Kauṣītaki Upaniṣad 3.8
Kauṣītakyupaniṣaddīpikā (Śaṅkarānanda) 3.8
- Language
- Sanskrit
3.8
adho netumicchatītyarthaḥ | sādhvasādhukarmakārayitṛtvaṃ svarganarakanayanārthamityuktaṃ tadapyasya prabhutvādupapannamityāha, eṣaḥ svarganarakayornetā lokapālaḥ lokānāṃ sādhūnāṃ sukhenārasādhūnāṃ duḥkhena ca pālako rakṣako lokapālaḥ | tathā ca lokapālatvaṃ mantyādivatsyādityata āha, eṣaḥ uktaḥ lokādhipatiḥ lokānāṃ sādhūnāmasādhūnāṃ cādhiṣṭhāya pālayitā mahārājavallokādhipatiḥ| tathāpi mahārājavat kāṃścideva lokān pratyadhipatitvaṃ syādityata āha, eṣa uktaḥ sarveśaḥ sarvasya nikhilasya bhūtabhautikasraṣṭro niyantā sarveśaḥ | sa uktaḥ sarveśattvādiguṇaḥ me mamendrasya vaktuḥ ātmā asmatpratyayavyavahārayogyo māmeva vijānīhīti mayoktaḥ iti vidyāt evaṃ jānīyāt sa ma ātmeti vidyāt vyākhyātaṃ | vākyābhyāso'dhyāyaparisamāptyarthaḥ |
iti śrīmacchaṅkarānandabhagavataḥ kṛtau kauṣītakibrāhmaṇopaniṣaddīpikāyāṃ tṛtīyo'dhyāyaḥ || ||
pūrvādhyāye prāṇopādhika āttoktastatra ca bhavati kasyacidbuddhibhramaḥ prāṇa eva caitanyaviśiṣṭa ānandādiguṇakaḥ ātmeti, tadbhramanivāraṇārthaṃ prāṇāt suṣuptāvasthādapagatacaitanyātparaṃ cetanamānandātmānaṃ vivakṣuḥ pūrvottarapakṣābhyāṃ brahmavidyāyā amānitvādiguṇamasaskareṇānarheteti durlabhatvaṃ darśayitumākhyāyikāmāha, gārgyaḥ gargagotrīyaḥ etannāmā vā ha kila vai prasiddhau dṛṣṭatvena śrutyantare bālākiḥ balākāsyāpatyaṃ anūcānaḥ anu ācāryaṃ vadantamanu svayamapyuccārayatītyanūcānaḥ adhītaveda ityarthaḥ | saṃspṛṣṭaḥ samyaksraṣṭaḥ sarvatra prathitakīrttirityarthaḥ, āsa babhūva | saḥ prakṛto gārgyaḥ avasat nivāsamakarot, uśīnareṣu uśīnarasañjñakeṣu deśeṣu savasan sañcaran svakīrttikāmaḥ sarvatra paryaṭannityarthaḥ | matsyeṣu matsyasañjakeṣu deśeṣu, avasaditi atra vakṣyamāṇayugmadvaye cānuvartate, kurupañcāleṣu kurusañjñakeṣu pañcālasañjñakeṣu ca kurupañcāleṣu, kāśivideheṣu kāśyupalakṣiteṣu videhasañjñakeṣu ca kāśivideheṣu, iti evaṃ prakāreṇanyeṣvapi traivarṇikanivāsadeśeṣvavasadityarthaḥ | sa nānādeśavāsī prathitakīrtirgarvāḍhyo gārgyaḥ ha kila
ajātaśatruṃ na vidyate jāta utpanno yadapekṣayā śatruḥ so'yaṃ sārthanāmadhārī sarvatra samabuddhiḥ ajātaśatruḥ, taṃ kāśyaṃ kāśīdeśādhipatiṃ etya kadācit samīpaṃ prāpya uvāca uktavān | gārgyoktimāha, brahma anupacaritabrahmaśabdābhidheyaṃ te tubhyamajātaśatrave bravāṇi, yadi bhavato'nujñā tadā vadāni, iti anena prakāreṇa uvācetyanvayaḥ | taṃ evaṃ vadantaṃ gārgyaṃ ha kila uvāca uktavān ajātaśatruḥ ajātaśatrunāmā rājā | ajātaśatrūktimāha, sahasraṃ gavāṃ sahasraṃ dadmaḥ vayaṃ rājāno'lpe'pi kārye prabhūtaṃ prayacchāmaḥ kimutāsminnarthe tādṛśānāmityarthaḥ, te tubhyaṃ brāhmaṇāya brahmavide dānapātrāya | neyaṃ brahmavidyāyāḥ dakṣiṇā kintu etasyāṃ idānīmuktāyāṃ vāci brahma te bravāṇītyevaṃrūpavāṅmātranimittaṃ | janakaḥ janakanāmā mithileśvaro'tra brahmavidyāyāḥ sadhanāyā dātā janakaḥ sa eva brahmavidyāyāḥ pratigrahītā, ityanena prakāreṇa māmajñātvā, vai prasiddhāḥ u api janāḥ traivarṇikāḥ vyarthaṃ dhāvanti gacchanti | ayamarthaḥ | brahmavidyāyāḥ sopāyāyāḥ dātā vaktā ca pitetyevaṃ vadanto janā mithileśvarameva gacchanti, api māṃ
Linked texts (1)
- Kauṣītakibrāhmaṇopaniṣad — Sanskrit