Kauṣītaki Upaniṣad 2.3
Kauṣītakyupaniṣaddīpikā (Śaṅkarānanda) 2.3
- Language
- Sanskrit
2.3
didamavarundhyāttasmai svāhā | mano nāma devatāvarodhanī sā me 'muṣmādidamavarundhyāttasyai svāhā | prajñā nāma devatāvarodhanī sā me'muṣmādidamavarundhyāttasyai svāhā | prāṇo nāma prāṇābhidhānāt ghrāṇagrahaṇañca tantreṇāvagantavyaṃ, tena ghrāṇābhidhāneti mantrāntaramanuktamapi siddhaṃ bhavati | śrotraṃ nāma śrotrābhidhānā | prāṇacakṣuḥśrotramanaḥprajñāmantrā vāṅmantravadvyākhyeyāḥ| prajñayā brahmatvaṃ coktaṃ | iti mantraparisamāptyarthaḥ | atha homānantaraṃ dhūmagandhaṃ homadhūmagandhaṃ prajighrāya pratighrāya āghrāṇaṃ kṛtvā ājyalepena homāvaśiṣṭājyalepena aṅgānyanuvimṛjya homadhūmaghrāṇamanu sarvagātrāṇyupalipya vācapolyamo maunī abhipravrajya homadeśādyatra kvāpyavasthitamarthasvāminaṃ gatvā arthaṃ svābhīṣṭamarthaṃ brūyāt bruvīta idaṃ me tvatto bhūyāditi vadet | arthasvāmino dūradeśāvasthāne dūtaṃ vā prahiṇuyāt svabhṛtyasutādikaṃ dūtaṃ prerayet, bhṛtyādyabhāve vācaṃ veti bahirevāvagantavyaṃ | labhate haiva prasiddhamarthaṃ svābhīṣṭaṃ svātmadūtavākyānāmanyatamena gatena prāpnotyeva na tu na prāpnoti |
evamarthopāyamuktā vaśyopāyamāhopāsakasya, atha prāṇabrahmajñānānantaramataḥ yasmādātmanaḥ priyatvecchā asmātkāraṇāt daivaḥ devairvāgādibhiḥ sampādyaḥ smaro'bhilāṣaḥ sampatto bhavati yathā tathā kathyata iti śeṣaḥ | yasya puruṣasya vyaktiviśeṣasyātmanyanurāgaśūnyasya priyo bubhūṣet prāṇavat priyo bhavitumicchet, yasyai yasyāḥ striyāḥ vai prasiddhāyā rājādipalyāḥ, yeṣāṃ pratyakṣāṇāṃ rājādīnāṃ śrīmatāṃ sarvasnehaśūnyānāṃ vai prasiddhānāṃ, yāsāṃ vānyastrīṇāṃ, teṣāmeva vāgādyadhiṣṭhātṛṇāmagnyādīnāṃ na tvanyeṣām | atra vāśabdādhyāhāreṇa yojanīyaṃ, yasyai vā priyo bubhūṣet, yeṣāṃ vā priyo bubhūṣet, yāsāmeva vā priyo bubhūṣet | ekasmin parvaṇi darśapūrṇamāsayoranyatarasmin śuklapakṣātmake vā puṇye nakṣatre parvadivase agnimupasamādhāya vyākhyātaṃ | etayaivāvṛtā uktena prakāreṇa parisamūhyetyādinā etāḥ vakṣyamāṇasaṅkhyākā ājyāhutīrjuhoti vyākhyātaṃ | vācaṃ vāgindriyarūpāṃ te tava mayi prītiṃ kariṣyataḥ mayi prītiviṣaye tavāprītyādāsīnyayoranyatarendhanasandīpte'gnau juhomi prakṣipāmi, asau
etannāmāhamayaṃ kāmo vā mama sampanno bhavatu, svāhā madīyā vāk mamaitatkāmina ājyāhuteranujñāṃ prayacchatu | prāṇaṃ te mayi juhomyasau svāhā, cakṣuste mayi juhomyasau svāhā, śrotraṃ te mayi juhomyasau svāhā, manaste mayi juhomyasau svāhā, prajñāṃ te mayi juhomyasau svāhā, prāṇacakṣuḥśrotramanaḥprajñāmantrā vāṅmantravadvyākhyeyāḥ | ityatha dhūmagandhaṃ prajighrāyājyalepenāṅgānyanuvimṛjya vācaṃyamo'bhipravrajya vyākhyātaṃ | saṃsparśaṃ jigamiṣet svasādhyasya saṃsparśaṃ gantumicchet gacchedityarthaḥ| atha svasādhyasya mahāvibhūtyādimattvena sparśaḥ kartumaśakyaḥ| tadā pakṣāntaramāha api vātādvā sambhāṣamāṇastiṣṭhet api veti pakṣāntare sādhyasya sparśābhāve tena saha vārtāṃ kurvan tiṣṭhet | sambhāṣaṇasyāpi kartumaśakyatve vāśabdaḥ pakṣāntaramāha vātāt tiṣṭhet svaśarīravātasaṃsargo yathā bhavati tathāvasthānaṃ kuryādityarthaḥ| athavā vātātsambhāṣamāṇastiṣṭhet svakīyāḥ śabdā yathā vāyunāsya karṇarandhre sthānaṃ kurvanti tathā kuryādityarthaḥ | evaṃ kṛte phalamāha priyo haiva bhavati ha prasiddhaḥ sarvasya sādhyasya priya eva bhavati na tvapriyaḥ, na kevalaṃ priyatvamātraṃ svasannidhau
Linked texts (1)
- Kauṣītakibrāhmaṇopaniṣad — Sanskrit