Kauṣītaki Upaniṣad 2
Kauṣītakyupaniṣaddīpikā (Śaṅkarānanda) 2
- Language
- Sanskrit
Contents
2.1
kurvanti dadāma dānaṃ karavāma te tubhyaṃ pūrvamasmātprārthikāya idānīmapagatāśāya ityanena prakāreṇa | eṣa pratyaco dīnavattrādilakṣaṇo dharmo guṇaviśeṣo yācato yācakasya bhavati spaṣṭaṃ | anyatastveva, tuśabdaḥ pakṣāntare, anyasmānniḥspṛhaḥ prasannavadanaḥ anya eva ayāñcāyāmeva na tu yāñcāyāṃ yadi vartate tadā evainamupamantrayante dadāma ta iti vyākhyātaṃ | evaṃ yāñcāyāñcayorguṇadoṣān paryālocya na yācedityarthaḥ |
yathā kauṣītakistadvat paiṅgyanāmāpi ṛṣirityāha prāṇo brahmeti ha smāha paiṅgyastasya ha vā etasya prāṇasya brahmaṇaḥ, paiṅgyanāmā paiṅgyagotro vā, vyākhyātamanyat | nanu manodūtatvādilakṣaṇena brahmatvaṃ prāṇasya yadyapi tathāpyapratyakṣādabrahmatvamapītyata āha vāk vāgindriyāt parastāt parataḥ cakṣuścakṣurindriyamārundhe samantādāvṛtya tiṣṭhati | vācaścakṣurāntaraṃ yuktaṃ dṛṣṭeḥ prāyeṇa visaṃvādābhāvāt | cakṣuścakṣurindriyāt para-
2.2
kṣācchrotramārundhe śrotraṃ śravaṇendriyaṃ, vyākhyātamanyat | cakṣuṣā śuktikāṃ rajatavat paśyanti na tvevaṃ śrotramavidyamānaṃ śṛṇoti tato yuktaṃ cakṣuṣa āntaratvaṃ śrotrasya | śrotraṃ śrotrendriyāt parastānmanaḥ saṅkalpavikalpātmaka mantaḥkaraṇaṃ, vyākhyātamanyat | manasaḥ sāvadhānatve śrotreṇa śravaṇaṃ, tato yuktaṃ śrotrādāntaratvaṃ manasaḥ| manaḥ manasaḥ parastāt parataḥ āntaraḥ prāṇaḥ pañcavṛttiḥ, prāṇabandhanaṃ hi manaḥ prasiddhaṃ, ārudhyate samantādāvṛtya tiṣṭhatītyavagamyate paṇḍitarūpaiḥ | evamāntaratvena brahmatvaṃ yuktaṃ | tasmai vā etasmai prāṇāya brahmaṇe etāḥ sarvā devatā ayācamānāya baliṃ haranti, tatho evāsmai sarvāṇi bhūtānyayācamānāyaiva baliṃ haranti ya evaṃ veda tasyopaniṣanna yācediti tadyathā grāmaṃ bhikṣitvā'labdhvopaviśennāhamato dattamaśnīyāmiti ya evainaṃ purastāt pratyācakṣīraṃsta evainamupamantrayante dadāma ta ityeṣa dharmo yācato bhavatyanyatastvevainamupamantrayante dadāma ta iti vyākhyātaṃ |
prāṇavido'rthecchāyāṃ satyāṃ kartavyatāmāha, atha prāṇabrahmajñānānantaraṃ ato yasmādicchā jātā asmāt kāraṇādekadhanāvarodhanaṃ ekadhana iti prāṇasya nāmadheyaṃ jagatyasminneka eva dhanarūpa ekadhanaḥ | prāṇāṃstu satataṃ rakṣeddārairapi dhanairapīti nyāyena prāṇasya paramadhanatvāt tasyāvarodhanamekatra sthāpanamekadhanāvarodhanaṃ, ayamarthaḥ | satyāmarthecchāyāmarthāprāptau vyākṣiptacetaso na prāṇabrahmacintanaṃ, vakṣyamāṇenopāyenārthaprāptau prasannacetasaḥ prāṇacintanasya sambhavādidamekadhanāvarodhanaṃ syāt| yad yadyekadhanaṃ prāṇamabhidhyāyāt sarvato dhyānaṃ kuryādarthepsuḥ tadarthāvāptyā idaṃ kuryāditi śeṣaḥ | athavā ekamananyalabhyaṃ dhanaṃ tasyāvarodhanaṃ prāptyupāyaḥ tadrūpeṇoṣitaṃ | evamapi yadyekadhanamabhidhyāyāt prāṇopāsakaḥ tadā paurṇamāsyāṃ vāmāvāsyāyāṃ vā, vāśabda icchāvikalpārthaḥ spaṣṭamanyat | śuddhapakṣe vā śuklapakṣe vāśabdaḥ kṛṣṇapakṣavikalpārthaḥ, puṇye dhanye, ātmano'nukūle ityarthaḥ, nakṣatre'śvinyādau śāstravihite | agnimupasamādhāya agniṃ śrautaṃ smārtaṃ vā svaśākhoktakrameṇa kuṇḍasthaṇḍilādau pratiṣya parisamūhya samantāt tṛṇādikamapanīya, paristīrya
samantāddarbhānavakīrya, paryukṣya mantrapūtena vāriṇā samantāt pariṣicya, utpūyājyaṃ svagṛhyoktaprakāreṇotpavanasaṃskāreṇa saṃskṛtya, dakṣiṇaṃ jānvācya dakṣiṇaṃ jānvadho nipātya, sruveṇa vā camasena vā kaṃsena vā, sruvacamasau prasiddhau yājñikānāṃ, kaṃsaṃ kāṃsyadarvyādikaṃ tena karaṇena, vācayaṃtaṃ tu prāptyocchayoraniyamyarthaṃ | etā vakṣyamāṇāḥ ājyāhutīrājyabhāgaviśeṣān juhoti juhuyāt | homamantrānāha vāṅnāma devatā vāgabhidhānā devatā'varodhanī upāsakābhīṣṭārthasampādikā yā uktā devatā me mama prāṇopāsakasya arthecchoramuṣmāt madabhīṣṭārthasvāminaḥ sakāśādidaṃ madabhīṣṭamarthajātamavarundhyāt avarodhanaṃ kurutāṃ sampādayatvityarthaḥ | tasyai uktanāmnyai devatāyai svāhā homāṅganimetadarthapradhānāṃ svīkarotu svāhutaṃ svīkarotu | prāṇo nāma devatāvarodhanī sā me'muṣmādidamavarundhyāttasyai svāhā | cakṣurnāma devatāvarodhanī sā me'muṣmādidamavarundhyāttasyai svāhā | śrotraṃ nāma devatāvarodhanī sā me'muṣmā-
2.3
didamavarundhyāttasmai svāhā | mano nāma devatāvarodhanī sā me 'muṣmādidamavarundhyāttasyai svāhā | prajñā nāma devatāvarodhanī sā me'muṣmādidamavarundhyāttasyai svāhā | prāṇo nāma prāṇābhidhānāt ghrāṇagrahaṇañca tantreṇāvagantavyaṃ, tena ghrāṇābhidhāneti mantrāntaramanuktamapi siddhaṃ bhavati | śrotraṃ nāma śrotrābhidhānā | prāṇacakṣuḥśrotramanaḥprajñāmantrā vāṅmantravadvyākhyeyāḥ| prajñayā brahmatvaṃ coktaṃ | iti mantraparisamāptyarthaḥ | atha homānantaraṃ dhūmagandhaṃ homadhūmagandhaṃ prajighrāya pratighrāya āghrāṇaṃ kṛtvā ājyalepena homāvaśiṣṭājyalepena aṅgānyanuvimṛjya homadhūmaghrāṇamanu sarvagātrāṇyupalipya vācapolyamo maunī abhipravrajya homadeśādyatra kvāpyavasthitamarthasvāminaṃ gatvā arthaṃ svābhīṣṭamarthaṃ brūyāt bruvīta idaṃ me tvatto bhūyāditi vadet | arthasvāmino dūradeśāvasthāne dūtaṃ vā prahiṇuyāt svabhṛtyasutādikaṃ dūtaṃ prerayet, bhṛtyādyabhāve vācaṃ veti bahirevāvagantavyaṃ | labhate haiva prasiddhamarthaṃ svābhīṣṭaṃ svātmadūtavākyānāmanyatamena gatena prāpnotyeva na tu na prāpnoti |
evamarthopāyamuktā vaśyopāyamāhopāsakasya, atha prāṇabrahmajñānānantaramataḥ yasmādātmanaḥ priyatvecchā asmātkāraṇāt daivaḥ devairvāgādibhiḥ sampādyaḥ smaro'bhilāṣaḥ sampatto bhavati yathā tathā kathyata iti śeṣaḥ | yasya puruṣasya vyaktiviśeṣasyātmanyanurāgaśūnyasya priyo bubhūṣet prāṇavat priyo bhavitumicchet, yasyai yasyāḥ striyāḥ vai prasiddhāyā rājādipalyāḥ, yeṣāṃ pratyakṣāṇāṃ rājādīnāṃ śrīmatāṃ sarvasnehaśūnyānāṃ vai prasiddhānāṃ, yāsāṃ vānyastrīṇāṃ, teṣāmeva vāgādyadhiṣṭhātṛṇāmagnyādīnāṃ na tvanyeṣām | atra vāśabdādhyāhāreṇa yojanīyaṃ, yasyai vā priyo bubhūṣet, yeṣāṃ vā priyo bubhūṣet, yāsāmeva vā priyo bubhūṣet | ekasmin parvaṇi darśapūrṇamāsayoranyatarasmin śuklapakṣātmake vā puṇye nakṣatre parvadivase agnimupasamādhāya vyākhyātaṃ | etayaivāvṛtā uktena prakāreṇa parisamūhyetyādinā etāḥ vakṣyamāṇasaṅkhyākā ājyāhutīrjuhoti vyākhyātaṃ | vācaṃ vāgindriyarūpāṃ te tava mayi prītiṃ kariṣyataḥ mayi prītiviṣaye tavāprītyādāsīnyayoranyatarendhanasandīpte'gnau juhomi prakṣipāmi, asau
etannāmāhamayaṃ kāmo vā mama sampanno bhavatu, svāhā madīyā vāk mamaitatkāmina ājyāhuteranujñāṃ prayacchatu | prāṇaṃ te mayi juhomyasau svāhā, cakṣuste mayi juhomyasau svāhā, śrotraṃ te mayi juhomyasau svāhā, manaste mayi juhomyasau svāhā, prajñāṃ te mayi juhomyasau svāhā, prāṇacakṣuḥśrotramanaḥprajñāmantrā vāṅmantravadvyākhyeyāḥ | ityatha dhūmagandhaṃ prajighrāyājyalepenāṅgānyanuvimṛjya vācaṃyamo'bhipravrajya vyākhyātaṃ | saṃsparśaṃ jigamiṣet svasādhyasya saṃsparśaṃ gantumicchet gacchedityarthaḥ| atha svasādhyasya mahāvibhūtyādimattvena sparśaḥ kartumaśakyaḥ| tadā pakṣāntaramāha api vātādvā sambhāṣamāṇastiṣṭhet api veti pakṣāntare sādhyasya sparśābhāve tena saha vārtāṃ kurvan tiṣṭhet | sambhāṣaṇasyāpi kartumaśakyatve vāśabdaḥ pakṣāntaramāha vātāt tiṣṭhet svaśarīravātasaṃsargo yathā bhavati tathāvasthānaṃ kuryādityarthaḥ| athavā vātātsambhāṣamāṇastiṣṭhet svakīyāḥ śabdā yathā vāyunāsya karṇarandhre sthānaṃ kurvanti tathā kuryādityarthaḥ | evaṃ kṛte phalamāha priyo haiva bhavati ha prasiddhaḥ sarvasya sādhyasya priya eva bhavati na tvapriyaḥ, na kevalaṃ priyatvamātraṃ svasannidhau
2.4
kintu smaranti haiva asmin grāmāntarādigate ha prasiddhā rājādayo'sya sādhyāḥ, asya smarantyeva na tu vismaranti pitrāderiva putrādayaḥ | athañca tān sarvvān hantukāmānivāsaktiśūnyaḥ asyāt prakṣipet yatra kvāpyasya vidheyāssu bhavantītyarthaḥ |
idānīṃ prāṇopāsakasyāgnihotraphalaṃ vivakṣurādhyātmikamagnihotramāha, atha prāṇabrahmopāsanānantaraṃ, ato yasmādagnihotraphalasyecchāvān bāhyamagnihotramanuṣṭhātumaśakto'nicchurvā asmāt kāraṇāt saṃyamanaṃ samyagyamanamahiṃsādikaṃ yat tat saṃyamanaṃ, prārtardanaṃ pratardanena daivodāsinānuṣṭhitatvena tannāmāṅkitaṃ prārtardanaṃ, āntaramagnihotramiti cācakṣate āntaraṃ bāhyasādhananirapekṣamagnihotranāmāṅkitaṃ karma ityācakṣate anena prakāreṇa kathayanti | cakāro'gnihotrāntaratvayoḥ pratyekaṃ militayorapi sañjñālasamuccayārthaḥ | vidvāṃso yadāntaramityācakṣate tadvaktuṃ vākprāṇayoramitavyāpārakarttṛtvamāha, yāvadyatparimāṇaṃ, vai prasiddhaṃ, puruṣaḥ puruṣākāraśarīra-
dhārī jantuḥ bhāṣate vāgvyāpāraṃ karoti na tāvat prāṇituṃ śaknoti vāgvyāpāraparimāṇaṃ prāṇavyāpāraṃ kartuṃ na śaknoti | athavā vākprāṇayoḥ samakālaṃ vyāpāraṃ vārayati yāvaddityādinā | asmin pakṣe yāvattāvacchabdau kālaparau vyākhyeyau | prāṇaṃ vāgvyāpāre sati svavyāpāraśūnyaṃ vāco nyūnavyāpāraṃ dadhipayaḥsamānaṃ, tadā tasmin vāgvyāpārakāle, vāci vyāpāratvenādhikāyāmagnisamānāyāṃ juhoti homaṃ karoti | vāksamānadharmatvaṃ prāṇasya prāṇasamānadharmatvaṃ vācaścāha yāvadvai puruṣaḥ prāṇiti na tāvadbhāṣituṃ śaknoti vācaṃ tadā prāṇe juhoti spaṣṭaṃ | siddhaṃ hi vadanna śvasiti śvasanna brūte ceti sarvajanīnaṃ | idānīmagnihotramāha ete vākprāṇarūpe ukte, anante asaṅkhyātavyāpārādhāre parasparāgnau praviśantyāvavyacchinne vā, amṛtāūtī antavaddhi ciyate yato'ntaśūnye tato'mṛtarūpe āhutī amṛtatvaphalahetutvādā amṛtāūtī | jāgracca svapaṃśca jāgrati svapne ca, cakārau jāgratsvapnayoritaretarayogārthaiau | santataṃ nirantaramāgarbhanirgamanādottaraśvāsaṃ avyavacchinnaṃ bhojanācchādanādivyavadhānaśūnyaṃ, na hi vākśvasanayoranyatareṇa śūnyaḥ kālo jīvataḥ, juhoti homaṃ karoti homabuddhiṃ kuryādi-
2.5.1
tyarthaḥ | etadagnihotraṃ stotumanyaṃ nindati | atha pakṣāntare yāḥ prasiddhāḥ payodadhyādidravyasādhyā anyā vākprāṇāhutibhyāṃ vyatiriktā āhutayaḥ āsecamāntā devatāmuddiśya dravyatyāgāḥ, antavatyaḥ svarūpeṇa phalato'pi nāśavatyaḥ | tatra hetumāha tāḥ vākprāṇāhutibhyāmanyatvena prasiddhāḥ, karmamayyaḥ śarīravyāpārasādhyāḥ kṛtakāḥ phalataḥ svarūpataśca hi yasmāt tasmādantavatyo bhavanti spaṣṭaṃ | asyāgnihotrasya jñāne sarvasaṅgaparityāgalakṣaṇasanyāsamāha etaddha vai pūrve vidvāṃsaḥ ha prasiddhāḥ, vai smaryamāṇāḥ, pūrve'tītāḥ, etadvidvāṃso vāci agnau bhāṣaṇavyāpāravatyāṃ prāṇa ājyaṃ niḥśvāsocchvāsavyāpāraśūnyo hūyate, prāṇe cāgnau niḥśvāsocchvāsavyāpāravati vāgājyaṃ bhāṣaṇavyāpāraśūnyā hūyata ityetat jñānavantaḥ, agnihotraṃ na juhavāñcakruḥ agnihotrahomaṃ na kṛtavantaḥ sarvasaṅgaparityāgalakṣaṇaṃ sanyāsaṃ kṛtavanta ityarthaḥ | prāṇo vā ukthamiti kāṇvādigmākhāsṛkthaśabdasya prāṇe prasiddhatvāt tāṃ prasiddhamanurundhānā śrutiḥ prāṇamukthaśabdena nirdiśya tatra ṛgādidṛṣṭīrvidhātuṃ, asya brahmatve kauṣītakipaiṅgya-
2.5.2
vat śuṣkamṛṅgārasammatimāha, ukthaṃ ukthaśabdābhidheyaḥ prāṇaḥ brahmeti ha smāha vyākhyātaṃ śuṣkamṛṅgāraḥ etannāmā muniḥ| tat ukthaṃ ṛgiti ṛgbuddhyā upāsīta | yāvat prāṇa ṛgiti ṛgākāro bhavati tāvadvijātīyapratyayaśūnyaṃ sajātīyapratyayapravāhaṃ kurvīta | prāṇe ṛgbuddhau kṛtāyāṃ phalamāha sarvāṇi nikhilāni ha prasiddhāni asmai prāṇe ukthe ṛgbuddhikartre bhūtāni sthirajaṅgamāni śraiṣṭhyāya praśasyatamatvāya abhyarcyante sarvataḥ pūjāṃ kurvanti | tadyajurityupāsīta sarvāṇi hāsmai bhūtāni śraiṣṭhyāya yujyante | tatsāmetyupāsīta sarvāṇi hāsmai bhūtāni śraiṣṭhyāya sannamante | ṛgbuddhyā samatvaṃ yajuḥsāmabuddhyoḥ | yujyante udyuktāni bhavanti, sannamante samyak prahvībhūtāni bhavanti, anyat kṛtavyākhyānaṃ | ṛgyajuḥsāmnāñca pādabaddhāvivakṣitacchandaskapragītamantrātmakānāṃ prasiddhatvānna ṛgādipadasya vyākhyā kṛtā | tacchrīrityupāsīta tadyaśa ityupāsīta tatteja ityupāsīta | manuṣyādervibhūtiḥ śrīḥ, kīrtiryaśaḥ, bhāsvaraṃ prakāśādikāraṇaṃ jyotistejaḥ, vyākhyātamanyat | śrīyaśastejobuddhīnāṃ sadṛṣṭāntaṃ phalamāha, tattatra śrīyaśastejobuddhiṣu phale dṛṣṭāntaḥ,
2.5.3
yathā dṛṣṭānte, etadākarṇapūrṇaṃ guṇanibaddhapṛṣṭhaṃ pṛthutarasuvarṇapaṭṭikāvṛtasarvagātraṃ pṛthāputrasamadhanvikarasthaṃ vamadagnimaṇḍalagrarasamūhavṛṣṭikāraṃ dhanuḥ śastrāṇāṃ khaḍgapaṭṭiśatomaraśaktyṛṣṭigadābhindipālacakrachurikāyamadaṃṣṭrādīnāṃ śrīmattamamatiśayena vibhūtimat, na hyanyacchastraṃ dhanuṣvataḥ subhaṭasya vibhūtiṃ dadhāti dhanvī cetturagārūḍho jayatyeko'pi medinīmiti prasiddheḥ| yaśasvitamamatiśayena yaśaḥsampannaṃ, viśikhā iva rājante dhanuṣaḥ saguṇādiva| nirgatāḥ śastrasampātāḥ śūrāṇāṃ laghuyodhināmiti prasiddheḥ| tejasvitamamatiśayena tejaḥsampannaṃ yadyapi loheṣu śastreṣu tejasvitamatvaṃ prasiddhaṃ tathāpi samprahārāvasare'nyānyapagatasauvarṇādyāvaraṇāni bhavanti, dhanustu tasminnapyavasare suvarṇamaṇiratnādiyuktamiti tejasvitamaṃ, dhanvinasya śrīyaśastejāṃsi prasiddhāni pārthārderbhavanti spaṣṭaṃ| tatho evaṃ u api dhanurvedaiva na tvanyathā evaṃ viṃdān prāṇaḥ śrīyaśastejobuddhīnāmāsannanamiti jānan, śrīyaśastejobuddhirūpāsaka ityarthaḥ | sarveṣāṃ bhūtānāṃ nikhilānāṃ sthirajaṅgamānāṃ madhye śrīmattamo yaśasvitamastejasvitamo bhavati spaṣṭaṃ| idānīṃ trayīvidyānāṃ kṛtasaṃsāraphalāntarvartināmapi prāṇavijñānaṃ mokṣasādhanamityāha
2.5.4
tamukthaśabdābhidheyaṃ ṛgādibuddhyālamvanaṃ etaṃ mukhavinnāntarvartamānaṃ pratyakṣamiva aiṣṭakaṃ iṣṭakāsambandhirūpamaiṣṭakaṃ karmamayaṃ karmasvarūpamātmānamadhvaryuśabdapratyayālambanaṃ adhvaryuṛtvigviśeṣaḥ prāṇabuddhyā saṃskaroti saṃskāraṃ karoti yoṣitamivāgnibuddhyā | ayamarthaḥ yo'yamiṣṭakāsu cito'gniḥ karmasādhanaḥ so'pi prāṇātmaka eva prāṇasya ṛgātmakatvāt, ayañca ṛgādisādhyakarmaniṣpādakaḥ, ahañca tata ṛgātmakaḥ sarvātmā prāṇo 'hamasmi ayamagniśca madātmakaḥ ityātmānaṃ saṃskarotīti | tasmin prāṇabuddhyā saṃskṛte'gnyabhinne ātmani yajurmayaṃ yajuḥsādhyaṃ karmavitānaṃ kuvinda iva pravayati prakarṣeṇa karmamantratantubhirvistārayati | yajurmaye yajuḥsādhye karmavitāne pravṛtte sati ādhārabhūte vā ṛṅmayaṃ ṛksādhyaṃ karmavitānaṃ pravayati hotā ṛtvigviśeṣaḥ | ṛṅmaye ṛksādhye karmaṇi pravṛtte satyādhārabhūte vā sāmamayaṃ sāmasādhyaṃ karmavitānaṃ pravayati udgātā ṛtvigviśeṣaḥ | sa adhvaryuḥ saṃskārahetuḥ prāṇaḥ, eṣa mukhavinnāntaḥsthaḥ sarvasya sarvasyā nikhilāyāstrayīvidyāyāḥ trayī ṛgyajuḥsāmarūpā yā saiva vidyā tasyā ātmā āpyāyaiḥ karttā śarīrasyeva jīvaḥ | uktena prakāreṇa uktamākhyānaṃ sṛṅkhayālikayāha eṣa u eva api mukhavinnāntaḥstha eva na tvanyaḥ, asyātmā asyā
2.6
ātmā uktāyāstrayyā ātmā uktaḥ | idānīmetajjñāne phalamāha etadātmā bhavati prāṇarūpo bhavati yaḥ prasiddhaḥ karmaṇi ṛtvigyajamānādiḥ evaṃ prāṇabuddhyā saṃstute adhvaryupāgnau yajurmayamadhvaryuryajurmaya ṛṅmayaṃ hotā ṛṅmaye sāmamayamudgāteti veda jānāti etadātmā bhavatītyanvayaḥ |
prāṇo brahmeti kauṣītakipaiṅgyaśuṣkabhṛṅgāramataiḥ sopapattikairūktaṃ, tacca ca ṣvāgādidṛṣṭayaḥ | sa hi prāṇo vāhya ādhyātmikakaśca | vāhya ādhidaivikaḥ putrādirūpaśca ādhidaivikastvādityaḥ sa cāgnīṣomātmakaḥ | tatrādhidaivikaṃ prāṇamurarīkṛtya phalaviśeṣasiddhārthaṃ prathamataḥ kānicidupāsanānyāha, atha prāṇe brahmeti kathanāntaramato yasmāt phalāntarasyāpekṣopāsakasya asmāt kāraṇāt sarvajitaḥ svavarṇāśramācārairnikhilāṃstraivarṇikān jayatīti sarvajit tasya kauṣītakeḥ kuṣītakasyāpatyasya trīṇi trisaṅkhyākāni upāsanāni ādhidaivikasya prāṇasya jñānāni bhavanti vartante | kauṣītakidṛṣṭāni kathayiṣyāmītyarthaḥ | yadyo-
pavītaṃ kṛtvā yajñopavītaṃ vidhāya, yadyapi traivarṇikatvenaiva yajñopavītaṃ prāptaṃ tathāpyapasavyādivikāranivāraṇārthamidaṃ vacanaṃ | apa ācamya spṛṣṭaṃ, apāmācamanamapi yajñopavītavatprāptaṃ tathāpi tvarādinimittanivāraṇārthamavagantavyaṃ tenobhayatra niyamaḥ siddho bhavati| tristrivāramudapātraṃ sauvarṇaṃ rājataṃ tāmraṃ vā caṣakaṃ prasicya śuddhaiḥ svacchairjalaiḥ prakarṣeṇa secanaṃ vidhāya udyantaṃ udayaṃ gacchantamādityaṃ aditiputraṃ bhāskaraṃ upatiṣṭheta jānubhyāmavaniṃ gatvā sasambhāranīrapūrṇacaṣakamurutya samantramupasthānaṃ kuryāt | mantramāha vargaḥ sarvamidaṃ jagat ātmabodhena tṛṇavaddhastai parityajatīti vargaḥ, asi bhavasi, pāpmānaṃ kṛtamāgāmi ca pāpaṃ phalasvarūpeṇaiva me mama samantrakeṇārgheṇādityamupasthātuḥ vṛṅdhi varjaya vināśayetyarthaḥ, iti mantrasamāptau | etayaiva uktayaiva yajñopavītamityādinā na tvanyathā āvṛtā prakāreṇa madhye santaṃ madhyāhne vartamānamādityamupatiṣṭheta | upasthānamantramāha udvargo'si pāpmānaṃ ma udvṛṅdhīti udgatkarṣārthaḥ atiśayena nāśayetyarthaḥ, vyākhyātamanyat | etayaivāvṛtāstaṃ yantaṃ saṃvargo'si pāpmānaṃ me saṃvṛṅdhītyastaṃ yantamastaṃ gaccha-
2.7.1
namupatiṣṭheta samityādimantreṇa, saṃ samyagarthaḥ | vyākhyātamanyat | evaṃ trivāramādityasyārghyaṃ kurvataḥ phalamāha yatprasiddhaṃ dṛṣṭaphalamahorātrābhyāṃ ahani rātrau ca pāpaṃ karoti spaṣṭaṃ, saṃ tadṛṅkte tadaśāstrīyaṃ karma phalataḥ saṃvṛṅkte samyak parityajati pāpaphalaṃ na prāpnotītyarthaḥ | ekamidamupāsanaṃ karmātmakaṃ | idānīṃ dvitīyamāha, atha pūrvasmāt karmarūpādupāsanāt prakṛtādarthādagnirūpādādityādanantaraṃ karmarūpamupāsanāntaramādityasya bāhyaprāṇasya suṣumṇānāḍīrūpasomātmakaṃ māsi māsi pratimāsamabhyāsavalādāsaṃvatsaramiti niścīyate, amāvāsyāyāṃ amākhyaraṇo somasya nivāsadivase paścāccandramasamādityasya paścimabhāge suṣumṇākhye raśmau vartamānaṃ somaṃ dṛśyamānaṃ śāstrato'valokyamānamupatiṣṭheta vargeāddhargasaṃvargamantraiḥ udaye madhyāhne astamaye ca upasthānaṃ kuryāt, etayaiva yajñopavītamityādikayaiva na tvanyayā āvṛtā prakāreṇa | amāvāsyāyāṃ
2.7.2
vṛttāyāmiti pāṭhe dvitīyāyāṃ candrodaye iti vyākhyānaṃ | tatra viśeṣamāha haritatṛṇābhyāmaśuṣkābhyāṃ dūrvāṅkurābhyāṃ saha arghānantaraṃ vācaṃ yatta ityādimantrarūpāṃ pratyasyati candramasaṃ prati asyati kṣipati kṣipedityarthaḥ | vācaṃ mantrarūpāmaha yat prasiddhaṃ yoṣitāṃ stanamaṇḍalādhāraṃ te tava somātmikāyāḥ prakṛteḥ susīmaṃ śobhanamaryādāvat ādityātmakapuruṣasyaikadeśarūpaṃ hṛdayaṃ padmākāraṃ pañcacchidramadhomukhaṃ māṃsakhaṇḍaṃ hṛt tadayati gacchati yadānandātmasvarūpaṃ tat hṛdayaṃ adhicandramasi śritaṃ candramaṇḍalaṃ stanākāramadhikṛtya śritaṃ vartamānaṃ | tena uktena candramaṇḍalasaṃsthena hṛdayena hetunā amṛtatvasyānandaratiprajātirūpasya niratiśayānandābhivyaktihetutvena ca nirapekṣasya mokṣasya īśāne he niyantri māhaṃ pautramaghaṃ rudaṃ, ahaṃ somātmikā strī agnyātmakaḥ pumāniti jñātavān aghaṃ pāpaṃ nirupamaduḥkhakaraṃ putrasambandhi putrasya prākpradhvaṃsābhāvābhyāṃ śārīravyādhyādinā santatyadyabhāvena ca kṛtaṃ pautraṃ mā rudaṃ rodanaṃ mā kuryāṃ taveśānāyāḥ prasādta iti śeṣaḥ | iti mantraparisamāptyarthaḥ | mantre pāṭhāntaraṃ yanme susīmaṃ hṛdayaṃ divi candramasi śritaṃ manye'haṃ māṃ tadvidvāṃsaṃ māhaṃ putryamaghaṃ rudamiti | tadāhaṃ māṃ tasya candramaso vidvāṃsaṃ manya ityanvayaḥ |
2.7.3
na hāsmātpūrvāḥ prajāḥ praitīti | asmāduktaprakāriṇo ha prasiddhāt upāsakāt pūrvāḥ prathamata etanmaraṇamantareṇetyarthaḥ, prajāḥ putrādirūpā na praiti na prayanti na mriyante, iti nu evaṃ khalu ayaṃ prakāra ityarthaḥ, jātaputrasya utpannasutasya na tvanutpannasutasya | atha jātaputrasya upāsanakathanānantaraṃ ajātaputrasya anutpannatanayasyopāsanaprakāraḥ kathyata iti śeṣaḥ | ajātaputro jātaputravat sarvatantraṃ sampādya haritatṛṇe svīkṛtya yānmantrān japet tānāha, āpyāyakha āpyāyanaṃ gaccha, sametu samyak gacchatu, te tava tvayītyarthaḥ, ayamṛkpādaḥ śrutyā pratīkalanena paṭhitaḥ | etādṛkpādau pariśiṣṭau, viśvataḥ soma vṛṣṇyaṃ bhavā vājasya saṅgathe | viśvataḥ sarvato'gnirūpātpuruṣagaṇāt he soma strīrūpa vṛṣṇyaṃ vṛṣṇoḥ puruṣasya hetubhūtaṃ śuklamagneyaṃ tejaḥ vājasyānnasya saṅgathe bhavā saṅgate bhava| ayamarthaḥ, putrotpattidvārā pitṝṇāṃ piṇḍādyannado bhaveti | prajāsampattyā tvadīyaṃ vṛṣṇyamāpyāyanaṃ viśvataḥ sametu, mahyaṃ viśvato vājasya saṅgamāya bhaveti vārthaḥ | idānīṃ mantrāntarapratīkabhūtaṃ pādāntaramāha saṃ te payāṃsi samu yantu vājā iti | te tava somātmikāyāḥ prakṛteḥ saṃ payāṃsi samyak kṣīrāṇi stanendumeghamaṇḍalakṣṇāni samu yantu vājāḥ u api vājāḥ vājino'nnāpajīvina-
2.7.4
stanayān saṃyantu samyaggacchantu | idamapi paṭhitaṃ śrutyā, śiṣṭaṃ pādatrayaṃ, saṃvṛṣyāṇyabhimātiṣāhaḥ | āpyāyamāno amṛtāya soma divi śravāṃsyuttamāni dhiṣva | saṃvṛṣyāṇi samyak puruṣopakārīṇi, abhimātiṣāhaḥ vairisāhaḥ | putrapravṛddhyā vīrāṇi vairiṇāmabhibhavakārīṇītyarthaḥ | he soma amṛtāya amṛtatvāya putrotpattyarthamityarthaḥ, āpyāyamānaḥ svenāgneyena ca tejasā āpyāyanaṃ āhlādanaṃ gacchan divi svarge śravāṃsyuttamāni śravaṇayogyāni payāṃsi prauḍhāni dhiṣva dhatsva | tṛtīyamantrasya pratīkaṃ pādamāha, yaṃ tṛtīyaṃ prasiddhaṃ sarvotpattikāraṇamādityā agnyātmakāḥ pumāṃsaḥ aṃśuṃ sūryyasya sauṣumṇaṃ kiraṇaṃ somaṃ strīrūpaṃ āpyāyayanti āhlādayanti | mantrasyāpaṭhitaṃ śrutyā pādatrayaṃ | yamakṣitamacitayaḥ pibanti| tena no rājā varuṇo bṛhaspatirāpyāyayantu bhuvanasya gopāḥ| yaṃ somaṃ rājānaṃ prakṛtirūpaṃ sūryyaṃ suṣumpānāḍīrūpeṇa akṣitamacīṇaṃ acitayaḥ cayaśūnyā ādityādayaḥ puruṣāḥ patiputratvādinā vartamānāḥ pibanti lāvaṇyadugdhādirūpeṇa pānaṃ kurvvanti, tenāṃśunā'kṣitarūpeṇa suṣumṇānāmnetyarthaḥ | no'smān somasyopāsakān bhuvanasya gopā lokasya rakṣakaḥ prajāpatiḥ bṛhaspatirvaruṇo rājā cāpyāyayantu ānanda-
2.8
yantu, iti mantratrayapratīkapādatrayaparisamāptyarthaḥ | etā uktapādatrayādyāstisraḥ trisaṅkhyākā ṛcaḥ pādabaddhān mantrān japitvā vācanikaṃ japa vithāya anena vakṣyamāṇena mantreṇa somābhimukhaṃ dakṣiṇa hastaṃ niḥsārayedityāha māsmākaṃ prāṇena prajayā paśubhirāpyāyayiṣṭhāḥ asmākaṃ somopāsakānāṃ mukhavilāntaḥsañcāriṇā vāyunā prāṇena putrādirūpayā prajayā gavādrirūpaiḥ paśubhiḥ asmatprāṇaprajāpaśvabhāvenetyarthaḥ, māpyāyayiṣṭhāḥ asmacchacūnānandaṃ mā nayethāḥ, kintu yaḥ prasiddho'smaddveṣī asmāntsomopāsakān dveṣṭi dveṣaṃ karoti, yacca kṛtāpakāramakṛtāpakāraṃ vā prasiddhaṃ pratikūlaṃ, cakāro'smāsu dveṣiṇaḥ asya ca samuccayārthaḥ, vayaṃ somopāsakā dviṣmo dveṣaṃ kurmaḥ, tasya asmābhirajñātasya ca vairiṇaḥ prāṇena prajayā paśubhirvyākhyātaṃ | āpyāyayasva asmānānandayeti | evametanmantrārtharūpāṃ daivīṃ devena bhavatā sampādyāmāvṛtaṃ sañcaraṇakriyāṃ āvarte samantādvartanaṃ kurve, ādityasya agnīṣomātmakasya āvṛtaṃ sañcaraṇakriyāmanvāvarte bhavataḥ somasya prasāgamanu āvartanaṃ kurve | iti mantraparisamāptyarthaḥ, etairmantrairityarthaḥ | dakṣiṇaṃ bāhuṃ dakṣiṇabhujaṃ pūrvaṃ somābhimukhaṃ nītaṃ anvāvartate mantrapāṭhamanu niḥsārayati |
upāsanadvayamuktvā tṛtīyamupāsanaṃ punaḥ somasyāha, atha amāvāsyopāsanātprakṛtādupāsanāntaraṃ kathyata iti śeṣaḥ | paurṇamāsyāṃ pañcadaśyāṃ ṣoḍaśakalacandrasahitāyāṃ purastāccandramasaṃ dṛśyamānaṃ svasyābhimukhe na pratyacaṃ ṣoḍaśakalam̐ somamupatiṣṭhetaitayaivāvṛtā pūrvavadyākhyeyaṃ | upasthānamantramāha soma umayā vidyaprakṛtyā saha vartamānaḥ priyadarśanaḥ somo vā, rājā dīptimānasi bhavasi, vicakṣaṇaḥ sarvalaukikavaidikakāryakuśalaḥ, pañcamukhaḥ pañcavadano'si bhavasi, prajāpatiḥ prajānāṃ sthirajaṅgamānāṃ pālayitā | pañcāpi mukhāni vibhāgena prārthayate, brāhmaṇo dvijottamaḥ te tava somasya ekaṃ mukhaṃ ekaṃ vadanaṃ, tena mukhena uktena vadanena rājñaḥ rājajātīyān kṣatriyānatsi bhakṣayasi, tena mukhena uktena vadanena māṃ somopāsakamannādaṃ kuru spaṣṭaṃ | rājā ta ekaṃ mukhaṃ, tena mukhena viśo'tsi tena mukhena māmannādaṃ kuru | śyenasta ekaṃ mukhaṃ, tena mukhena pakṣiṇo'tsi tena mukhena
māmannādaṃ kuru | agniṣṭa ekaṃ mukhaṃ tena mukhenemaṃ lokamatsi tena mukhena māmannādaṃ kuru | tvayi pañcamaṃ mukhaṃ tena mukhena sarvāṇi bhūtānyatsi tena mukhena māmannādaṃ kuru | rājā mūrddhābhiṣiktaḥ kṣatriyaḥ| viśro vaiśyapradhānāḥ prajāḥ| śyenaḥ pakṣimāṃsāśī krūraḥ pakṣī| pakṣiṇaḥ kapotādīn vihaṅgamān | agniḥ prasiddho dāhapākaprakāśanahetuḥ kṛśānuḥ| imaṃ lokaṃ pratyakṣādipramāṇagamyaṃ avāgdyākāśaṃ viśvaṃ | tvayi some rājani pañcamaṃ brāhmaṇarājaśyenāgnyapekṣayā pañcasaṅkhyāpūraṇaṃ | sarvāṇi bhūtāni nikhilāni sthirajaṅgamāni| śeṣaṃ brāhmaṇaparyāyavadrājaśyenāgnisomaparyāyeṣu vyākhyeyaṃ | māsmākaṃ prāṇena prajayā paśubhiravaceṣṭhāḥ yo'smān dveṣṭi yañca vayaṃ dviṣmastasya prāṇena prajayā paśubhiravacīyasveti daivomāvṛtamāvartaṃ ādityasyāvṛtamanvāvarta iti dakṣiṇaṃ bāhumanvāvartate, avaceṣṭhā asmadvandhūnāmavacayaṃ mā kārṣīḥ, avacīyasva asmadvairivandhūnavacayaṃ naya, anyatpūrvvavadvyākhyeyaṃ | athavāpyāyanāvacayau bhāviśuklakṛṣṇapakṣāpe-
2.10
cayā candraniṣṭho vyākhyeyau | tathā caikenaiva pakṣeṇa svātmano vṛddhirvairiṇo nāśaśceti phalaprāptirarthāduktā bhavati |
atha evaṃ somaprārthanānantaraṃ saṃvekṣyan bhāryayā saha sambhagānandaratiprajātyarthaṃ veśmana upaveśanaṃ kariṣyan jāyāyai jāyāyā hṛdayaṃ stanamaṇḍalādhāradeśamabhimṛśedvakṣyamāṇena mantreṇa sarvataḥ spṛśet | mantramāha yatprasiddhaṃ śarīrāntarakāraṇaṃ sukhaṃ te tava somarūpāyāḥ striyāḥ susīme he śobhanagātre he susīmanniti vā, athavā saptamyantamidaṃ hṛdayaviśeṣaṇaṃ śobhanā sīmā puruṣasya kedārarūpā yasya tat susīmaṃ, tasmin hṛdaye hṛdayapuṇḍarīkākhye ānandātmanivāse śritaṃ nihitaṃ candramaṇḍala dūvāmṛtaṃ antarmadhye prajāpatau prajāpālake athavā prajāpatau prajāpatinā saṅgā mayetyarthaḥ | manye'haṃ māṃ tadvidvāṃsaṃ ahaṃ somopāsakastava patistaduktaṃ prajāpatinā nihitaṃ māṃ somopāsakaṃ vidvāṃsaṃ samastaśāstrārthavidaṃ manye'vagacchāmi, tena satyena māhaṃ pautramaghaṃ rudāmiti | tenāmṛtatvasyeśāne mā tvaṃ putryamaghaṃ nigā dūti pāṭho vā| na hyasyātpūrvāḥ prajāḥ praitīti vyākhyātaṃ |
idānīṃ saputrasya somopāsakasya punaḥ kṛtyāntaramāha, atha somopāsanānantaraṃ proṣya grāmāntaraṃ deśāntaraṃ vā gatvā āyan āgacchan āgataḥ sannityarthaḥ, putrasya piturduḥkha nivārakasya vāhyasya prāṇasya mūrdhānaṃ mastakamabhimṛśet kareṇa saṃspṛśet| saṃsparśamantramāha aṅgādaṅgāt gātrāt gātrāt śiraḥpāṇyādibhyaḥ sarvebhyo gātrebhya ityarthaḥ sambhavasi nirgacchasi hṛdayādadhijāyase sarvebhyo gātrebhyo nirgato hṛdayādadhikaṃ prakaṭībhavasi ātmā matsvarūpaḥ, putra he putra tvaṃ punnāmno nirayāt mā māmāvitha mama rakṣaṇaṃ kṛtavān, sa mama rakṣakaḥ jīva prāṇān dhāraya śaradaḥ śataṃ śataṃ saṃvatsarān asau etannāmā ityanena mantreṇāsya nāma gṛhṇāti asya putrasya nāmagrahaṇaṃ karoti pitā| nāmagrahaṇe punarmantrāntaramāha, aśmā bhava pāṣāṇo bhava| rogairanupadrutaḥ vajrasāraśarīro bhavetyarthaḥ, paraśurbhava kuṭhāravadvairivṛkṣacchedakaro bhava hiraṇyamastṛtaṃ bhava astṛtamāstṛtaṃ sarvataḥ paristṛtaṃ kanakavatsarvaprajāpriyo bhava, tejo vai putra nāmāsi vai prasiddhaṃ sarva-
gādyasārabhūtaṃ yattejaḥ saṃsāravṛkṣabījaṃ tannāmā tvaṃ bhavasi | he putra sa jīva śaradaḥ śatamasāviti nāmāsya gṛhṇāti vyākhyātaṃ | tṛtīyanāmagrahaṇe tṛtīyaṃ mantramāha yena prasiddhena svayaṃprakāśena tejasā prajāpatiḥ prajānāṃ pālako dhātā prajāḥ svasantānabhūtāḥ sthirajaṅgamākhyāḥ paryagṛhṇāt sarvataḥ svīkṛtavān ariṣṭyai prajānāmavināśanāyai tena prajāpatiprajāyahaṇena tejasā tvā tvāṃ putraṃ parigṛhṇāmi sarvataḥ svīkāromi | asāviti nāmāsya gṛhṇāti vyākhyātaṃ, prathāsya dakṣiṇe karṇe pitā japati asmai prayandhi maghavannṛjīṣinniti, indra śreṣṭhāni draviṇāni dhehīti putrasya savye karṇe pitā japati | idānīṃ mūrdhna āghrāṇe mantramāha mā chetyāḥ matsantatecchedaṃ mā kārṣīḥ, mā vyathiṣṭhāḥ śarīrendriyamanobhirvyathāṃ mā gāḥ | śataṃ śarada āyuṣe jīvasva śaradaḥ śatamāyuṣā jīva śataṃ saṃvatsarān jīvetyarthaḥ | putra he putra te nāmnā tava putrasyābhidhānena devadattādilakṣaṇena mūrddhānaṃ mastakamavajighrāmi āghrāṇaṃ karomi asāvetannāmāhaṃ tava pitā,
2.11
ityanena mantreṇa triḥ trivāraṃ mūrdhānamavajighret mūrdhni āghrāṇaṃ kuryāt| idānīṃ hiṅkāramantramāha gavāṃ kāmadhenvādīnāṃ savatsānāṃ ghaṭodhnīnāṃ tvā tvāṃ putraṃ hiṅkāreṇa vatsākāraṇārthaṃ gobhiḥ kriyamāṇaḥ kharo hiṅkāraḥ tenā'bhihiṅkaromi sarvato hiṅkāreṇākārayāmi, ityanena mantreṇa triḥ trivāraṃ mūrdhānamabhihiṅkaryāt sarvato mūrdhni himiti śabdaṃ kuryāt |
evaṃ kauṣītakestotryupāsanānyuktā prakṛtaṃ prāṇasya brahmatvaṃ saṃvargavidyārūpeṇāntarhitaṃ vivakṣuḥ phalāntarāya nāmāntaramāha, atha prāṇasya brahmatvakathanānantaraṃ, ataḥ yasmāt svavairiṇo maraṇasyecchā asmāt kāraṇāt, daivaḥ devānāṃ vāgādīnāṃ sambandhī daivaḥ, parimaraḥ prāṇaṃ parito mriyante anyādyā vāgādyāśceti prāṇo brahmarūpaḥ parimaraḥ kathyata iti śeṣaḥ| etatpratyakṣaṃ vai prasiddhaṃ brahma prāṇopādhikaṃ satyajñānādirūpaṃ dīpyate prakāśyate, yadyadā'gnidahapāqaprakāśahetuḥ śaśvānurjvalati dīptimān bhavati, atha tadā etaduktaṃ brahma mriyate prāṇaṃ muñcati yanna jvalati yadāgnirdīptimānna bhavati, tasya dīptiśūnyasyāgneḥ ādityameva bhāskarameva na tvanyaṃ tejo gacchati dīptiḥ prāpnoti,
vāyumādhidaivikaṃ prāṇaṃ prāṇaḥ prakarṣeṇa ceṣṭāheturvāto gacchati | etadvai brahma dīpyate yat pūrvavadvyākhyeyaṃ | ādityo dṛśyate bhāskaro nayanapathamāgacchati athaitanmriyate yat pūrvavadvyākhyeyaṃ, na dṛśyate nayanābhyāṃ na nirīkṣyate, tasyādṛṣṭasyādityasya candramasameva somameva na tvanyaṃ tejo gacchati vāyuṃ prāṇaḥ | etadvai brahma dīpyate yaccandramāḥ dṛśyate'thaitanmriyate yanna dṛśyate tasya vidyutameva tejo gacchati vāyuṃ prāṇaḥ | etadvai brahma dīpyate yaccandramāḥ somaḥ tasya candramaso vidyutameva saudāminīmeva na tvanyaṃ | anyat pūrvavadvyākhyeyaṃ | vidyut saudāminī vidyotate vidyotanaṃ kurute dṛśyate ityarthaḥ | athaitanmriyate yanna vidyotate tasya vāyumeva tejo gacchati vāyuṃ prāṇaḥ, na vidyotate na dṛśyate, tasya vidyudrūpasya tejaḥprāṇau vāyumevādhigacchataḥ | anyat pūrvavadvyākhyeyaṃ | tā uktā vai prasiddhā etā agnyādityacandramovidyudrūpāḥ sarvā
2.12
nikhilā devatāḥ devatāśabdābhidheyāḥ vāyumeva vātaṃ prāṇameva na tvanyaṃ praviśya praveśaṃ kṛtvā, vāyāvādhidaivike prāṇe mṛtā astaṃ gatā na mṛcchante na vinaśyanti vāyutādātmyena, tasmādeva u api tata eva vāyorna tvanyasmāt punarudīrate bhūya udayamāgacchanti, ityanena prakāreṇādhidaivataṃ devatā adhikṛtyoktaṃ adhidaivataṃ |
athādhidaivatakathanānantaraṃ adhyātmamātmānamadhikṛtyoktamadhyātmaṃ| etadvai brahma dīpyate yadvācā vadatyathaitanmriyate yanna vadati tasya cakṣureva tejo gacchati prāṇaṃ prāṇa etadvai brahma dīpyate yaccakṣuṣā paśyatyathaitanmriyate yanna paśyati tasya śrotrameva tejo gacchati prāṇaṃ prāṇa etadvai brahma dīpyate yacchrotreṇa śṛṇotyathaitanmriyate yanna śṛṇoti tasya mana eva tejo gacchati prāṇaṃ prāṇa etadvai brahma dīpyate yanmanasā dhyāyatyathaitanmriyate yanna dhyāyati tasya prāṇameva tejo gacchati prāṇaṃ prāṇastā vā etāḥ sarvā devatāḥ prāṇameva praviśya prāṇe mṛtā na mṛccha-
mne tasmādeva punarudīrate vācā cakṣuṣā śrotreṇa manasā cendriyeṇa vadanamavalokanaṃ śravaṇaṃ dhyānañca yathākrameṇa kurute ceddopanaṃ, na cenmaraṇaṃ | agnervāgādityasya cakṣuścandramasaḥ śrotraṃ vidyuto mano vāyoḥ prāṇa ityatra viśeṣaḥ | anyat pūrvavadvyākhyeyaṃ | daivaparimarajñānasya phalamāha, tat tasmin daive parimare jñāte yadi paccāntare asambhāvitamidaṃ atha kathañciddaivād bhavet, ha prasiddhāḥ, vai smaryyamāṇā evaṃ vidvāṃsaḥ uktena prakāreṇa daivaparimarajñānavantaḥ, ubhau dvau parvvatau girī abhimavarteyātāṃ abhipravarteyeran sarvataḥ pravṛttiṃ dvandvayuddhairivotpatanādhobhūmipraveśādikaṃ kārayeyuḥ | tau ca kiṃ parvvatāvaṇyāvikadeśasthau, netyāha, tustūrṣamāṇau dakṣiṇaśca uttaraśca āstaraṇaṃ kurvāṇau dakṣiṇa ekastādṛśaścottaraḥ, cakārau dakṣiṇottarayostustūrṣamāṇapadasambandhārthau | ayamarthaḥ | uttarapūrvādideśastha ekaḥ aparaśca bhāratakhaṇḍādisthaḥ ubhāvapi bhāskaragatinirodhakau pṛthivīṃ
2.13.1
pādapīḍanena pātālaṃ nayantau viśvāvakāśaṃ svadehena vyavasrantāviti na haina stṛṇvīyātāṃ enaṃ etām viduṣaḥ ha prasiddhaṃ naiva stṛṇvīyātāṃ naiva hanyātāṃ naiva hiṃsyātāṃ atikramaṇaṃ naiva kurvīyātāṃ yaduktamebhistadeva kuryātāmityarthaḥ | athevaṃ sakaladaivaparimarajñānānantaraṃ ye daivaparimarajñānaśūnyā gatabhāgyā enaṃ daivaparimarajñānavantaṃ dviṣanti asahiṣṇavo'pakārān kurvanto na bahu manyante | yāṃśca prasiddhān gatabhāgyān, cakāraḥ pūrveṣāmapi samuccayārthaḥ, svayaṃ daivaparimarajñānavān dveṣṭi na sahate kutaścidabhāgyayogātta enaṃ sarve parimriyante, enaṃ daivaparimarajñānavantaṃ te etasmin dveṣiṇa etasya dveṣyāśca sarve nikhilāḥ saputrapaśubāndhavā ityarthaḥ | parimriyante sarvato nidhanaṃ gacchanti | atha parimaraguṇopāsanānantaraṃ ato yasmāt phalāntarāpekṣā'smātkāraṇānniḥśreyasādānaṃ, niḥśreyasaṃ sarvasmādutkarṣakapo guṇo mokṣaviśeṣaḥ, tadrūpaviśiṣṭasya prāṇasyādānaṃ svīkāraḥ kriyata dūti śeṣaḥ | tatra prāṇo niḥśreyasamiti nāvicārya snehādinā svīkṛtaṃ kintu mahatā saṅgharṣeṇa vicāritaṃ, etadartha-
2.13.2
mākhyāyikāmāha, sarvā nikhilā ha kila vai prasiddhā devatā devatāśabdavācyā vāgādyāḥ, ahaṃśreyase ahaṃvādenātmanaḥ śreya ādhikyaṃ, tadarthaṃ vivadamānāḥ māmantareṇa kā bhavatya iti svavyatiriktāḥ parāstiraskurvatya ityarthaḥ | svayaṃ niścayaṃ kartumaśaktāḥ prajāpatiṃ pitarametyocurbhagavan ko naḥ śreṣṭha iti, sa hi prāṇe śraiṣṭhyaṃ jānannapi svasutānāṃ duḥkhaṃ dātumaśakto'mumupāyaṃ pratyapadyata, yasmin va utkrānte idaṃ śarīraṃ pāpiṣṭhaṃ śavasamānaṃ bhaviṣyati sa vaḥ śreṣṭha ityukte tathaiva śraiṣṭhyanirdhāraṇārthaṃ krameṇotkramaṇaṃ kṛtavatya ityāha, asmātpratyakṣāccharīrānmanuṣyādidehāduccakramurvāgādayaḥ krameṇa utkramaṇaṃ cakruḥ | tat svalaśarīraṃ vāgādīnāṃ pratyekamṛtkramaṇe vadanādivyāpāramakurvat sthitaṃ | yadā punarmukhyaprāṇa utkrāntastadā dārubhūtaṃ citākāṣṭhasamānamaspṛśyaṃ sarvavyāpāraśūnyaṃ śiśye śayanaṃ kṛtavat | evaṃ vyatirekeṇa niścaye sampanne'pyatispardhāvaśādanvayamantareṇa niścayamanadhigacchanto'nvayamapyanuṣṭhitavanta ityāha, atha śarīrasya dārubhūtasya śayanānantaraṃ etaccharīraṃ vāk vāgindriyaṃ praviveśa praveśaṃ kṛtavatī | tat śarīraṃ vācā vāgindriyeṇa vadat vadanavyāpāraṃ kurvat śiśya eva śayanaṃ kṛtavadeva | na tūtthitavat | vāk-
2.13.3
praveśānantaraṃ cakṣurindriyaṃ praviṣṭaṃ tataścāvalokanaṃ vadanañcābhūt | anantaraṃ śrotreendriyaṃ praviṣṭaṃ tataśca śravaṇāvalokanavadanānyabhūvan | anantaraṃ manaḥ praviṣṭaṃ tataśca dhyānaśravaṇāvalokanavadānyānyāsan na tu śarīramutthitavadityetatparyāyatrayeṇāha, athainaccakṣuḥ praviveśa tadvācā vadaccakṣuṣā paśyacchiṣya eva, athainat śrotraṃ praviveśa tadvācā vadaccakṣuṣā paśyacchrotreṇa śṛṇvacchiṣya eva, athainat manaḥ praviveśa tadvācā vadaccakṣuṣā paśyacchrotreṇa śṛṇvanmanasā dhyāyacchiṣya eva spaṣṭaṃ, atha vākcakṣuḥśrotramanaḥpraveśānantarametaccharīraṃ vadat paśyat śṛṇvat dhyāyat prāṇe mukhavidvāntarvartī pañcavṛttirvāyuviśeṣaḥ praviveśa praveśaṃ kṛtavān, taccharīraṃ tata eva tasmātprāṇapraveśādeva na tvanyasmātsamuttasthau samyagutthānaṃ kṛtavat, te ca vāgādayaḥ parityaktābhimānāḥ devāḥ devaśabdābhidheyāḥ prāṇe śarīrotthāpanahetau prakṛṣṭaceṣṭāvati niḥśreyasaṃ sarvebhyo vāgādibhya utkarṣaṃ
2.13.4
viditvā prāṇameva prakṛṣṭaceṣṭāvantaṃ na tvanyaṃ prajñātmānaṃ prajñātmano bhūta upādhibhūtaṃ prasādaṃ, athavā prāṇe sati prajñāyā darśanādasati cādarśanātprāṇasya prajñātmatvamaviruddhamabhihitaṃ, prāṇameva prajñātmānamiti abhisambhūya sarvataḥ sambhavanaṃ prāptiṃ kṛtvā, sahaivaitaiḥ sarvairetaiḥ prāṇāpānavyānasamānodānernikhilaiḥ saha, yathā prāṇavṛttibhedā adhyātmikaparicchedaśūnyāstadvadāgādayo'pītyarthaḥ, asmāt pratyakṣāllokāt tanurūpāt śarīrāccakṣurādyabhimānādityarthaḥ, uccakramuḥ utkramaṇañcakruḥ| te parityaktatadabhimānāḥ vāgādayaḥ vāyupratiṣṭhā vāyāvādhidaivike prāṇe pratiṣṭhā prāṇo niḥśreyasamiti jñānamāśrayo yeṣāṃ te vāyupratiṣṭhāḥ, ākāśātmānaḥ ākāśavatsarvagata ātmā yeṣāṃ te ākāśātmānaḥ svaroyuḥ svaḥ svargamagnyādisvarūpamīyuḥ yayurgatavanta ityarthaḥ| tayo̍ eva api tadvadeva yathā devāḥ na tvanyathā, evaṃ vidvān uktena prakāreṇa prāṇe niḥśreyasaṃ jānan sarveṣāṃ bhūtānāṃ nikhilānāṃ sthirajaṅgamānāṃ prāṇameva prajñātmānamabhisambhūya sahaivaitaiḥ sarvairasmādvākhyātāt śarīrāccharīrā-
2.14.1
bhimānādutkrāmati uttiṣṭhati śarīrābhimānaṃ parityajatītyarthaḥ| sa vāyupratiṣṭha ākāśātmā svareti vyākhyātaṃ | upāsakasyaikatvādekavacanaṃ viśeṣaḥ | evaṃ prāṇo brahmetyupāsanaṃ khyāta tti tatphalamāha, khaḥ khargaṃ prāṇaṃ brahmajñānotpādanadvārā'nandātmānaṃ ceti | svaretītyetaddyākaroti, sa upāsakastadbhavati uktaṃ prāṇakharūpaṃ bhavati| tacchabdārthamāha, yatra yasmin prāṇasvarūpe ete devāḥ ete vāgādayo'gnyādyātmakā devaśabdābhidheyāḥ | nanu vāgādīnāmagnyādyāptilakṣaṇamamṛtatvaṃ tatprāptau, upāsakasya punaḥ tatprāptau kiṃ syādityata āha, tatprāṇasvarūpaṃ prāpya avāpya tadamṛtaḥ tat sarvaparicchedaśūnyamamṛtatvaṃ yasya sa tadamṛto bhavati spaṣṭaṃ, yadamṛtāḥ yat prasiddhaṃ sarvaparicchedaśūnyamamṛtatvaṃ yeṣāṃ te yadamṛtā devā vāgādyāḥ | idānīṃ prāṇavidaḥ sampattikarmāha, atha prāṇopāsanānantaraṃ, yato yasmānmaraṇamavasaṃbhāvi asmātkāraṇāt, pitāputrīyaṃ pitrā putrāya dīyamānaṃ pitāputrīyaṃ, sampradānaṃ samyak pradīyate iti sampradānaṃ sampattikarmetyarthaḥ | iti cācakṣate
2.14.2
anenaiva prakāreṇa kathayanti | pitā putraṃ preṣyan kutaścinnimittān mariṣyāmīti niścityetyarthaḥ, pitā janakaḥ putramaurasaṃ tanayamāhvayati ākārayati samprattikarmārthaṃ | ākāraṇe itikartavyatāmāha, navaistṛṇairnavīnaiḥ kuśādibhistṛṇairagāraṃ saṃstīrya gṛhamācchādya agnimupasamādhāya tasmin gṛhe śrautaṃ smātaṃ vāgniṃ saṃsthāpya agneruttarataḥ pūrvato vā udakumbhaṃ sapātramupanidhāya toreṇa pūrṇaṃ kalaśaṃ vrīhipūrṇapātrasahitaṃ samīpe saṃsthāpya ahatena vāsasā sampracchannaḥ navīnena vastreṇa saṃvṛtaḥ, svayaṃ śvetaḥ śvetaḥ sitamālyāmbaradhara ityarthaḥ, etya āgatya āhvayatītyanvayaḥ, putre āgate tanaye upariṣṭāduparibhāge abhinipadyate sarvato nitarāṃ prāpnoti | abhinipadanetikartavyatāmāha, indriyaiścakṣurādibhiḥ svakīyairasya putrasya indriyāṇi cakṣurādīni saṃspṛśya samyak sparśanaṃ vidhāyābhinipadyata ityanvayaḥ | yadā pitā śete putro'bhinipadyata iti pāṭhāda-
2.14.3
nvayaḥ | pakṣāntaramāha, api vā athavā'sya putrasyābhimukhata eva sammukhata eva na tvanyathā, uparipadasya lokagarhitatvādityarthaḥ, āsīta upaviśet | athānantaramasmai putrāya samprayacchati samyak prayacchet vakṣyamāṇena vidhinā svavāgādīn dadyādityarthaḥ, vācaṃ vāgindriyaṃ me mama piturmumūrṣoḥ tvayi putre mamānṛṇyasya vidhātari dadhāni dhārayāṇi, ityanena prakāreṇa pitā janaka āheti śeṣaḥ | evaṃ pitrokte vācaṃ vāgindriyaṃ te tava piturmayi putre dadhe dhāraye ityanena prakāreṇa putrastanaya āheti śeṣaḥ | prāṇaṃ me tvayi dadhānīti pitā, prāṇaṃ te mayi dadha iti putraḥ| cakṣurme tvayi dadhānīti pitā, cakṣuste mayi dadha iti putraḥ | śrotraṃ me tvayi dadhānīti pitā, śrotraṃ te mayi dadha iti putraḥ | annarasān me tvayi dadhānīti pitā, annarasāṃste
2.14.4
mayi dadha iti putraḥ | karmāṇi me tvayi dadhānīti pitā, karmāṇi te mayi dadha iti putraḥ| sukhaduḥkhe me tvayi dadhānīti pitā, sukhaduḥkhe te mayi dadha iti putraḥ | ānandaṃ ratiṃ prajātiṃ me tvayi dadhānīti pitā, ānandaṃ ratiṃ prajātiṃ te mayi dadha iti putraḥ | ityāṃ me tvayi dadhānīti pitā, ityāṃ te mayi dadha iti putraḥ | dhiyo vijñātavyaṃ kāmāmme tvayi dadhānīti pitā, dhiyo vijñātavyaṃ kāmāṃste mayi dadha iti putraḥ | prāṇaṃ ghrāṇaṃ mukhācca prāṇaṃ | cakṣuḥśrotre spaṣṭe | adharasājhadhurādīn | pūrvaṃ karaṇagrahaṇaṃ, ita ārabhya viṣayagrahaṇaṃ, ubhayatra karaṇaviṣayayoḥ samarpaṇārthaṃ karmāṇi ādātavyāni| sukhaduḥkhe śarīropabhogye | ānandaṃ ratiṃ prajātiṃ maithunasyāvasāne ānandastataḥ prāyatiḥ tataḥ prajātiḥ putrādyāḥ | ityā gatoḥ | dhiyo'ntaḥkaraṇavṛttīḥ, vijñātavyaṃ tāsāṃ viṣayaḥ | kāmānicchāviśeṣān | anyatratvapi paryāyeṣu vākparyāyavadyākhyeyaṃ | pāṭhāntaraṃ ityāṃ te mayi dadha
2.14.5
iti putra dūtyanantaraṃ mano me tvayi dadhāmīti pitā manaste mayi dadha iti putraḥ prajñāṃ me tvayi dadhāmīti pitā prajñāṃ te mayi dadha iti putra iti | yadyu vā upābhigadaḥ pratyekaṃ vaktumasamarthaḥ syātsamāsenaiva vadetprāṇāmme tvayi dadhāmīti pitā prāṇāṃste mayi dadha iti putra iti| athānantaraṃ dakṣiṇāvṛt| pituḥ pradakṣiṇaprakāreṇa prāṅ prācyāṃ diśi upaniṣkrāmati pituḥsamīpaddeśādbahirgacchati, taṃ putraṃ pitā janakaḥ anumantrayate paścāt sambodhya brūte | anumantraṇavākyamāha, yaśaḥ laukikī bandhujanādibhyaḥ kīrttiḥ, brahmavarcasaṃ brahmatejaḥ, annādyaṃ annañca tadādyañca annādyaṃ, kīrttiḥ śāstrīyaṃ yaśaḥ, tvā tvāṃ putraṃ juṣatāṃ sevatāmityanena prakāreṇānumantrayata ityanvayaḥ | atha etadanumantraṇānantaraṃ, itaraḥ putraḥ savyaṃ vāmaṃ aṃsaṃ bāhumūlaṃ svasyāmyavekṣate paścādavalokayate| avalokanaprakāramāha, pāṇinā kareṇāntardhāya vyavadhāya vasanāntena vā, vāśabdaḥ pūrveṇa sahacchāvikalpārthaḥ, pra-
2.15.1
cchādya ācchādya pitaraṃ pratyāha, svargān lokānniratiśayaprītijanakān deśaviśeṣān kāmān kamanīyān tatrasthitān vā bhogānāpnuhi prāpnuhi, ityanena prakāreṇa brūyādityanuṣaṅgaḥ | evaṃ putreṇa kṛte sa pitā yadi kathañcidagadaḥ syānnīrogo bhavetputrasya tanayasyaiśvarye vibhave pitā janako vaset nivāsaṃ kuryātpravāsivat gṛhakāryaṃ kimapi nānusandadhyādityarthaḥ | pari vā brajet vāśabdaḥ pakṣāntarārthaḥ, yadi vairāgyaṃ tadā parityajet sarvasaṅkaparityāgaṃ kuryādityarthaḥ | yadyu vai api kathañcitprasiddhaṃ preyātparalokaṃ gacchedadyeva prasiddhameva vāgādikaṃ na labhyadetaṃ putraṃ prati samāpayati samyak prāpayati, tathā tadvadeva samāpayitavyo bhavati samyak prāpaṇīyo bhavati sarvaiḥ kāmairiti śeṣaḥ | tathā samāpayitavyo bhavati vyākhyātaṃ | vākyābhyāso'dhyāyaparisamāptyarthaḥ | iti śrīśaṅkarānandabhagavataḥ kṛtau kauṣītakibrāhmaṇopaniṣadvīpikāyāṃ dvitīyo'dhyāyaḥ samāptaḥ || ||
2.15.2
yasyā hetoḥ paryaṅkopāsanā prāṇopāsanā ca vividhaguṇoktā tāṃ brahmavidyāṃ vivakṣuḥ tasyāmāstikyaṃ janayituṃ pratarddanaṃ kāmyaṃ devebhyo'dhikabalalakṣmādimantaṃ brahmavidyārthinaṃ śiṣyaṃ devarājañca satyapāśanibaddhaṃ manuṣyeṣu brahmavidyāṃ vaktumanicchantamapi guruṃ sampādyākhyāyikāmāha, pratarddanaḥ prakarṣeṇa tarddayati bhartsayatyabhibhavati svaśatrūniti sārthaṃkanāmā pratarddanaḥ, ha kila daivodāsiḥ divodāsasya kāśirājasya putro daivodāsiḥ, indrasya devarājasya paramaiśvaryyasampannasya priyaṃ dhāma priyaṃ sthānaṃ svargamiti yāvat, upajagāma prāptavān | tatprāptau kāraṇamāha, yuddhena ca pauruṣeṇa ca samarayajñenānekabhaṭapaśvāhutidīpyamānaśastrāgninā puruṣasambandhinotsāhena ca svargamarmaparijñānenetyarthaḥ| cakārāvubhayorapi kāraṇatvasamuccayārthau | taṃ samaraśauṇḍamutsāhinaṃ svargamāgataṃ pratarddanaṃ ha kila indraḥ yuddhapauruṣābhyāṃ paritoṣaṃ prāpto devarāja uvāca uktavān | indroktimāha, pratarddana he pratarddana varamabhilaṣitamarthaṃ te tubhyaṃ pratarddanāya matparitoṣakāriṇe dadāni prayacchāni dadāmītyarthaḥ, ityanena prakāreṇa uvācetyanvayaḥ| sa indreṇoktaḥ ha kila uvāca pratarddanaḥ spaṣṭaṃ | pratarddanoktimāha, tvameva matpurataḥ sthito hitāhitajño devarājeo na tvanyo me mahyaṃ pratarddanāya hitārthine madarthamityarthaḥ, vṛṇīṣva hitamiṣṭaṃ vārthaṃ prārthayasva | prārthyamānaṃ varamāha, yaṃ prasiddha-
2.15.3
mabhīṣṭamarthaṃ tvaṃ sarvajño devarājaḥ manuṣyāya ajñānakānanāntarvartine 'nekaśubhāśubhavyāmiśrakarmaphaladāvāgnisantapragātrāya manuṣyajātiyuje hitatamamatiśayena hitaṃ nātaḥ paraṃ hitamityarthaḥ, manyase niścinoṣi, iti anena prakāreṇa | tamindraṃ pratyevaṃvādinaṃ pratardanaṃ ha kila indro devarājo brahmavidyāṃ dātumaśakta uvāca uktavān laukikaṃ nayaṃ | indroktimāha, na vai varaḥ parasmai vṛṇīte vai prasiddhaṃ, parasmai anyārthaṃ, varo varaṃ na vṛṇīte'nyo na prārthayate yata evamataḥ svārthaṃ varaṃ tvameva vṛṇīṣveti spaṣṭaṃ | evamindreṇokte avaraḥ varaṃ dadānīti pratijñāya bhavatā nirdiṣṭo'rtho dattaḥ syāditi śeṣaḥ, vai prasiddhau manuṣyeṇājñānāvṛtadṛṣṭinā mayā yācitaḥ tarhi tadā kila niścitaṃ me mahyaṃ hitāhitajñānaśūnyāyeti hovāca pratardanaḥ ha kila evamuktavān pratardano devarājaṃ, svārtho varo'yamiti | atho atha pratardanavākyānantaraṃ khalu niścitamindraḥ satyavādināmagraṇyo devarājaḥ satyāt varaṃ te dadānīti svapratijñānāt yathārthavacanādeva neyāya nāpajagāmaiva pratardanārthe varadātāpi svayaṃ svasmai varaṃ yācitavāṃstu laukikaṃ nayamaṅgīcakāretyanvayaḥ | satyā-
2.15.4
danapagamane kāraṇamāha, satyaṃ hondraḥ satyaṃ yathārthasvarūpaṃ yatkiñcidāgarthasvarūpaṃ indro devarājo hi yasmāttasmānneyāyetyanvayaḥ | sa satyapāśābhibaddha indro ha kila uvāca uktavān, pratardanārthamātmānaṃ varaṃ yācitavānityarthaḥ | indroktimāha, māmevāsmatpratyayavyavahārayogyamānandātmānameva na tvanyaṃ vijānīhi avagaccha sākṣātkurvityarthaḥ | etadeva me jñānameva na tvanyat, ahaṃ bhavate varasya dātā yācinā ca, manuṣyāya hitatamaṃ vyākhyātaṃ manye niścino | etacchabdārthamāha, yatprasiddhaṃ vedānteṣu brahmavidāpnoti paramityādinā māmuktamānandātmānaṃ vijānīyāt sākṣāt kuryādityarthaḥ, yanmāṃ vijānīyādetadeva hitatamaṃ manya ityanvayaḥ | nanu tava jñāne tavānyasya vā yadi kaścanātiśayo'bhūt tarhi taddhitatamaṃ na tvanyetiśaṅkāyāmadvaitajñānaṃ gurumātṛbadhapramukhapāponmūlakaṃ, ata āha, triśīrṣāṇaṃ triśīrṣaṃ tvāṣṭraṃ tvaṣṭurapatyaṃ viśvarūpamahanam nipātitavān, arunmukhān yatīn rukchabdaḥ vedādhyayanaṃ tena upaniṣadarthavicāro brahmamomāṃsāparaparyāyo lakṣyate, tadyeṣāṃ mukhe nāsti te arunmukhāḥ tān yatīn prayatnavataścaturthāśramiṇaḥ sālāvṛkebhyaḥ sālāvṛkāṇāṃ apatyāni sālā-
2.15.5
vṛkebhyaḥ sālāvṛkā dūti yāvat tebhyo'raṇyaśvabhya ityarthaḥ, prāyacchaṃ prakarṣeṇa vajreṇa śatadhā vibhajya dattavānadyāpi ca teṣāṃ mastakavipākāḥ karīrā dṛśyante | bahvīrbhūyasryoḥ svarūpataḥ saṅghātasya sandhāḥ sandhīnityarthaḥ, atikramya spaṣṭaṃ, divi svarge prahlādīn prahlādinaḥ prahlādena nityasambandhinaḥ anekakoṭisaṅkhyākān mahāmāyānānekacchidraghātino'surān prahlādaparicārakānityarthaḥ, atṛṇaṃ hiṃsitavān ahamātmajñānaundrastubhyaṃ varasya dātā antarikṣe bhuvarloke paulomān pulomasambandhino'suraviśeṣān bahvīḥ sandhā atikramya atṛṇamityanuvarttate'tra vakṣyamāṇe ca | pṛthivyāṃ bhūrloke §kālakāñjyān kālakañjasambandhino'surān bhūyasāṃ parasparasambandhasyāvarjanīyatvāt kālakañjā eva kālakāñjyāḥ tān | nanu kiṃ prakṛte tāvatetyata āha | tasya gurubrāhmaṇabadhasya karttuḥ sannyāsināñca śvabhyo dāturlokatraye'pi yajñādisampannamahāmāyāsurasaṅghasyopasaṃhartturātmajñānino'nyena manasāpi karttu maśakyaṃ karma
2.15.6
kurvato me mama indrasya tavopadeśakasya tatra tasminnatikrūre karmaṇi kriyamāṇe brahmavadhādilakṣaṇe na loma ca mā mīyate na lomāpi atyalpo'pi keśa ityarthaḥ, mā mīyate na mīyate na hiṃsyate uktena kenacitkarmaṇā | nanu etat bhavata eva na tvasmadāderityata āha, sa madanyo majjñānī prasiddhaḥ yaḥ yaḥ kaściddevo manuṣyo vā māṃ veda ānandātmānamindraṃ vijānīyāt ahamānandātmāsmīti sākṣāt kuryāt nāsya kena ca karmaṇā loko mīyate asya māmānandātmānaṃ sākṣāt kurvataḥ, kena ca vakṣyamāṇena bhrūṇahatyādinā karmaṇā pātakena śāstraniṣiddhena vyāpāreṇa lokaḥ kṛtasya kariṣyamāṇasya ca sukṛtasya phalaṃ muktādarkaṃ na mīyate na hiṃsyate | hiṃsakāni karmāṇyekadeśena darśayannāha, na mātṛvadhena na pitṛvadhena na steyena na bhrūṇahatyayā, mātāpitarau prasiddhau tayorvadho prāṇatyāgānukūlavyāpāro lokadvayabhraṃśahetuḥ pratyekaṃ prasiddhaḥ, steyaṃ suvarṇaparimitasuvarṇasya tato'pyadhikasya vā svāminaḥ parokṣamādānaṃ tena, bhrūṇo vedasya vedayorvedānāṃ vādhigatārthena adhyayanena saha vartamāṇo dvijottama ityarthaḥ, tasya manasā vācā karmaṇā vāparādhaśūnyasya khaṅgādinā badho bhrūṇahatyā tayā | karmasāmānyasya viśeṣā
Linked texts (1)
- Kauṣītakibrāhmaṇopaniṣad — Sanskrit