Kauṣītaki Upaniṣad 3.3

3.3

prāṇā yathāyatanaṃ vipratiṣṭhante prāṇebhyo devā devebhyo lokāḥ | athavā tadā tasmin maraṇakāle, pratibudhyate utpadyate śarīrāntaragrahaṇaṃ karoti, tasminnapi śarīre mohādvimukto na bhavatītyarthaḥ | vyākhyātamanyat |
evaṃ maraṇakāle mūrcchāyāmindriyāṇāṃ layamabhidhāya śarīrādutkramaṇe tasminneva laye viśeṣamāha, sa mumūrṣuryadā yasmin kāle asmātpratyakṣāt śarīrāt śīrṇāvayavāt dehādutkrāmati ūrdhvaṃ gacchati tadā sahaivaitaiḥ sarvairutkrāmati | vāk vāgindriyaṃ, asmāt svāminaḥ, sarvāṇi nikhilāṇi nāmāni svaviṣayabhūtāni abhivisṛjate sarvataḥ parityajati, viṣayavyāpārāt sarvathāparamaṃ prāpya prabhorbhāgaṃ na prayacchatītyarthaḥ | nanu yadi vāṅnāmānyabhivisṛjate asmāttarhyanyena tatprāptirastu ityata āha, vācā sarvāṇi nāmānyāpnoti spaṣṭaṃ | athavā nāmnāṃ parityāgañcedvāk karoti tathā ca svayaṃ prāṇe vilīnā svaviṣayarahitā syādityata āha, vācetyādi | ayamarthaḥ, na vāṅmātraṃ pralīyate prāṇe kintu prāṇe vācā saha sarvāṇi nāmānyāpnoti, vāṅ svaviṣayasahitā prāṇe pralīyata iti | yathā vāk tathā
ghrāṇacakṣuḥśrotramanāṃsīti paryāyacatuṣṭayenāha, ghrāṇo'smāt sarvān gandhānabhivisṛjate, ghrāṇena sarvān gandhānāpnoti | cakṣurasmātsarvāṇi rūpāṇyabhivisṛjate, cakṣuṣā sarvāṇi rūpāṇyāpnoti | śrotramasmātsarvān śabdānabhivisṛjate, śrotreṇa sarvāñchabdānāpnoti | mano'smātsarvāṇi dhyānānyabhivisṛjate, manasā sarvāṇi dhyānānyāpnoti | vākparyāyavat ghrāṇacakṣuḥśrotramanaḥparyāyāḥ saviṣayāḥ vyākhyeyāḥ | sā prasiddhā eṣā sa yadetyādināktā, prāṇe prāṇopādhike paramātmani sarvāptiḥ viṣayaindriyādilakṣaṇasya sarvasya prāptiḥ | na cāyaṃ prāṇaḥ pañcavṛttamātraṃ kintu kriyājñānaśaktyupādhika ātmetyetaduktamarthaṃ smārayati, yo vai prāṇaḥ sā prajñā yā vā prajñā sa prāṇaḥ saha hyetāvasmin śarīre vasataḥ sahotkrāmataḥ vyākhyātaṃ | nanu prāṇe sarveṣāṃ bhūtānāmekībhāva ukto na tu prajñāyāṃ, tatkathaṃ prāṇaprajñayoḥ sarvātmanaikyamityāśaṅkya prajñāyā api prāṇavatsarvātmyaṃ vaktumāha, atha prāṇasya sarvā-