Kaushitakopanishad 3

Kauṣītakopaniṣad 3

Language: Sanskrit

3.1

ityāraṇyake kauṣītakibrāhmaṇopaniṣadi dvitīyo
'dhyāyaḥ samāptaḥ
pratarddano ha vai daivodāsirindrasya priyaṃ dhāmopajagāma yuddhena ca pauruṣeṇa ca taṃ hendra uvāca pratarddana
varaṃ vṛṇīṣeti sa hovāca pratarddanastvameva me vṛṇīṣva yaṃ
tvaṃ manuṣyāya hitatamaṃ manyasa iti taṃ hendra uvāca na
vai †varo'varasmai vṛṇīte tvameva vṛṇīṣvetyavaro vai ‡kila
meti hovāca pratarddano'tho khalvindraḥ satyādeva neyāya
satyaṃ †hondrastaṃ hendra uvāca māmeva vijānīhyetadevā̱haṃ
manuṣyāya hitatamaṃ manye yanmāṃ vijānīyācciśīrṣāṇaṃ
tvāṣṭramahanamarunmukhān yatīn sālāvṛkebhyaḥ prāyacchaṃ
bahvīḥ sandhā atikramya divi †prahlādīyānatṛṇamahamantarikṣe paulomān pṛthivyāṃ ‡kālakāñjāṃstasya me
taca na loma canāmīyata sa yo māṃ veda na ha vai tasya
kena cana karmaṇā loko mīyate na steyena na bhrūṇahatyayā na mātṛbadhena na pitṛbadhena nāsya pāpaṃ cakṛṣo
mukhānnīlaṃ vetīti

3.2

sa hovāca prāṇo'smi prajñātmānaṃ māmāyuramṛtamityupāsvāyuḥ prāṇaḥ prāṇo vā āyurryāvaddhayasmiṃñcharīre
prāṇo vasati tāvadāyaḥ prāṇena hyevāsmiṃlloke'mṛtatvamāpnoti prajñayā satyaṃ saṅkalpaṃ sa yo †māmāyuramṛtamityupāste sarvamāyurasmiṃlloka ityāpnotyamṛtatvamakṣitiṃ svarge loke taddhaika āhurekabhūyaṃ vai prāṇā gacchantīti na hi kañcana śaknuyāt sakṛdvācā nāma prajñāpayituṃ cakṣuṣā rūpaṃ śrotreṇa śabdaṃ manasā dhyānamekabhūyaṃ vai prāṇā †bhūtvaikaikametāni sarvāṇi prajñāpayantīti
vācaṃ vadantīṃ sarve prāṇā anuvadanti cakṣuḥ paśyat sarve
prāṇā anupaśyanti śrocaṃ śṭaṇvat sarve prāṇā anuśṭaṇvanti mano dhyāyat sarve prāṇā anudhyāyanti prāṇaṃ
prāṇantaṃ sarve prāṇā anuprāṇanti evamu haitaditi hendra
uvācāsti tveva prāṇānāṃ niḥśreyasamiti

3.3

jīvati vāgapeto mūkān hi paśyāmo jīvati
cakṣurapeto'ndhān hi paśyāmo jīvati śrotrāpeto
badhirān hi paśyāmo jīvati mano'peto bālān
hi paśyāmo †jīvati bāhucchinno jīvatyūracchinna ityevaṃ
hi paśyāma ityatha khalu prāṇa eva prajñātmedaṃ śarīraṃ parigṛhyotthāpayati tasmādetadevokthamūpāsīteti saiṣā
prāṇe sarvoptiryo vai prāṇaḥ sā prajñā yā vā prajñā sa
prāṇastasyaiṣaiva dṛṣṭiretadvijñānaṃ yaccaitatpuruṣaḥ suptaḥ svapnaṃ
na kañcana paśyatyathāsmin‌prāṇa evaikadhā bhavati tadenaṃ
vāk sarvairnāmabhiḥ sahāpyeti cakṣuḥ sarvaiḥ rūpaiḥ sahāpyeti śrotraṃ sarvaiḥ śabdaiḥ sahāpyeti manaḥ sarvairdhyānaiḥ
sahāpyeti sa yadā pratibudhyate yathāgnerjvalataḥ sarvā
diśo viṣphuliṅgā vipratiṣṭherannevamevaitasmādātmanaḥ
prāṇā yathāyatanaṃ vipratiṣṭhante prāṇebhyo devā devebhyo
lokāḥ† sa eṣa prāṇa eva prajñātmedaṃ śarīraṃ parigṛhyotthāpayati tasmādetadevokthamūpāsīteti saiṣā prāṇe
sarvāṇiryo vai prāṇaḥ sā prajñā yā vā prajñā sa prāṇastasyaiṣaiva siddhiretadvijñānaṃ yacaitatpuruṣa ārtto mariṣyannābālyametya sammohameti tamāhurudakramīccittaṃ na śṛṇoti na paśyati na vācā vadati na dhyāyati athāsmin
prāṇa evaikadhā bhavati tadenaṃ vāk sarvairnāmabhiḥ sahāpyeti cakṣuḥ sarvai rūpaiḥ sahāpyeti śrotraṃ sarvaiḥ śabdaiḥ
sahāpyeti manaḥ sarvaiḥ dhyānaiḥ sahāpyeti† ‡sa yadāsmāccharīrādutkrāmati sahaivaitaiḥ sarvairutkrāmati

3.4

vāgevāsmin sarvāṇi nāmānyabhivisṛjante vācā
sarvāṇi nāmānyāpnoti prāṇa evāsmin sarve gandhā
abhivisṛjyante prāṇena sarvān gandhānāpnoti cakṣurevāsmin sarvāṇi rūpāṇyabhivisṛjyante cakṣuṣā
sarvāṇi rūpāṇyāpnoti śrotramevāsmin sarve śabdā
abhivisṛjyante śrotreṇa sarvāñchabdānāpnoti mana
evāsmin sarvāṇi dhyānānyabhivisṛjyante manasā sarvāṇi dhyānānyāpnoti saha hyetāvāsmiṃcharīre vasataḥ
sahotkrāmato'tha yathāsyai prajñāyai sarvāṇi bhūtānyekaṃ
bhavanti tadyākhyāsyāmaḥ

3.5

vāgevāsyā ekamaṅgamadūdūlhaṃ tasyai nāma parastātprativihitā bhūtamātrā prāṇa evāsyā ekamaṅgamadūdūlhaṃ
tasya gandhaḥ parastātprativihitā bhūtamātrā cakṣurevāsyā ekamaṅgamadūdūlhaṃ tasya rūpaṃ parastātprativihitā
bhūtamātrā śrotramevāsyā ekamaṅgamadūvhaṃ tasya śabdaḥ
parastātprativihitā bhūtamātrā jihvaivāsyā ekamaṅgamudūvhaṃ tasyā annarasaḥ parastātprativihitā bhūtamātrā
hastāvaivāsyā ekamaṅgamadūvhaṃ tayoḥ karma parastātprativihitā bhūtamātrā śarīramevāsyā ekamaṅgamadūvhaṃ tasya
sukhaduḥkhe parastātprativihitā bhūtamātropastha evāsyā
ekamaṅgamadūvhaṃ tasyānando ratiḥ prajātiḥ parastātyativihitā bhūtamātrā pādāvevāsyā ekamaṅgamadulhaṃ
tayorityāḥ parastātprativihitā bhūtamātrā mana evāsyā ekamaṅgamadūlhaṃ tasya dhīḥ kāmāḥ parastātprativihitā bhūtamātrā

3.6

prajñayā vācaṃ samāruhya vācā sarvāṇi nāmānyāpnoti prajñayā prāṇaṃ samāruhya prāṇena sarvān gandhānāpnoti prajñayā cakṣuḥ samāruhya cakṣuṣā sarvāṇi
rūpāṇyāpnoti prajñayā śrotraṃ samāruhya śrotreṇa sarvāṃñchabdānāpnoti prajñayā jihvāṃ samāruhya jihvayā sarvvānannarasānāpnoti prajñayā hastau samāruhya hastābhyāṃ
sarvāṇi karmmāṇdyāpnoti prajñayā śarīraṃ samāruhya
śarīreṇa sukhaduḥkhe āpnoti prajñayopasthaṃ samāruhyopasthena nandaṃ ratiṃ prajātimāpnoti prajñayā pādau samāruhya pādābhyāṃ sarvā ityā āpnoti prajñayā manaḥ
samāruhya manasā sarvāṇi dhyānānyāpnoti

3.7

na hi prajñāpetā vāṅnāma kiñcana prajñāpayedanyatra
me mano'bhūdityāha nāhametannāma prājñāsiṣamiti na
hi prajñāpetaḥ prāṇo gandhaṃ kañcana prajñāpayedanyatra me
mano'bhūdityāha nāhametaṃ gandhaṃ prājñāsiṣamiti na
hi prajñāpetaṃ cakṣūrūpaṃ kiñcana prajñāpayedanyatra me mano
'bhūdityāha nāhametadrūpaṃ prājñāsiṣamiti na hi prajñāpetaṃ
śrotraṃ śabdaṃ kañcana prajñāpayedanyatra me mano'bhūdityāha nāhametaṃ śabdaṃ prājñāsiṣamiti na hi prajñāpetā
jihvānnrasaṃ kañcana prajñāpayedanyatra me mano'bhūdityāha
nāhametamannarasaṃ prājñāsiṣamiti na hi prajñāpetau
hastau karma kiñcana prajñāpayeyātāmanyatra nau mano
'bhūdityāhaturnāvāmetatkarma prājñāsiṣva iti na hi prajñāpetaṃ śarīraṃ sukhaṃ na duḥkhaṃ kiñcana prajñāpayedanyatra
me mano'bhūdityāha †nāhametatsukhaṃ na duḥkhaṃ prājñāsiṣamiti na hi prajñāpeta upastha ānandaṃ na ratiṃ na
prajātiṃ kāñcana prajñāpayedanyatra me mano'bhūdityāha
nāhametamānandaṃ na ratiṃ na prajātiṃ prājñāsiṣamiti na
hi prajñāpetau pādāvityāṃ kāñcana prajñāpayeyātāmanyatra
‡nau mano'bhūdityāhatunīvāmetāmityāṃ prājñāsiṣa
iti na hi prajñāpetā dhīḥ kācana sidhyenna prajñātavyaṃ
prajñāyeta

3.8

na vācaṃ vijijñāsīta vaktāraṃ vidyāt na gandhaṃ vijijñāsīta ghrātāraṃ vidyānna rūpaṃ vijijñāsīta draṣṭāraṃ
vidyānna śabdaṃ vijijñāsīta śrotāraṃ vidyānnānnarasaṃ
vijijñāsītānnarasasya vijñātāraṃ vidyānna karma vijijñāsīta karttāraṃ vidyānna sukhaduḥkhe vijijñāsīta sukhaduḥkhayorvijñātāraṃ vidyānnānandaṃ na ratiṃ na prajātiṃ
vijijñāsītānandasya rateḥ prajātervijñātāraṃ vidyānnetyāṃ vijijñāsītaitāraṃ vidyānna mano vijijñāsīta
mantāraṃ vidyāttā vā etā daśaiva bhūtamātrā adhiprajñaṃ
daśa prajñāmātrā adhibhūtaṃ yaddhi bhūtamātrā na syurna
prajñāmātrāḥ syuryaddā prajñāmātrā na syurna bhūtamātrāḥ syurna
hyanyatarato rūpaṃ kiñcana sidhyenno etannānā tadyathā rathasyāreṣu nemirarpitā nābhāvarā arpitā
evamevaitā bhūtamātrāḥ prajñāmātrāsvarpitāḥ prajñāmātrāḥ
prāṇe'rpitāḥ sa eṣa prāṇa eva prajñātmānando 'jaro
'mṭato na sādhunā karmaṇā bhūyān †bhavati no evāsādhunā kanīyāneṣa hyeva sādhu karma kārayati taṃ yamebhyo lokebhya unninīṣata eṣa u evāsādhu karma kārayati taṃ yamadho ninīṣata eṣa lokapāla eṣa lokādhipatireṣa lokeśaḥ sa ma ātmeti vidyāt sa ma
ātmeti vidyāt

Kaushitakopanishad 3

Linked texts (4)