāntaḥ prajñāśabdaḥ manaḥparaḥ, asyā iti tu prajñārūpajīvaparaḥ| uttaratra , netyāṃ vijijñāsīta netāraṃ vidyāt ityanantaram , na mano vijijñāsīta iti manaśśabdaprayogāt sthānapramāṇena prajñāśabdasya mana evārthaḥ | dhiyo vijñātavyam manojanyajñānaviṣayamityarthaḥ | kāmāḥ kāmyamānā ityarthaḥ ||
3.50
prajñayā vācaṃ samārūhya vācā sarvāṇi nāmānyāpnoti ||
3.51
pra. - evaṃ nāmagandharūpaśabdarasakarmasukhaduḥkhānandagatijñātavyāḥ daśabhūtamātraḥ vāgghrāṇādiviṣayatvenoktvā prajñāśabditasya jīvasya nāmādi - daśavidhabhūtamātrāvyāptiprakāramāha - atra prajñāśabdaḥ avyavahitaprajñāśabdanirdiṣṭamanaḥ paraḥ | tataśca manasā vāgindrayamadhiṣṭhāya taddvārā sarvāṇi nāmāni abhilapanakriyādvārā prāpnoti || 50 |
prajñayā ghrāṇaṃ samāruhya ghrāṇena sarvān gandhānāpnoti ||
3.52
prajñayā cakṣuḥ samāruhya cakṣuṣā sarvāṇi rūpāṇyāpnoti ||
3.52.p1
prajñayā śrotraṃ samāruhya śrotreṇa sarvān śabdānāpnoti | prajñayā jihvāṃ samāruhya
3.53
sarvānannarasānāpnoti | prajñayā hastau samāruhya hastābhyāṃ sarvāṇi karmāṇyāpnoti | prajñayā śarīraṃ samāruhya upasthenā''nandaṃ ratiṃ prajātimāpnoti | prajñayā pādau samāruhya pādābhyāṃ sarvā ityā āpnoti | prajñayaiva dhiyaṃ samāruhya prajñayaiva dhiyo vijñātavyaṃ kāmānāpnoti ||
3.53-2
pra. - manasā ghrāṇendriyamadhiṣṭhāya taddvārā sarvān gandhān āpnoti - jñānena vyāpnoti | evamuttaratrāpi draṣṭavyam | manasā cakṣurindriyamadhiṣṭhāya taddvārā sarvāṇi rūpāṇyāpnotīti jñānena vyāpnotīti ||
3.54
na hi prajñāpetā vāk nāma kiñcana prajñāpayet ||
3.54-2
pra. - nanu manodvārā niyamanaṃ kimarthamityā - śaṅkacāha - na hi manonadhiṣṭhitaṃ vāgindriyaṃ nāmaprajñapanasamarthaṃ bhavatītyarthaḥ ||
3.56
anyatra me mano'bhūdityāha , nāhametannāma prājñāsiṣamiti ||
pra. - atra lokameva sākṣitvenodāharati --- loko hi anyatra me mano'bhūdityuktvā etannāma na prājñāsiṣam iti hyāha | manovyāsaṅgaśāt jñānapūrvakanāmābhilapanalakṣaṇavāgindriyavyāpāro nābhūditi hi lokaḥ pratyetītyarthaḥ | evamuttaratrāpi draṣṭavyam ||
3.56.p1
na hi prajñāpeto ghrāṇo gandhaṃ kañcana prajñāpayet | anyatra me mano'bhūdityāha nāhametaṃ gandhaṃ prājñāsiṣamiti | na hi prajñāpetaṃ cakṣurūpaṃ kiñcana prajñāpayet | anyatra me mano'bhūd ityāha nāhametadrūpaṃ prājñāsiṣamiti | na hi prajñāpetaṃ śrotraṃ śabdaṃ kañcana prajñāpayet | anyatra me mano'bhūdityāha nāhametaṃ śabdaṃ prājñasiṣamiti | na hi prajñāpetā jihvā annarasaṃ kañcana prajñāpayet | anyatra me mano'bhūdityāha nāhametamannarasaṃ prājñāsiṣamiti || 55 || na hi prajñā - petau hastau karmakiñcanaprajñāpayetām | anyatra me mano'bhūdityāha nā'hametat karmaprājñāsiṣamiti | na hi prajñāpetaṃ śarīraṃ sukhaduḥkhe kiñcana prajñāpayet | anyatra me mano'bhūdityāha, nāhametat sukhaduḥkhe prājñāsiṣamiti | na hi
3.56-2
prajñāpeta upasthaḥ ānandaṃ ratiṃ prajātiṃ kañcana prajñāpayet | anyatra me mano'bhūdityāha nāhametamānandaṃ ratiṃ prajātiṃ prājñāsiṣamiti | na hi prajñāpetau pādāvityāṃ kāñcana prajñāpayetām | anyatra me mano'bhūdityāha nāhametāmityāṃ prājñāsiṣamiti | na hi prajñāpetā dhīḥ kācana siddyet ||
3.56-3
pra. - evaṃ prajñā śabditasya jīvasya bhūtamātrā - vyāptiprakārakathanamukhena ātmānātmavivekaṃ pradarśya anyā vāco vimuñcatha ( ) ityuktarītyā bhūtamātrā śabdi tānātmavijñānaṃ parihartavyamityāha - jñātrātmavyatiriktaḥ anātmabhūto viṣayo na jñātavya ityarthaḥ ||
3.57
na prajñātavyaṃ prajñāyeta ||
3.58
na vācaṃ vijijñāsīta vaktāraṃ vidyāt ||
3.48-3
(pra) - tadeva prapañcayati - atra vākcha bdaḥ prakaraṇānuguṇyāt nāmaparaḥ | vaktāram - uktarītyā manodhiṣṭhitavāgindriyajanyābhilapanakriyayā nāma - vyāptāramātmānameva vidyāt | vaktṛjīvaśarīraka - paramātmānaṃ vidyāditi yāvat | evamuttaratrāpi draṣṭavyam ||
3.59
na gandhaṃ vijijñāsīta ghrātāraṃ vidyāt | na rūpaṃ vijijñāsīta rūpaṃ vidvāṃsaṃ vidyāt ||
3.59-2
(pra) - rūpaṃ paśyantaṃ vidyādityarthaḥ ||
3.59-2.p1
na śabdaṃ vijijñāsīta śrotāraṃ vidyāt | nānnatasaṃ vijijñāsīta annarasavijñātāraṃ vidyāt | na karma vijijñāsīta kartāraṃ vidyāt | na sukha - duḥkhe vijijñāsīta sukhaduḥkhayorvijñātāraṃ vidyāt | nānandaṃ na ratiṃ na prajātiṃ vijijñāsīta ānandasya rateḥ prajātervijñātāraṃ vidyāt | netyāṃ vijijñāsīta etāraṃ vidyāt | na mano vijijñāsīta mantāraṃ vidyāt | tā vā etā daśaiva bhūtamātrāḥ adhiprajñam daśa prajñāmātrā adhibhūtam | yaddi bhūtamātrāḥ na syuḥ prajñāmātrāḥ na syuḥ yadi prajñāmātrā na syuḥ na bhūtamātrāḥ
3.60
syuḥ | na hyanya tarato rūpaṃ kiñcana siddacet;no evaitannānā ||
3.60-2
(pra) - nāmagandharūpaśabdarasakarmasukhaduḥkhānanda ratiprajātityājñātavyalakṣaṇā daśabhūtamātrāśca tadgrāhi vāgghrāṇacakṣuśśrotrajihvastaśarīropasthapādamanolakṣaṇāḥ daśaprajñāmātrāścānayonyādhārāḥ | vāgādindriyāṇāṃ abhāve nāmādisidderabhāvena vāgādilakṣaṇaprajñāmātrādhīnasiddikatvāt (nāmādibhūtātrāṇām) nāmādi bhūtamātrāṇāṃ sabhāve tadvacavahāraphalakaprajñāmātrāśabdita indriyādyaniṣpatteḥ | ato grāhyagrāhakobhayādhīnatvāt sarvalokayātrāyāḥ no evaitannānā | nānā śabdo vinārthakaḥ | etate grāhyagrāhakajātaṃ parasparāvinābhūtamityarthaḥ | na hi grāhyeṇa vinākṛtaṃ grāhyaṃ kāryaśrāmaṃ bhavati | tasmāt prajñāmātrā śabdita - matirapi bhūtamātrāntargatamityarthaḥ ||
3.61
tad yathā rathasyāreṣu nemirarpitā nābhāvarā arpitāḥ evamevaitā bhūtamātrāḥ prajñāmātrā - svarpitāḥ prajñāmātrāḥ prāṇe'rpitāḥ ||
3.61.p1
(pra) - yathā rathasya nābhau rathacakramadhyavarti sarandhrakāṣṭhaviśeṣe ara śabditā arpitāḥ atra nemi śabditaṃ valayākāraṃ kāṣṭhaṃ yathā arpitam - evaṃ prāṇa śabdita paramātmani prajñāmātrā śabda - nirdiṣṭāścetanā arpitāḥ | teṣu ca bhūtamātrā śabdita -grāhyagrāhakajātaṃ sarvaṃ samarpitamityarthaḥ |
3.61.p2
nanvatra prajñāmātrā śabdena yaddi bhūtamātrā na syuḥ na prajñāmātrāḥ syuḥ yadi prajñāmātrā na syuḥ na bhūtamātrāḥ syuriti pūrvavākye prajñāmātrāśabdanirdiṣṭānāṃ vāgādīnāṃ daśānāmeva grahaṇamucitam | na tu prajñātmāśāyā yo vai prāṇaḥ sā prajñā iti vyavahitakevalaprajñāśabdanirdiṣṭa - jīvaparatvamiti cenna-pūrvavākye anyonyādhārā - dheyabhāvapratipādanadarśanāt | tatra prajñāmātrā - śabdasya vāgādiparatve'pi iha prajñāmātrā śabda nirdiṣṭasya bhūtamātrāśritatvāpratipādanāt prāṇa śabditaparamātmāśritatvasyaiva pratipādanāt prajñāmātrā śabdo jīvapara eva | pūrvavākye bādhakabalāt prajñā śabdasya muravyārthatyāge'pi iha muravyārthatyāge kāraṇābhāvāt | yathā'smin prakaraṇe yāvadhdyasmin śarīre prāṇo vasati tāvadāyuḥ athāsmin prāṇa evaikadhā bhavati etasmādātmanaḥ prāṇā yathāthayanaṃ vipratiṣṭhante iti triṣvapi vākyeṣu mukhyaprāṇaparamājīvaparatvena bhinnārthakatvam evaṃ prajñaivāsyā ekamaṅgamudūḍham ityatra na hi prajñāpetā bāṅ nāma kiñcit
3.61-2
prajñāpayet daśaiba bhūtāmātrā adhiprajñam iti vākyeṣu jīvamanaindriyarūpārthatrayaviṣaye ṭṭaṣṭaprayogasya prajñā śabdasya arthaucityānusāreṇauvārthasya varṇanīyatvāt | na caikavacanānta prajñā śabda - nirdiṣṭasya bahuvacanāntaprajñāmātrāśabdena paramarśo na yukta iti vācyam - sadvidyāyām svamapīto bhavati ityekavacanāntaśabdanirdiṣṭasya jīvasya sati saṃpadya na viduḥ iti bahuvacanāntaśabdena nirdeśavadupapatteḥ | etat sarvaṃ śrutaprakaśikāyāmindriprāṇādhikaraṇe spaṣṭam ||
3.62
sa eṣa (prāṇa eva prajñātmā) (prājña ātmā) ānando'jaromṛtaḥ ||
3.62-2
(pra) - prajña eva prājñaḥ | nirūpādhikasārvajñyāśrayaḥ nirūpādhikānandatvājaratvāśrayaḥ ||
3.63
(sa) na sādhunā karmaṇā bhūyān no evāsādhunā karmaṇā kanīyān ||
3.64
(pra) - puṇyapāpakṛtotkarṣāpakarṣaśūnya ityarthaḥ || 63 || eṣa hyevainaṃ sādhu karma kārayati tam yamebhyo lokebhya unninīṣati ||
3.64.p1
(pra) - yaṃ purūṣa rābhyo'ṇḍāntargatebhyaḥ lokebhyaḥ ūrdhvaṃ bhagavallokaṃ netumicchati
3.64-2
taṃ purūṣaṃ bhagavallokaprāptaye sādhukarma kārayati | karmaṇāṃ bhagallokaprāptyupayogitvañca taddetubhūtavidyāvirodhipāpanirasanadvārā ||
3.65
eṣa hyevainamasādhu karma kārayati yamadho ninīṣati ||
3.65.p1
(pra) - yaṃ puruṣamebhyo lokebhyaḥ adhaḥpātayitumicchati , tamasādhukarma kārayati | yathā sādhukarmaṇāṃ brahmopāsaniṣpādanadvārā unnayanahetutvam , evamasādhukarmaṇāmapyupāsanapratibandhadvārā adhonayanahetutvam | uktañca bhagavatā bhāṣyakṛtā , pāpasya jñānodayavirodhitvam , [ ]eṣa evā'sādhu karma kārayati taṃ yamadho ninīṣati iti śrutyā'vagamyate iti | vivṛtañca vyāsāryaiḥ karmaṇāmunnayana- hetutvamupāsananiṣpādanarūpamititadviparītamadhonayanamupāsanapratibandharūpamiti - sphuṭatara
3.65-2
mavagamyate iti ||
3.66
eṣa lokapāla eṣa lokādhipatireṣa sarveśaḥ ||
3.66-2
(pra) - lokapālaḥ - lokarakṣakaḥ | atra vyāsāryāḥ , lokādhipatiḥ - lokasvāmī | sarveśaḥ - sarvaniyantā | nanu pā rakṣaṇe iti dhātoḥ pati śabdaḥ | tat kathamatra śeṣivācitvam ? ucyate - na hi sarvatrāvayavaśaktireva rūḍhiśaktirityasti | gamerḍo iti vyutpattyā go śabdasya sakalajaṅgamavācitvaprasaṅgāt ; sthitāyā goḥ avācakatvaprasaṅgācca | ataḥ śeṣiṇi pati śabdo rūḍhaḥ | anyathā vṛddau ca mātāpitarau sādhvī bhāryā - sutaḥ śiśuḥ | apyakāryaśataṃ kṛtvā bhartavyāmanurabravīt iti pituḥ saṃrakṣake putre patiśabdavyavahāraprasaṅgāt ityūcuḥ ||
3.67
sa ma ātmeti vidyāt | sa ma ātmeti vidyāt ||
3.67.p1
pra. - pūrvoktaguṇaviśiṣṭaḥ svāntaryāmīti pratipattavyaḥ | yadvā asminneva vākye pūrvoktatvāṣṭahananādikṛtalepaśūnyatbavaktṛtvaghrātṛtvādiguṇākajīvaviśiṣṭatayā āyuṣṭvendriya niśśreyasahetutvaśarīrotthāpakatvādiviśiṣṭaprāṇaviśiṣṭatayā ānandatvā - mṛtatvādisvarūpeṇa ca viśiṣṭasya svātmatvenopāsanaṃ vidhiyate | evaṃ sati anekopāsanāvidhānakṛtavākyabhedaśaṅkāyā nāvakāśa iti draṣṭavyam | dvirūktiradhyāyaparisamāptyarthā |
3.67.p2
idañca vākyaṃ samanvayādhyāye prathamapāde cintitam - prāṇo'smi prajñātmā taṃ māmāyuramṛtamityupāssva ityatra māmiti śabdena prāṇaśabdena ca nirdiśyamāna indra eva | indraprayuktasya māmiti śabdasya tadviṣayatvāvaśyambhāvāt iti pūrvapakṣe prāpte - ucyate | prāṇastathā'nugamāt | [bra.sū.1-1-29]prāṇaḥ - paramātmā | paramātmatvasādhakānandatvādimattvena tasyāsmin prakaraṇe anugatatvāt | sa eṣa prāṇa eva prajñātmā - ānando'jaro'mṛtaḥ iti śrūyate | na vakturātmopadeśāditi cedadhayātmasaṃbandhabhūmā hyasmin | tvāṣṭravadhādinā prajñātajīvabhāvasyendrasya vaktuḥmāmeva vijānīhi iti svātmatvenopadiśmānaḥ nendrāt jīvādadhiko bhavitumarhatīti cenna - asmin prakaraṇe paramātmasaṃbandhināṃ dharmāṇāṃ bahutvamupalabhyate | hitatamopāsanakarmatvam, sādhvasādhukarmakārayitṛtvam , bhūtamātrāḥ prajñāmātrāsvarpitāḥ prajñāmātrāḥ prāṇe'rpitāḥ iti acetanavargādhāracetanavargādhāratvamānandatvamajaratvāmṛtatvaṃ lokādhipatitvam evamādayo - hi dharmaḥ paramātmasaṃbandhina upalabhayante | ato bhūyodharmanugrahāyāsya prakaraṇasya paramātmaparatvameva vaktavyam | tarhi indrasya māmupāssva iti nirdeśaḥ kathamupapadyata ityatrāha --- śāstraṭṭaṣṭyā - tūpadeṣo vāmadevavat | [bra.sū.1-1-31]ya ātmani - tiṣṭhan ātmano'ntaraḥ [bṛ.u.mā.pā.3.5-7-22-30]ityādiśāstreṇa paramātmānaṃ svātmānaṃ ṭṭaṣṭvā śarīra - vācināñca śabdānāṃ śarīriparyantatāṃ jñātvā, māmupāssvetyupadiṣṭavān | yathā hi sākṣātkṛtasvātmabhūtaparamātmattavo vāmadevaḥ ahaṃ manurabhavaṃ sūryaśca [ṛgvedasaṃ.4-26-1] iti svātmani manvādibhāvamupadiṣṭavān - na hi tatra manvādibhāvaḥ svasvarūpagato vāmadevenopadiṣṭaḥ ; api tu svātmabhūtaparamātmagataḥ - tadvadevāyamupadeśa iti bhāvaḥ | jīvamuravyaprāṇaliṅgānneti cennopāsanātnaividhyādāśritatvādiha tadyogāt | tvāṣṭravadhavaktṛtvādijīvaliṅgānām āyuḥprabhutvaśarīrotthāpakatvendriyāśrayatvādīnāṃ mukhyaprāṇaliṅgānāṃ copanyāsaḥ kimartha iti cet - indrarūpajīva - śarīrakatayā prāṇarūpācetanaśarīrakatayā svarūpeṇacopāsanārthaṃ cetanācetanadharmāṇāṃ brahmadharmāṇāñca kīrtanam | trividhañcopāsanaṃ prakaraṇāntareṣvapyāśritam , yathā taittirīyake , satyaṃ jñānamanantaṃ brahma [tai.u.āna-2-1]iti svarūpeṇa sacca - tyaccābhavat [tai.u.āna-6-3]iti bhoktṛbhogyalakṣaṇacetanācetanaśarīrakatayā copāsanam | evamihāpayupāsanātraividhyaṃ
3.67-2
yujayata iti sthitam ||
Linked texts (1)
- Kauṣītakibrāhmaṇopaniṣad — Sanskrit