Kaushitaki Upanishad 2.4

2.4

kintu smaranti haiva asmin grāmāntarādigate ha prasiddhā rājādayo'sya sādhyāḥ, asya smarantyeva na tu vismaranti pitrāderiva putrādayaḥ | athañca tān sarvvān hantukāmānivāsaktiśūnyaḥ asyāt prakṣipet yatra kvāpyasya vidheyāssu bhavantītyarthaḥ |
idānīṃ prāṇopāsakasyāgnihotraphalaṃ vivakṣurādhyātmikamagnihotramāha, atha prāṇabrahmopāsanānantaraṃ, ato yasmādagnihotraphalasyecchāvān bāhyamagnihotramanuṣṭhātumaśakto'nicchurvā asmāt kāraṇāt saṃyamanaṃ samyagyamanamahiṃsādikaṃ yat tat saṃyamanaṃ, prārtardanaṃ pratardanena daivodāsinānuṣṭhitatvena tannāmāṅkitaṃ prārtardanaṃ, āntaramagnihotramiti cācakṣate āntaraṃ bāhyasādhananirapekṣamagnihotranāmāṅkitaṃ karma ityācakṣate anena prakāreṇa kathayanti | cakāro'gnihotrāntaratvayoḥ pratyekaṃ militayorapi sañjñālasamuccayārthaḥ | vidvāṃso yadāntaramityācakṣate tadvaktuṃ vākprāṇayoramitavyāpārakarttṛtvamāha, yāvadyatparimāṇaṃ, vai prasiddhaṃ, puruṣaḥ puruṣākāraśarīra-
dhārī jantuḥ bhāṣate vāgvyāpāraṃ karoti na tāvat prāṇituṃ śaknoti vāgvyāpāraparimāṇaṃ prāṇavyāpāraṃ kartuṃ na śaknoti | athavā vākprāṇayoḥ samakālaṃ vyāpāraṃ vārayati yāvaddityādinā | asmin pakṣe yāvattāvacchabdau kālaparau vyākhyeyau | prāṇaṃ vāgvyāpāre sati svavyāpāraśūnyaṃ vāco nyūnavyāpāraṃ dadhipayaḥsamānaṃ, tadā tasmin vāgvyāpārakāle, vāci vyāpāratvenādhikāyāmagnisamānāyāṃ juhoti homaṃ karoti | vāksamānadharmatvaṃ prāṇasya prāṇasamānadharmatvaṃ vācaścāha yāvadvai puruṣaḥ prāṇiti na tāvadbhāṣituṃ śaknoti vācaṃ tadā prāṇe juhoti spaṣṭaṃ | siddhaṃ hi vadanna śvasiti śvasanna brūte ceti sarvajanīnaṃ | idānīmagnihotramāha ete vākprāṇarūpe ukte, anante asaṅkhyātavyāpārādhāre parasparāgnau praviśantyāvavyacchinne vā, amṛtāūtī antavaddhi ciyate yato'ntaśūnye tato'mṛtarūpe āhutī amṛtatvaphalahetutvādā amṛtāūtī | jāgracca svapaṃśca jāgrati svapne ca, cakārau jāgratsvapnayoritaretarayogārthaiau | santataṃ nirantaramāgarbhanirgamanādottaraśvāsaṃ avyavacchinnaṃ bhojanācchādanādivyavadhānaśūnyaṃ, na hi vākśvasanayoranyatareṇa śūnyaḥ kālo jīvataḥ, juhoti homaṃ karoti homabuddhiṃ kuryādi-