Pramāṇa · Search · About · API

Kauṣītaki Upaniṣad 3

Kauṣītakyupaniṣaddīpikā (Śaṅkarānanda) 3

Language
Sanskrit

Contents

3.1.1

'yamiti darśayituṃ paryāyacatuṣṭaye'pi nakāracatuṣṭayaṃ| nāsya pāpaṃ cakṛṣo mukhānnīlaṃ vetīti kiṃ bahunā'sya mahātmajñāninaḥ pāpaṃ cana cakṛṣaḥ pāpamapi kartumicchoḥ mukhāt vadanāt nīlaṃ mukhakāntisvarūpaṃ nīlaṃ nīlimāśrayarūpaṃ vā mukhātkaṇṭhajihvādivadanāt na veti na veti nāpagacchati, dūtiśabdaḥ prakṛtabrahmajñānastutiparisamāptyarthaḥ | evaṃ brahmajñānaṃ stutvā ātmano brahmaṇaḥ svarūpaṃ vivakṣuḥ sa indra ha kila uvāca uktavān, prāṇaḥ prāṇaśabdābhidheyaḥ prāṇopādhiko vā'smi bhavāmi prajñātmā buddhivṛttipratiphalitaprajñānaikasvabhāvaḥ taṃ prāṇaṃ prajñātmasvarūpaṃ māmānandātmānamindraṃ āyuḥ sarvaprāṇināṃ jīvanakāraṇaṃ prāṇāpānavyatiriktaṃ prāṇāpānayorāśrayabhūtaṃ amṛtaṃ maraṇaśūnyaṃ ṣaḍbhāvavikāraśūnyamityarthaḥ | iti prāṇaḥ prajñātmendraḥ āyuramṛtamasmītyanena rūpeṇa upāsva yāvadātmasākṣātkāraṃ vijātīyapratyayaśūnyaṃ sajātīyapratyayapravāhaṃ kuru | nanvekasyaiva bhavata indrasya prāṇaḥ prajñātmā''yuramṛtamiti guṇāḥ kimityāśaṅkyotetyāha,

3.1.2

āyuruktaṃ yat sa prāṇa uktaḥ| nanu āyuṣaḥ prāṇatve'pi na prāṇasyāyuṣṭvaṃ yathā sāstrāyā gotve'pi na goḥ sāstrātvamityata āha, prāṇo vā āyuḥ prāṇa evāyuḥ na lakṣāṅgiguṇaguṇyādibhedaḥ | na cetadāyūṣa eva kintvamṛtatvasyāpītyāha prāṇa u vā amṛtaṃ amṛtamapi prāṇa eva| prāṇasyāyuṣṭumamṛtatvañcopapādayati, yāvat yāvantaṃ kālaṃ hi yasmāt asmin pratyakṣe śarīre śīrṇāvayave kalevare prāṇo vasati tāvadāyūḥ tāvantaṃ kālaṃ spaṣṭamanyat | idānīmamṛtatvamupapādayati, prāṇena hyeva yasmātprāṇenaiva na tu śarīreṇāpi amuṣmin parokṣe loke svargādau amṛtatvaṃ sukhaṃ prāpnoti spaṣṭaṃ | nanu prāṇasya kriyāśakterbhavataḥ kiṃ prajñayetyata āha, prajñayā jñānaśaktirūpeṇa satyaṃ satyavacanaṃ niṣprapañcaṃ brahma vā saṅkalpamidaṃ me syādityevaṃ rūpaṃ manasaḥ pracāramadhigacchatīti śeṣaḥ | evaṃ prajñādīnāmupayogamuktāyuṣṭāmṛtatvopāsanayoḥ phalamāha, sa prasiddha upāsako yaḥ yaḥ kaścinme mama indrasya prāṇātmano'pṛthagbhūtamāyuramṛtamiti vyākhyātaṃ upāste spaṣṭaṃ, ya upāste sa ityanvayaḥ, sarvamāyurasmin loka eti nikhilaṃ śatasaṃvatsaramāyurāpnoti | āyurupāsanasya

3.1.3

phalamuktāmṛtatvopāsanasya phalamāha, āpnotyamṛtatvamakṣitiṃ svarge loke'kṣayamamṛtatvaṃ spaṣṭamanyat | pratarddanaḥ prāṇaśabdaṃ śrutvā prāṇānāmindriyāṇāmekatvaṃ svayamavagataṃ prasaṅgāt pṛcchati, tat tatra prāṇānāmanekatve sati ha kila eke kecidvidvāṃsa āhuḥ kathayanti, ekabhūyaṃ vai ekabhāvameva prāṇā indriyāṇi gacchanti syuḥ, ityanena prakāreṇāhurityanvayaḥ | prāṇānāmekabhāve upapattiṃ yāṃ kathayanti tāmāha, na hi kaścana śaknuyāt hi yasmāt ko'pi na śaknuyāt sakṛdekavāraṃ yugapadityarthaḥ, vācā nāma prajñāpayituṃ cakṣuṣā rūpaṃ śrotreṇa śabdaṃ, vāgindriyeṇa nāma vaktumiti śeṣaḥ, prajñāpayituṃ avagamayitumavagantumiti yāvat, etaccakṣuḥśrotrābhyāṃ sambadhyate spaṣṭamanyat, manasā dhyātuṃ manasā dhyānaṃ kartumityanena prakāreṇa ekakāle vyāprārābhāvena ekabhūyaṃ vai prāṇāḥ vyākhyātaṃ, punarabhidhānaṃ nigamanārthaṃ | uktaṃ hetuṃ vivṛṇoti, ekaikaṃ rūparasādikaṃ sarvāṇyeva nikhilāni, ekaikamevetyanena sambadhyate, spaṣṭamanyat, etāni prajñāpayanti prakarṣeṇa niṣpādayanti gamayanti ca | ekaikameva

3.1.4

prajñāpayantītyuktaṃ śṭaṅgagrāhikayāha, vācaṃ vadantīṃ vāgindriyaṃ svavyāpāraṃ kurvat sarve prāṇā nikhilānīndriyāṇi rājānamiva vadantaṃ sarve samāgatā anuvadanti paścādvadanopalacitaṃ svavyāpāraṃ kurvanti anumodante vā na lekahelayā vyāpāraṃ kurvantītyarthaḥ| yathā vāco vyāpāre itareṣāṃ svavyāpārāduparamastathā cakṣuḥśrotramanaḥprāṇānāṃ svavyāpāre'pītyetadāha paryāyacatuṣṭayena, cakṣuḥ paśyat sarve prāṇā anupaśyanti śrotraṃ śṭaṇvat sarve prāṇā anuśṭaṇvanti mano dhyāyat sarve prāṇā anudhyāyanti prāṇaṃ prāṇantaṃ sarve prāṇā anuprāṇanti spaṣṭaṃ, anenānekāvadhānānyekasmin kāle sūkṣmasūcayeṇa śatapatrasahasrapatravedhanavadaspaṣṭavibhinnakālāni vyākhyeyāni| dūti pratarddanapraśnaparisamāptyarthaḥ| pratarddanapraśnasyendro'ṅgīkāreṇaiva uttaramuktavānityāha, evamu dūtyamevaikahelayā na sarve prāṇāḥ svavyāpāravantaḥ, ha prasiddhaṃ sarvajanānubhavena, etadekahelayā sarvendriyāṇāṃ svasvavyāpārākaraṇaṃ, dūti ha evaṃ kila dūndra uvāca spaṣṭaṃ | nanu sarveṣāṃ tavopādhitve samāne kaḥ pakṣapātastava prāṇo'smītyabhimāna dūtyata āha, asti tveva, tuśabdaḥ śaṅkānirākaraṇārthaḥ, prāṇo hi mama niḥśreyasātmana upādhirniḥśreyasarūpaḥ, prasiddhaṃ hi

3.2.1

tasya niḥśreyasatvaṃ prāṇasaṃvādādau, na ca tadāsīdbhaviṣyati vā kintu astyeva vartata eva na tu kadācinna vartate prāṇānāṃ prāṇasya pañcavṛttīnāṃ niḥśreyasaṃ śarīradhāraṇotthāpanādikaṃ tadāpyañca svargamokṣādikaṃ | iti niḥśreyasavartamānatvapratijñāparisamāptyarthaḥ| na caitat niḥśreyasaṃ vākcakṣuḥśrotrāṇāmapi bhavatītyāha paryāyatrayeṇa sahetukaṃ, jīvati vāgapeto mūkān hi paśyāmo jīvati cakṣurapeto'ndhān hi paśyāmo jīvati śrotrāpeto badhirān hi paśyāmaḥ spaṣṭaṃ, vākcakṣuḥśrotrairapeto rahito jīvatīti pratijñā, atra hetuḥ mūkāndhabadhirāṇāṃ darśanaṃ | ayamarthaḥ | indriyāṇāṃ kāryaikagamyatvāt kāryābhāve tadabhāva iti| jīvati bāhucchinno jīvatyūrucchinnaḥ spaṣṭaṃ, paryāyadvayena hastapādarahitasya jīvanamucyate, iti prakṛtaparyāyaparisamāptyarthaḥ| ekahelyobhayatra hetumāha, evaṃ hi paśyāmaḥ hi yasmādevaṃ chinnahastapādānāṃ jīvanaṃ paśyāmo'valokayāmaḥ na ca dṛṣṭe'nupapannaṃ nāmetyarthaḥ,

3.2.2

ityanena prakāreṇāṅgīkṛtya dūti hendra uvācetyanvayaḥ | athavādya itiśabdo'ṅgīkārārthaḥ anyastu prakārārtha dūti | na caitanniḥśreyasamastvevetyasminnarthe upapattiṃmṛgyetyāha, atha yasmāt khalu niścitaṃ sarvapratyakṣamivi yāvat, prāṇa eva prajñātmā kriyāśaktyupādhika eva jñānaśaktyupādhiko na tvanyaḥ, idaṃ pratyakṣaṃ śarīraṃ dehaṃ parigṛhya ahaṃ mameti vā khokṛtya utthāpayati śayanāsanādibhya ūrddhaṃ nayati | idānīṃ prasaṅgādupāsanāntaraṃ śrutyantaraprasiddhaṃ prāṇe smārayati, tasmāt yata dūdaṃ śarīramutthāpayati prāṇastata etadeva utthāpanahetubhūtameva na tvanyat, ukthaṃ ukthaśabdābhidheyamupāsīta vyākhyātaṃ | nanu yadi prāṇa ukthatvenopāsyastarhi pañcavṛttimātraṃ vivakṣitaṃ na paramātmetyata āha, yo vai prāṇo ya evāca prāṇaśabdābhidheyaḥ sā prasiddhā prajñā sarvabodhasākṣiṇī saṃvit yā vā caiva prajñā uktā sa prasiddhū prāṇaḥ prāṇopādhikaḥ paramātmā | nanu kasmādetadekameva tavopādhibhūtamityata āha, saha militvā hi yasmāt etau prajñāprāṇau asmin śarīre spaṣṭaṃ, vasato nivāsaṃ kuruto jīvane, saha militvā utkrāmataḥ asmāccharīrādutkramaṇaṃ kuruto

3.2.3

maraṇe | pāṭhāntaraṃ yo vai prāṇaḥ sā prajñā yā vā prajñā sa prāṇa iti | tasya prāṇopādhikasya eṣaiva iyameva vakṣyamāṇā dṛṣṭiḥ darśanāparaparyāyā avagatiḥ, asyāmavasthāyāṃ prāṇaśabdābhidheyo'vagantavya ityarthaḥ | eṣaiva dṛṣṭiriti vyākaroti etadvijñānaṃ yadetat suṣuptaṃ tadevātmanaḥ prāṇatvavijñaptiPublickaraṇaṃ | etacchabdārthamāha, yatra yasyāmavasthāyāmetatsarvaviśeṣabodhaśūnyaṃ yathā tathā puruṣo vastutaḥ paripūrṇo'pi puriśayaḥsuptaḥ śayanamadhigataḥ svapnaṃ jāgradvāsanārūpaṃ padārthajātaṃ na kañcana paśyati kamapi nāvalokayati atha tadā svapnānavalokanakāle'sminmukhanāsikāsañcāriṇi tiraskṛtajñānaśaktau prāṇa eva kriyāśaktāveva na tvanyatra ekadhā bhavati ekatvaṃ gacchati spaṣṭaṃ, prāṇopādhikaḥ prāṇaśabdārhaḥ puruṣo bhavatītyarthaḥ | nanu tadā vāgādīni karaṇāni kva yāntītyata āha, tat tadā'smin prāṇe ekadhābhavanakāle enaṃ prāṇopādhikamātmānaṃ vākcakṣuḥśrotramanāṃsi saviṣayāṇi layaṃ gacchantīti paryāyacatuṣṭayenāha, vāk sarvairnāmabhiḥ sahāpyeti cakṣuḥ sarvai rūpaiḥ sahāpyeti śrotraṃ sarvaiḥ śabdaiḥ sahāpyeti manaḥ sarvairdhyānaiḥ sahāpyeti spaṣṭaṃ | nanu prāṇe līnānāṃ teṣāṃ samudre iva saritāṃ kutaḥ punarutpattirityata āha, sa prāṇopādhikaḥ puruṣo

3.2.4

yadā yasmin kāle pratibudhyate jāgaraṇaṃ gacchati jāgaraṇāvasare etasmādutpattau dṛṣṭāntamāha, yathā dṛṣṭānte agnerjātavedaso jājvalyamānāt visphuliṅgāḥ kṣudrā agnikaṇā vipratiṣṭheran vividhāsu dikṣu nirgacchanti evameva anenaiva prakāreṇa na tvanyathā etasmātprāṇopādhikādātmana ānandātmanaḥ prāṇā vāgādayo yathāyatanaṃ yādṛśaṃ sthānaṃ jihvādi taduddiśya vipratiṣṭhante vividhaṃ nirgacchanti, prāṇebhyo vāgādibhyo devā agnyādayaḥ, vipratiṣṭhanta ityanuvartate atra vakṣyamāṇe ca, devebhyo'gnyādibhyo lokā nāmādayo viṣayāḥ| jīvataḥ prāṇopādhikatvamuktvā maraṇe'pi prāṇopādhikatvamāha, tasya prāṇopādhikasya eṣaiva maraṇāvasthārūpaiva na tvanyā siddhiḥ prasiddhiḥ| prāṇatve eṣaiva siddhiriti vyākaroti, etanmaraṇaṃ sarvapratyakṣaṃ vijñānaṃ vijñāyate'neneti vijñānaṃ pramāṇamiti yāvat| etacchabdoktaṃ maraṇamāha, yatra yasyāmavasthāyāṃ yadā vā etatpuruṣaḥ ayaṃ pumān pratyaco manuṣyatvādyabhimānī ārto

3.2.5

jarāvyādhyādinā pañcaladuḥkhaṃ prāpto mariṣyanmaraṇaṃ kariṣyan āsannamaraṇa dūtyarthaḥ, ābalyamabalasya durbalasya bhāva ābalyaṃ hastapādādyavannalamityarthaḥ, nyetya nitarāmāgatya mohaṃ bandvādyaparijñānalakṣaṇaṃ nyeti nitarāmāgacchati, tat tadāṅgaḥ samīpasthāḥ kathayanti | samīpasthoktimāha, udakramīt utkramaṇamakaroccittaṃ manaḥ | cittotkramaṇe liṅgānyāhaḥ na śṛṇoti na paśyati na vācā vadati na dhyāyati spaṣṭaṃ, dūtyanena prakāreṇāṅgarityanvayaḥ| athāsmin prāṇa evaikadhā bhavati tadenaṃ vāk sarvaiḥ nāmabhiḥ sahāpyeti cakṣuḥ sarvaiḥ rūpaiḥ sahāpyeti śrotraṃ sarvaiḥ śabdaiḥ sahāpyeti manaḥ sarvairdhyānaiḥ sahāpyeti sa yadā pratibudhyate yathāgnerjvalataḥ sarvā diśo visphuliṅgā vipratiṣṭheran evamevaitasmādātmanaḥ

3.3

prāṇā yathāyatanaṃ vipratiṣṭhante prāṇebhyo devā devebhyo lokāḥ | athavā tadā tasmin maraṇakāle, pratibudhyate utpadyate śarīrāntaragrahaṇaṃ karoti, tasminnapi śarīre mohādvimukto na bhavatītyarthaḥ | vyākhyātamanyat |
evaṃ maraṇakāle mūrcchāyāmindriyāṇāṃ layamabhidhāya śarīrādutkramaṇe tasminneva laye viśeṣamāha, sa mumūrṣuryadā yasmin kāle asmātpratyakṣāt śarīrāt śīrṇāvayavāt dehādutkrāmati ūrdhvaṃ gacchati tadā sahaivaitaiḥ sarvairutkrāmati | vāk vāgindriyaṃ, asmāt svāminaḥ, sarvāṇi nikhilāṇi nāmāni svaviṣayabhūtāni abhivisṛjate sarvataḥ parityajati, viṣayavyāpārāt sarvathāparamaṃ prāpya prabhorbhāgaṃ na prayacchatītyarthaḥ | nanu yadi vāṅnāmānyabhivisṛjate asmāttarhyanyena tatprāptirastu ityata āha, vācā sarvāṇi nāmānyāpnoti spaṣṭaṃ | athavā nāmnāṃ parityāgañcedvāk karoti tathā ca svayaṃ prāṇe vilīnā svaviṣayarahitā syādityata āha, vācetyādi | ayamarthaḥ, na vāṅmātraṃ pralīyate prāṇe kintu prāṇe vācā saha sarvāṇi nāmānyāpnoti, vāṅ svaviṣayasahitā prāṇe pralīyata iti | yathā vāk tathā
ghrāṇacakṣuḥśrotramanāṃsīti paryāyacatuṣṭayenāha, ghrāṇo'smāt sarvān gandhānabhivisṛjate, ghrāṇena sarvān gandhānāpnoti | cakṣurasmātsarvāṇi rūpāṇyabhivisṛjate, cakṣuṣā sarvāṇi rūpāṇyāpnoti | śrotramasmātsarvān śabdānabhivisṛjate, śrotreṇa sarvāñchabdānāpnoti | mano'smātsarvāṇi dhyānānyabhivisṛjate, manasā sarvāṇi dhyānānyāpnoti | vākparyāyavat ghrāṇacakṣuḥśrotramanaḥparyāyāḥ saviṣayāḥ vyākhyeyāḥ | sā prasiddhā eṣā sa yadetyādināktā, prāṇe prāṇopādhike paramātmani sarvāptiḥ viṣayaindriyādilakṣaṇasya sarvasya prāptiḥ | na cāyaṃ prāṇaḥ pañcavṛttamātraṃ kintu kriyājñānaśaktyupādhika ātmetyetaduktamarthaṃ smārayati, yo vai prāṇaḥ sā prajñā yā vā prajñā sa prāṇaḥ saha hyetāvasmin śarīre vasataḥ sahotkrāmataḥ vyākhyātaṃ | nanu prāṇe sarveṣāṃ bhūtānāmekībhāva ukto na tu prajñāyāṃ, tatkathaṃ prāṇaprajñayoḥ sarvātmanaikyamityāśaṅkya prajñāyā api prāṇavatsarvātmyaṃ vaktumāha, atha prāṇasya sarvā-

3.4

tyakathanānantaraṃ, khalu niścitaṃ yathā evamanena prakāreṇa prajñāyāṃ jñānaśaktau caitanye sākṣiṇi sarvāṇi bhūtāni nikhilāni vāgādīni saviṣayāṇi sthirajaṅgamaśabdābhidheyāni ekaṃ bhavanti prāṇavadekadhā bhavanti, tat tathā vyākhyāsyāmaḥ spaṣṭamāsamantāt kathayiṣyāmaḥ |
ekaṃ bhāvaṃ pratijñāya prathamataḥ prajñāyā vibhāgamāha, taṃ vaktuṃ vāgeva vāgindriyameva prasiddhaṃ na tvanyat, asyāḥ prajñāyāḥ ekamaṅgaṃ ekaṃ bhāgaṃ gorivaikaṃ stanaṃ adūḍhaṃ adūduhat svādhīnaṃ kṛtavatītyarthaḥ | tasyai tasyāḥ dugdhaikabhāgaprajñāyāḥ vācaḥ nāma vaktavyaṃ śabdagataṃ parastāt viṣayatvena parasmin bahirdeśe prativihitā nirmitā bhūtamātrā bhūtabhāgaḥ, mīyata iti mātrā, tasyāḥ viṣayatvena prativihitā bhūtamātrā nāmetyanvayaḥ | yathā vāk prajñāyāḥ ekamaṅgamadūduhat, yathā ca tasyāḥ parastātpra-
tivihitā bhūtamātrā nāma evaṃ prāṇacakṣuḥśrotrarasanahastaśarīropasthapādabuddhisthasaṃvid ekaikamaṅgamadūduhan, āsāṃ yathākramaṃ parastātprativihitāḥ bhūtamātrāḥ gandharūpaśabdānna rasakarmasukhaduḥkhānandaratiprajātītyā vijñātavyakāmā iti paryāyanavakenāha, prāṇa evāsyā ekamaṅgamadūḍhaṃ tasya gandhaḥ parastātprativihitā bhūtamātrā, cakṣurevāsyā ekamaṅgamadūḍhaṃ tasya rūpaṃ parastātprativihitā bhūtamātrā, śrotramevāsyā ekamaṅgamadūḍhaṃ tasya śabdaḥ parastātprativihitā bhūtamātrā, jihvaivāsyā ekamaṅgamadūḍhaṃ tasyā annarasaḥ parastātprativihitā bhūtamātrā, hastāvevāsyā ekamaṅgamadūḍhaṃ tayoḥ karma parastātprativihitā bhūtamātrā, śarīramevāsyā ekamaṅgamadūḍhaṃ tasya sukhaduḥkhe parastātprativihitā bhūtamātrā, upastha evāsyā ekamaṅgamadūḍhaṃ tasyānando ratiḥ prajātiḥ parastātprativihitā bhūtamātrā, pādāvevāsyā ekamaṅgamadūḍhaṃ tayorityāḥ parastātprativihitā

3.5

bhūtamātrā, prajñaivāsyā ekamaṅgamadūḍhaṃ tasyai dhiyo vijñātavyaṃ kāmāḥ parastātprativihitā bhūtamātrā | vākparyāyavaccakṣurādiparyāyāḥ navāpi vyākhyeyāḥ |
evaṃ prajñāyā vibhāgamuktedānīmavibhāgamāha, prajñayā vāgdugdhyeyāktayā saṃvidā vācaṃ vāgindriyaṃ samāruhya samyak tādātmyalakṣaṇena sambandhenārohaṇaṃ kṛtvā, ahaṃ vāgasmītyabhimānaṃ prāpyetyarthaḥ, vācā uktaprajñābhinnenoktenendriyeṇa sarvāṇi nikhilāni nāmāni vaktavyāni āpnoti vācādhirūḍhā prajñā prāpnoti | ayamarthaḥ, na prajñāmantareṇoktamindriyaṃ noktamindriyamantareṇoktaviṣayaprāptiḥ, tato yadyadvinā na bhavati nopalabhyate vā tattadātmakaṃ, yathā tantūn vinā'nupalabhyamānaḥ paṭastantvātmakaḥ, yathā śuktikāmantareṇa cānupalabhyamānaṃ rajataṃ śuktyā-
tmakaṃ, tathā coktamindriyamantareṇāvidyamāno'nupalabhyamāno viṣaya uktendriyātmakaḥ, uktaṃ cendriyaṃ prajñāmantareṇānupalabhyamānaṃ prajñātmakamiti | yathā vāṅnāmanī prajñayā bhedarahite evaṃ ghrāṇagandhau cakṣūrūpe jihvānna rasau hastakarmāṇi śarīrasukhaduḥkhāni upasthānandaratiprajātayaḥ pādagatayaḥ prajñādhīvijñātavyakāmāścetyāha, prajñayā ghrāṇaṃ samāruhya ghrāṇena sarvān gandhānāpnoti, prajñayā cakṣuḥ samāruhya cakṣuṣā sarvāṇi rūpāṇyāpnoti, prajñayā śrotraṃ samāruhya śrotreṇa sarvān śabdānāpnoti, prajñayā jihvāṃ samāruhya jihvayā sarvānannarasānāpnoti, prajñayā hastau samāruhya hastābhyāṃ sarvāṇi karmāṇmāpnoti, prajñayā śarīraṃ samāruhya śarīreṇa sukhaduḥkhe āpnoti, prajñayopasthaṃ samāruhyopasthenānandaṃ ratiṃ prajātimāpnoti, prajñayā pādau samāruhya

3.6

pādābhyāṃ sarvā ityā āpnoti, prajñayaiva dhiyaṃ samāruhya prajñayaiva dhiyo vijñātavyaṃ kāmānāpnoti | vākparyāyavatparyāyanavakamapi vyākhyeyaṃ |
nanu kiṃ prajñayā yāvatā, vāgādibhireva svaḥ svo'rtho'vagamyate ityāśaṅkya vāgādīnāṃ prajñārahitānāṃ satyapi svārthasambandhe tadavagamahetutvaṃ neti sarvajanīnānubhavenāha | na hi prajñāpetā vāṅnāma kiñcana prajñāpayet | hi yasmāt prajñārahitaṃ vāgindriyaṃ kimapi vaktavyaṃ svaṃ paraṃ vā nāvagamayet prajñārahitā vāk svavyāpāraṃ na kurute, kurvatyapyavivakṣitārthamasambaddhārthaṃ vā kuryādityarthaḥ | nanu prajñārahitā na prajñāpayedityasminrarthe kiṃ pramāṇamityāśaṅkya sarvajanīnamanubhavamabhinayena pramāṇayati, anyatra viṣayāntare me mamendriyasvāminaḥ manaḥ antaḥkaraṇaṃ dhīvṛttijanakaṃ prajñāsākṣi abhūt abhavat ityāha evaṃ brūte | manaso'nyatrāvasthāne kiṃ syādityata āha, nāhametannāma prājñāsiṣamiti | ahamindriyasvāmī etat tvayā kathyamānaṃ
nāma vaktavyaṃ vāgindriyasya viṣayamityarthaḥ, na prājñāsiṣaṃ na prakarṣeṇa jñātavānahaṃ, uktamanuktaṃ vā, uktamapi viśadavarṇavivakṣitāthaṃ tadviparītaṃ veti, iti anena prakāreṇa āhetyanuṣaṅgaḥ | ayamarthaḥ, parajñānājñānayorapratyakṣatve'pi parasya tadvacanaliṅgenānumātuṃ śakyate | tathā ca prajñārahitamuktamindriyaṃ na svavyāpārakṣamamiti | yathā vāk tathā prāṇacakṣuḥśrotrajihvāhastaśarīropasthapādaprajñā iti paryāyanavakenāha, na hi prajñāpetaḥ prāṇo gandhaṃ kañcana prajñāpayedanyatra me mano'bhūdityāha, nāhametaṃ gandhaṃ prājñāsiṣamiti| na hi prajñāpetaṃ cakṣūrūpaṃ kiñcana prajñāpayedanyatra me mano'bhūdityāha, nāhametadrūpaṃ prājñāsiṣamiti | na hi prajñāpetaṃ śrotraṃ śabdaṃ kañcana prajñāpayedanyatra
me mano'bhūdityāha, nāhametaṃ śabdaṃ prājñāsiṣamiti | na hi prajñāpetā jihvā'nnarasaṃ kañcana prajñāpayedanyatra me mano'bhūdityāha, nāhametamannarasaṃ prājñāsiṣamiti | na hi prajñāpetau hastau karma kiñcana prajñāpayeyātāmanyatra me mano'bhūdityāha, nāhametatkarma prājñāsiṣamiti | na hi prajñāpetaṃ śarīraṃ sukhaṃ na duḥkhaṃ kiñcana prajñāpayedanyatra me mano'bhūdityāha, nāhametat sukhaṃ na duḥkhaṃ prājñāsiṣamiti | na hi prajñāpeta upastha ānandaṃ na ratiṃ na prajātiṃ kāñcana prajñāpayedanyatra me mano'bhūdityāha, nāhametamānandaṃ na ratiṃ na prajātiṃ prājñāsiṣamiti | na hi prajñāpetau pādāvityāṃ kāñcana prajñāpayeyātāmanyatra me mano'bhūdityāha, nāhametāmityāṃ prājñāsiṣamiti | vākparyāyavatparyāyāṣṭakaṃ vyākhyeyaṃ | vijñātavyakāmayorbuddhimantareṇānupalambhasya sarvaja-

3.7.1

nīnatvādvayamevāroktyāha, na hi prajñāpetā dhīḥ kācana sidhyet kāpi vijñātavyakāmādibhedabhinnākārāntaḥkaraṇavṛttiḥ, prajñāpetā'sākṣikā na sidhyet, na prajñāyate nāvagamyata ityarthaḥ| nanu mitho'pekṣāvatāmindriyatadviṣayaprāṇaprajñānāṃ tulyatvātkathaṃ prāṇopādhikā prajñaivopāsyeti niyama ityāśaṅkya prajñāyāmevānyeṣāṃ kalpitatvamāha, na prajñātavyaṃ prajñāyeta prajñātavyaṃ dhiyo viṣayasvarūpaṃ na prajñāyeta nāvagamyate yogyānupalabdhyā buddherabhāva ityarthaḥ | indriyaiḥ saha prajñāyā abhedaścet tarhi tvaṃ māmāyuramṛtamityupāsvetyatra vācanikayā rītyā vāgevopāsyā syādityata āha, na vācaṃ vijijñāsīta vācaṃ vāgindriyaṃ upāsvetyevaṃ na vijijñāsīta na vicārayennāvagacchedityarthaḥ | tarhi kimavagamyamityata āha, vaktāraṃ vāgindriyaprerakamānandātmānaṃ sarvakaraṇavṛttisākṣiṇamityarthaḥ, vidyāt prāṇo'smi prajñātmā vaktārayuramṛtamityavagacchet | athavā prāṇo'smi prajñātmā vaktetyevāvagacchet, atraivāyuramṛtayorantarbhāvāt | ataeva prāṇa-

3.7.2

prajñe sarvavyāpinyāvaṅgīkṛtya saha hyotāvityādyuktaṃ, pūrvvaṃ na vācaṃ vijijñāsīteti karaṇaniṣedhaḥ kṛtaḥ, ante ca na mano vijijñāsīteti tasyaiva niṣedhaṃ kariṣyati, tenādyantābhyāmindriyaniṣedhaḥ sarvendriyopalakṣaṇārthaṃ, madhye paryāyāṣṭakena viṣayaṃ niṣedhati pūrvottarayorapi viṣayaniṣedhopalakṣaṇārthaṃ | na cātrānekendra indriyaprāye śarīrasya pāṭhāccharīramapīndriyamiti mantavyaṃ, karaṇatasya viṣayopalabdhau vivakṣitatvāt tasya ca bhogāyatanave'pi śarīre yathākathañcidapi sampādayituṃ suśakatvāt| athaivamapi prāyapāṭhāntyāgyaḥ | tarhi śarīraśabdena tvagindriyamastu | na caivaṃ sukhaduḥkhayorviṣayatvaṃ virudhyate, tābhyāmupalakṣitasya tajjanakasya sparśasyaiva kalpayituṃ śakyatvāt, evañca kalpanāgaurave'pi prāyapāṭho na bādhito bhavati | paryāyāṣṭakaviṣayaṃ niṣidhya tattadviṣayiṇa evāvagamyatvamāha, na gandhaṃ vijijñāsīta ghrātāraṃ vidyāt, na rūpaṃ vijijñāsīta rūpavidyaṃ vidyāt, na śabdaṃ vijijñāsīta śrotāraṃ vidyāt, nānnannarasaṃ vijijñāsītānnarasasya vijñātāraṃ vidyāt, na karma vijijñāsīta karttāraṃ vidyāt, na

3.7.3

sukhaduḥkhe vijijñāsīta sukhaduḥkhayorvijñātāraṃ vidyāt, nānandaṃ na ratiṃ na prajātiṃ vijijñāsītānandasya rateḥ prajātervijñātāraṃ vidyāt, netyāṃ vijijñāsītaitāraṃ vidyāt | rūpavidyaṃ rūpavidaṃ, etāraṃ gantāraṃ | spaṣṭamanyat | ādāvindriyaṃ niṣidhyendriyasvāmino yathā jñātavyatvamuktaṃ tathānte'pyāha, na mano vijijñāsīta mantāraṃ vidyāt | vākyaparyyāyādvyākhyeyaṃ | evaṃ sarvendriyaviṣayasākṣiṇo jñānamabhidhāya prasaṅgātsarvānarthamūlaṃ saṃsāracakramindriyaviṣayābhāmitaretarasāpekṣābhyāṃ pravartate, anyatarābhāve ca na pravartata ityabhiprāyavānāha | tāḥ prakṛtāḥ saṃsāracakrasya mūlabhūtāḥ, vai prasiddhāḥ etāḥ pratyakṣā anumeyāśca, daśaiva daśasaṅkhyākā eva na tvadhikāḥ, śarīre tvacaḥ sukhaduḥkhayoḥ sparśasya cāntarbhāvena manasaśca sarvendriyeṣu mantavyasya ca sarveṣu viṣayeṣu, bhūtamātrāḥ vaktavyādyā viṣayāḥ, adhiprajñaṃ prajñābhinnānīndriyāṇyadhikṛtya vartanta iti adhiprajñaṃ |

3.7.4

daśa daśasaṅkhyākāḥ prajñāmātrāḥ vāgādīnīndriyāṇi adhibhūtaṃ bhūtamātrā vaktavyādyāni bhūtāni tāni viṣayatvenādhikṛtya vartanta ityadhibhūtaṃ | yat yadi, hi prasiddhāḥ, bhūtamātrāḥ nāmādirūpāḥ, syuḥ neti bahiraivāvagantavyaṃ , na bhaveyuḥ na prajñāmātrāḥ syuḥ, uktānīndriyāṇi na bhaveyuḥ, na hi nirviṣayamindriyaṃ bhavati, yat yadi vā pakṣāntare prajñāmātrāḥ uktānīndriyāṇi na syuḥ na bhaveyuḥ na bhūtamātrāḥ syuḥ uktā bhūtamātrā na bhaveyuḥ | tatra hetumāha, na hyanyatarato rūpaṃ kiñcana sidhyet | anyatarataḥ ekasmāt prajñāmātrābhūtamātrayormadhye hi yasmāt kimapi viṣaya indriyaṃ vā na sidhyet | ayamarthaḥ | na hi viṣayo viṣayeṇendriyaṃ vendriyeṇāvagamyate, kintarhi indriyeṇa viṣayo viṣayeṇendriyamiti | nanu yadi viṣayendriyamiteretarasāpekṣaṃ tarhyasya parasparaṃ vibhinnatvāt prajñāyā apyetannimitto vibhedaḥ syāt, tathā ca yathā prajñāyāṃ sarvāṇi bhūtānyekaṃ bhavantīti pratijñā vyāhatā syādityata āha, no etannānā etat praṃjñāmātrābhūtamātrārūpaṃ no nānā na bhedavat | nānātvābhāvaṃ pratijñāya tadupapādayituṃ dṛṣṭā-

3.7.5

ntamāha, tat tatra yathā dṛṣṭānte rathasya rathacakrasya atop-line broken?reṣu nābhipratiṣṭhiteṣu tīkṣṇāgreṣu kāṣṭheṣu nemiḥ arebhyo bahirdeśavarti varttulaṃ kāṣṭhaṃ arpitaḥ, arpitā arādhārā varttata ityarthaḥ | nābhau antaḥkāṣṭhe akṣādhāracchidravati varttule, arāḥ dīrghāṇi tīkṣṇāni kāṣṭhāni, arpitāḥ pratiṣṭhitāḥ, evameva tadvadeva na tvanyathā, etāḥ upalabhyamānāḥ bhūtamātrāḥ viṣayāḥ nemisyānīyāḥ prajñāmātrāsu indriyeṣu arasthānīyeṣu arpitāḥ pratiṣṭhitāḥ, prajñāmātrāḥ indriyāṇyagnibhūtāni prāṇe mukhanāsikāsañcāriṇi nābhisthānīye arpitāḥ pratiṣṭhitāḥ | sa prāṇopādhikaḥ, eṣaḥ prajñātmakadhīvṛttau pratiphalitaḥ, prājñaḥ prajñayā nityayā svayaṃprakāśayā yuktaḥ, ātmā asmatpratyayavyavahārayogyaḥ, ānandaḥ sukhaikasvabhāvaḥ, ajaraḥ jarārahitaḥ, amṛtaḥ maraṇarahitaḥ svayaṃprakāśavijñānānandātmasvarūpaḥ sarvvavikriyāśūnya ityarthaḥ | nanvevaṃrūpasyāpi sādhvasādhukarmmabhyāmadhikanyūnatve syātāṃ samudrasyevendūdayāstamayābhyāmityata āha, na sādhunā karmaṇā bhūyān sādhunā śā-

3.7.6

stravihitena karmaṇā puṇyarūpeṇa na bhūyān nādhiko bhavatīti śeṣaḥ | no eva naiva asādhunā śāstrapratiṣiddhena karmaṇā kanīyān kaniṣṭho nyūna ityarthaḥ, bhavatīti śeṣaḥ | ayamarthaḥ | vikriyāvato hyatiśayo dṛṣṭaḥ samudrādeḥ, na tu viparīttasya gagane taddarśanāditi | sādhvasādhukarmaṇī enaṃ na spṛśata ityasminnarthe hetumāha, eṣa hyeva hi yasmādeṣa eva prāṇa prajñopādhikaḥ eva nānyaḥ, enaṃ śarīrādyātmatvābhimāninaṃ sādhu karma śāstravihitaṃ karma dharmarūpaṃ kārayati anicchantamapi anuṣṭhāpayati, bhūtamiva kasyaciccharīra āviṣṭaṃ svayaṃ nirvyāpāraṃ sat śarīrābhimāninaṃ vividhān vyāpārān kārayati, taṃ enaṃ prakṛtaṃ vakṣyamāṇaṃ yaṃ prasiddhaṃ svargārthinaṃ amvānunaiṣati ātmānamanu paścādātmanantānnuneṣati ninīṣate ūrddhaṃ netumicchatītyarthaḥ | eṣa u eva api ukta eva natvanyaḥ, enaṃ śarīrādyabhimāninaṃ asādhu karma śāstraniṣiddhaṃ karma pātakarūpaṃ kārayati anicchantamapyanuṣṭhāpayati taṃ priyasukhamanarthārthinaṃ yaṃ prasiddhaṃ pātakinaṃ ebhyaḥ pratyañcebhyaḥ lokebhyaḥ manuṣyādinivāsebhyaḥ nunutsate ninīṣate

3.8

adho netumicchatītyarthaḥ | sādhvasādhukarmakārayitṛtvaṃ svarganarakanayanārthamityuktaṃ tadapyasya prabhutvādupapannamityāha, eṣaḥ svarganarakayornetā lokapālaḥ lokānāṃ sādhūnāṃ sukhenārasādhūnāṃ duḥkhena ca pālako rakṣako lokapālaḥ | tathā ca lokapālatvaṃ mantyādivatsyādityata āha, eṣaḥ uktaḥ lokādhipatiḥ lokānāṃ sādhūnāmasādhūnāṃ cādhiṣṭhāya pālayitā mahārājavallokādhipatiḥ| tathāpi mahārājavat kāṃścideva lokān pratyadhipatitvaṃ syādityata āha, eṣa uktaḥ sarveśaḥ sarvasya nikhilasya bhūtabhautikasraṣṭro niyantā sarveśaḥ | sa uktaḥ sarveśattvādiguṇaḥ me mamendrasya vaktuḥ ātmā asmatpratyayavyavahārayogyo māmeva vijānīhīti mayoktaḥ iti vidyāt evaṃ jānīyāt sa ma ātmeti vidyāt vyākhyātaṃ | vākyābhyāso'dhyāyaparisamāptyarthaḥ |
iti śrīmacchaṅkarānandabhagavataḥ kṛtau kauṣītakibrāhmaṇopaniṣaddīpikāyāṃ tṛtīyo'dhyāyaḥ || ||
pūrvādhyāye prāṇopādhika āttoktastatra ca bhavati kasyacidbuddhibhramaḥ prāṇa eva caitanyaviśiṣṭa ānandādiguṇakaḥ ātmeti, tadbhramanivāraṇārthaṃ prāṇāt suṣuptāvasthādapagatacaitanyātparaṃ cetanamānandātmānaṃ vivakṣuḥ pūrvottarapakṣābhyāṃ brahmavidyāyā amānitvādiguṇamasaskareṇānarheteti durlabhatvaṃ darśayitumākhyāyikāmāha, gārgyaḥ gargagotrīyaḥ etannāmā vā ha kila vai prasiddhau dṛṣṭatvena śrutyantare bālākiḥ balākāsyāpatyaṃ anūcānaḥ anu ācāryaṃ vadantamanu svayamapyuccārayatītyanūcānaḥ adhītaveda ityarthaḥ | saṃspṛṣṭaḥ samyaksraṣṭaḥ sarvatra prathitakīrttirityarthaḥ, āsa babhūva | saḥ prakṛto gārgyaḥ avasat nivāsamakarot, uśīnareṣu uśīnarasañjñakeṣu deśeṣu savasan sañcaran svakīrttikāmaḥ sarvatra paryaṭannityarthaḥ | matsyeṣu matsyasañjakeṣu deśeṣu, avasaditi atra vakṣyamāṇayugmadvaye cānuvartate, kurupañcāleṣu kurusañjñakeṣu pañcālasañjñakeṣu ca kurupañcāleṣu, kāśivideheṣu kāśyupalakṣiteṣu videhasañjñakeṣu ca kāśivideheṣu, iti evaṃ prakāreṇanyeṣvapi traivarṇikanivāsadeśeṣvavasadityarthaḥ | sa nānādeśavāsī prathitakīrtirgarvāḍhyo gārgyaḥ ha kila
ajātaśatruṃ na vidyate jāta utpanno yadapekṣayā śatruḥ so'yaṃ sārthanāmadhārī sarvatra samabuddhiḥ ajātaśatruḥ, taṃ kāśyaṃ kāśīdeśādhipatiṃ etya kadācit samīpaṃ prāpya uvāca uktavān | gārgyoktimāha, brahma anupacaritabrahmaśabdābhidheyaṃ te tubhyamajātaśatrave bravāṇi, yadi bhavato'nujñā tadā vadāni, iti anena prakāreṇa uvācetyanvayaḥ | taṃ evaṃ vadantaṃ gārgyaṃ ha kila uvāca uktavān ajātaśatruḥ ajātaśatrunāmā rājā | ajātaśatrūktimāha, sahasraṃ gavāṃ sahasraṃ dadmaḥ vayaṃ rājāno'lpe'pi kārye prabhūtaṃ prayacchāmaḥ kimutāsminnarthe tādṛśānāmityarthaḥ, te tubhyaṃ brāhmaṇāya brahmavide dānapātrāya | neyaṃ brahmavidyāyāḥ dakṣiṇā kintu etasyāṃ idānīmuktāyāṃ vāci brahma te bravāṇītyevaṃrūpavāṅmātranimittaṃ | janakaḥ janakanāmā mithileśvaro'tra brahmavidyāyāḥ sadhanāyā dātā janakaḥ sa eva brahmavidyāyāḥ pratigrahītā, ityanena prakāreṇa māmajñātvā, vai prasiddhāḥ u api janāḥ traivarṇikāḥ vyarthaṃ dhāvanti gacchanti | ayamarthaḥ | brahmavidyāyāḥ sopāyāyāḥ dātā vaktā ca pitetyevaṃ vadanto janā mithileśvarameva gacchanti, api māṃ

Linked texts (1)