Kaushitaki Upanishad 2.8
Kauṣītakyupaniṣaddīpikā (Śaṅkarānanda) 2.8
- Language
- Sanskrit
2.8
yantu, iti mantratrayapratīkapādatrayaparisamāptyarthaḥ | etā uktapādatrayādyāstisraḥ trisaṅkhyākā ṛcaḥ pādabaddhān mantrān japitvā vācanikaṃ japa vithāya anena vakṣyamāṇena mantreṇa somābhimukhaṃ dakṣiṇa hastaṃ niḥsārayedityāha māsmākaṃ prāṇena prajayā paśubhirāpyāyayiṣṭhāḥ asmākaṃ somopāsakānāṃ mukhavilāntaḥsañcāriṇā vāyunā prāṇena putrādirūpayā prajayā gavādrirūpaiḥ paśubhiḥ asmatprāṇaprajāpaśvabhāvenetyarthaḥ, māpyāyayiṣṭhāḥ asmacchacūnānandaṃ mā nayethāḥ, kintu yaḥ prasiddho'smaddveṣī asmāntsomopāsakān dveṣṭi dveṣaṃ karoti, yacca kṛtāpakāramakṛtāpakāraṃ vā prasiddhaṃ pratikūlaṃ, cakāro'smāsu dveṣiṇaḥ asya ca samuccayārthaḥ, vayaṃ somopāsakā dviṣmo dveṣaṃ kurmaḥ, tasya asmābhirajñātasya ca vairiṇaḥ prāṇena prajayā paśubhirvyākhyātaṃ | āpyāyayasva asmānānandayeti | evametanmantrārtharūpāṃ daivīṃ devena bhavatā sampādyāmāvṛtaṃ sañcaraṇakriyāṃ āvarte samantādvartanaṃ kurve, ādityasya agnīṣomātmakasya āvṛtaṃ sañcaraṇakriyāmanvāvarte bhavataḥ somasya prasāgamanu āvartanaṃ kurve | iti mantraparisamāptyarthaḥ, etairmantrairityarthaḥ | dakṣiṇaṃ bāhuṃ dakṣiṇabhujaṃ pūrvaṃ somābhimukhaṃ nītaṃ anvāvartate mantrapāṭhamanu niḥsārayati |
upāsanadvayamuktvā tṛtīyamupāsanaṃ punaḥ somasyāha, atha amāvāsyopāsanātprakṛtādupāsanāntaraṃ kathyata iti śeṣaḥ | paurṇamāsyāṃ pañcadaśyāṃ ṣoḍaśakalacandrasahitāyāṃ purastāccandramasaṃ dṛśyamānaṃ svasyābhimukhe na pratyacaṃ ṣoḍaśakalam̐ somamupatiṣṭhetaitayaivāvṛtā pūrvavadyākhyeyaṃ | upasthānamantramāha soma umayā vidyaprakṛtyā saha vartamānaḥ priyadarśanaḥ somo vā, rājā dīptimānasi bhavasi, vicakṣaṇaḥ sarvalaukikavaidikakāryakuśalaḥ, pañcamukhaḥ pañcavadano'si bhavasi, prajāpatiḥ prajānāṃ sthirajaṅgamānāṃ pālayitā | pañcāpi mukhāni vibhāgena prārthayate, brāhmaṇo dvijottamaḥ te tava somasya ekaṃ mukhaṃ ekaṃ vadanaṃ, tena mukhena uktena vadanena rājñaḥ rājajātīyān kṣatriyānatsi bhakṣayasi, tena mukhena uktena vadanena māṃ somopāsakamannādaṃ kuru spaṣṭaṃ | rājā ta ekaṃ mukhaṃ, tena mukhena viśo'tsi tena mukhena māmannādaṃ kuru | śyenasta ekaṃ mukhaṃ, tena mukhena pakṣiṇo'tsi tena mukhena
māmannādaṃ kuru | agniṣṭa ekaṃ mukhaṃ tena mukhenemaṃ lokamatsi tena mukhena māmannādaṃ kuru | tvayi pañcamaṃ mukhaṃ tena mukhena sarvāṇi bhūtānyatsi tena mukhena māmannādaṃ kuru | rājā mūrddhābhiṣiktaḥ kṣatriyaḥ| viśro vaiśyapradhānāḥ prajāḥ| śyenaḥ pakṣimāṃsāśī krūraḥ pakṣī| pakṣiṇaḥ kapotādīn vihaṅgamān | agniḥ prasiddho dāhapākaprakāśanahetuḥ kṛśānuḥ| imaṃ lokaṃ pratyakṣādipramāṇagamyaṃ avāgdyākāśaṃ viśvaṃ | tvayi some rājani pañcamaṃ brāhmaṇarājaśyenāgnyapekṣayā pañcasaṅkhyāpūraṇaṃ | sarvāṇi bhūtāni nikhilāni sthirajaṅgamāni| śeṣaṃ brāhmaṇaparyāyavadrājaśyenāgnisomaparyāyeṣu vyākhyeyaṃ | māsmākaṃ prāṇena prajayā paśubhiravaceṣṭhāḥ yo'smān dveṣṭi yañca vayaṃ dviṣmastasya prāṇena prajayā paśubhiravacīyasveti daivomāvṛtamāvartaṃ ādityasyāvṛtamanvāvarta iti dakṣiṇaṃ bāhumanvāvartate, avaceṣṭhā asmadvandhūnāmavacayaṃ mā kārṣīḥ, avacīyasva asmadvairivandhūnavacayaṃ naya, anyatpūrvvavadvyākhyeyaṃ | athavāpyāyanāvacayau bhāviśuklakṛṣṇapakṣāpe-
Linked texts (1)
- Kauṣītakibrāhmaṇopaniṣad — Sanskrit