Kena Upanishad 2: dvitīya khaṇḍaḥ
Kenaprakāśikā (Raṅgarāmānuja) 2
- Language
- Sanskrit
Contents
dvitīya khaṇḍaḥ
2.p1
dvitīyakhaṇḍaḥ
2.p2
yadi manyase suvedeti dabhramevāpi nūnaṃ
2.p3
tvaṃ vettha brahmaṇo rūpam ||
2.p4
yadasya tvaṃ yadasya deveṣu atha nu
2.1
mīmāṃsyameva te manye viditam ||
2.1.p1
[ brahma sākalyena jñātaṃ na bhavati ]
2.1.p2
pra.dī. - śiṣyaṃ pratyācārya āha - yadi manyasa iti - ahaṃ
2.1.p3
brahmasvarūpaṃ suveda - suṣṭhu veda iti tvaṃ manyase yadi , tat, dabhraneva -alpameva, nūnam - niścitam | asya brahmaṇaḥ, yat - iūha loke vidyamānam asya brahmaṇo rūpam - rāmakṛṣṇādivibhavarūpaṃ, vetyatheti yadi manyase, tadapi dabhram - alpanameva, nūnam - deveṣu brahmarudrādimadhyasthaṃ, yadasya brahmamo rūpam - vyūharūpaṃ vettha iti yadi tvaṃ manyase tadapi dabhnam alpam;anena etatsarvaṃ brahmasvarūpaṃ tvayā ajñātameva ityarthaḥ | atha nu - anantaram, ataḥparaṃ vibhavavyūhādibhyāṃ paraṃ parabrahmasvarūpaṃ te - tvayā, mīmīṃspam1 - arthato vicāryam | etadācāryavākyaṃ śrutvā, punaḥ śiṣya āha - itaḥpūrvaṃ mayā sanyak na viditameva, adya vicāraṇānantaram ahaṃ brahmasvarūpaṃ viditam iti manye |
2.1.p4
prakāśikā
2.1.p5
śiṣyaṃ pratyāha - yadi manyase suvedeti .......... atha nu mīmāṃsyameva te | ahaṃ brajhasvarūpaṃ suṣṭhu veda iti yadi manyase ; na tat tathā | asya brahmaṇaḥ iha loke yadapi rūpaṃ tvaṃ vettha, tatrūnaṃ dabhrameva alpameva1 | deveṣu yadrūpaṃ tvaṃ vettha, tadapi dabhrameva - alpameva2 |
2.1.p6
tvayā jñātaṃ sarva brahmaṇo rūpam alpameva; na sarvaṃ brahmarūpaṃ tvayā jñātam | ataḥparameva te brahma vicārpam3; nātaḥ pūrvaṃ samyagvicāritam ityarthaḥ | etadvākyaṃ śrutvā, samyagvicārya śiṣya āha manye viditam - ahaṃ viditameva manye4 |
2.1.p7
[ brahmaṇaḥ sākalyena jñānāgocaratvadṛḍhīkaraṇam ]
2.1.p8
ā.bhā. - yat sākalyena sarveśvarasya jñānāgocaratvaṃ nedaṃ yadidamupāsate ityādi vākyapratipāditam, tadeva dṛḍhīkartuṃ guruḥ upadiśati yadi manyase iti |
2.1.p9
he śiṣya! suveda - samyak jānāmi brahmaṇo rūpam; ahamiti śeṣaḥ | iti yadi manyase - abhimānaṃ kuruṣe, tadā tvaṃ nūnam - niścitaṃ, daharameva1 - alpameva brahmaṇo rūpaṃ vettha - jānāsi; brahmaṇaḥ svarūpasya anantatvena samyagjñānānarhatvāt | tvam ityatra saptayarthe prathamā; chāndasatvāt; ataḥ tvayi śiṣye,yat - brahmaṇo rūpam antaryamanakartṛ atha śabdaḥ atyarthakaḥ | deveṣvatha - deveṣvapi asya - brahmaṇaḥ yadrūpam te - tvayā viditam - jñātam tattu mīmāṃsyameva nu - vicāraṇīyameva sāṃpratam | anantasvarupasya brahmaṇaḥ idānīmapi tvayā kārtsanyena ajñātatvāt; kārtsanyena jñānarhasvabhāvaṃ hi paraṃ brahma| ataḥ yat jñātaṃ tadalpameva jñātam, mīmāṃsanīyatā tiṣṭhatyeva brahmaṇi tvayāpi iti bhāvaḥ |
2.1.p10
[ brahmaṇaḥ paricchidya jñānāgocaratā dṛḍhikaraṇam ]
2.1.p11
su. - brahmasvarūpasya paricchidya jñānāgocaratā nedaṃ yadidamupāsata ityādinoktā; tāmeva
2.2
draḍhayati yadi manyasa iti |
ahaṃ brahmasvarūpaṃ suveda - suspaṣṭaṃ jānāmi iti yadi manyase tarhi tvayā brahmasvarūpaṃ paricchitramevāvagataṃ syāt ityāha - dabhramevāpi nūnam | dabhrameva tat- alpameva tat | asya brahmaṇorūpaṃ yadiha loke tvaṃ vettha, yaccāsya rūpaṃ deveṣu vā tvaṃ vettha, tadubhayaṃ dabhrameva ityanvayaḥ |
ayaṃ bhāvaḥ - yat suspaṣṭaṃ pratīyate tena paricchitrena bhāvyam, na hi aparicchitre vastu karatalāmalakavat1 sākalayena suspaṣṭaṃ pratīyeta tadbihmasvarupaṃ suveda iti vadatā tvayā paricchitramiha vā devaṣu vā avadhṛtaṃ syāt; hanta! paricchitrameva tvayā avadhṛtam, tadbrahma tvayā nāvadhṛtameva iti |
atha - itaḥparam, te - tvayā mīmāṃsyameva brahmasvarūpamiti śeṣaḥ | brahmasvarupaṃ na samyagavadhṛtam, punarvicāryam iti bhāvaḥ | evamuktaḥ śiṣyaḥ qiñcit vicārya āha - manye viditam iti |
nāhaṃ manye suvedeti no na vede1 ti veda ca ||
yo nastadveda tadveda no na vedeti veda ca ||
2.2.p1
[ śiṣyasya brahmasvarūpajñānam ]
2.2.p2
pra.dī. - tvayā kathaṃ viditam ityatrāha śiṣyaḥ nāhaṃ manya iti ahaṃ brahma suveda iti - samyagveda ityapi na manye , no na veda iti na veda ityapi manya, veda ca - cakāraḥ, tvarthakaḥ | apitu vedaiva manye | anena sarvājñātṛtvaṃ nāsti, kiñcittṛtvamasti ityarthaḥ | naḥ - asmākaṃ brahmacāriṇāṃ madhye maduktaṃ, no na veda - veda ca iti | tat - arthatattvaṃ yo veda saḥ tat -brahma veda ityarthaḥ | pra.- kathamityatrāha - nāhaṃ manye suvedeti no na vedeti veda ca | aham - samgveda ityapi na manye ; na vedetyapi na | apitu vedaiva | tataśca 2kārtsnyena jñātatvamajñātatvañca1 nāsti; kiñcitjñātavyamastītyarthaḥ2 | yo nastadvada tadvada no na vedeti veda ca 3 naḥ4 - asmākaṃ brahmacāriṇāṃ madhye tat - no na vedeti veda ca iti nirdiṣṭaṃ tat arthatatvaṃ yo veda, saḥ tadbrahma veda ityarthaḥ |
2.2.p3
ā.bhā. - nanu mamājñasya śiṣyasya sākalyena brahmasvarūpajñānābhāve'pi guruvaryasya bhavatastu sagyagjñānitvaṃ syādeva; samyagjñānitvena viśruto hi bhavān , ityākāṅkṣāyāmāha guruḥ - nāhaṃ manye iti |
2.2.p4
[ guroḥ brahmasvarūpajñānam ]
2.2.p5
suveda - samyagjānāti brahmasvarūpam ayamācārya iti lokāḥ vadanti; ato'haṃ tathā viśrutaḥ, aham - ācāryastu suvedeti - samyak jānāmi iti na manye - samyakjñānitvābhimānaṃ na karomi | tarhi bhavānapi sarvathā na vetti kim ? ityatrāha no na vedeti, na veda - na jānāmi iti na; kintu veda - jānāmyeva, | anantatvāt sākalyena na jānāmi; tathāpi gurūpadiṣṭarūpeṇa tu jānāmyeva iti bhāvaḥ |
2.2.p6
naḥ yaḥ tadveda saḥ no tadveda iti yojanā; iti, vadati iti padadvayamadhyāhṛtya yojanīyam | tathā ca naḥ brahmajñānitvena viśrutānāmasmākaṃ madhye yaḥ - ko'pi ācāryaḥ tat - brahmasvarūpaṃ veda -
2.2.p7
kārtsnyena ahaṃ jānāmi iti vadati, saḥ tādṛgjñānābhimānī no - naiva tat bahmasvarūpaṃ veda - jānāti ityarthaḥ | brahmasvarūpasya, sākalyena jñānābhimānī asmādṛśaviśruto'pi, naiva samyak jānāti iti bhāvaḥ -
2.2.p8
yaśca na vedeti vadati sa veda iti yojanā | tathā ca yaḥ na veda- brahmasvarūpaṃ sākalyena na jānāmi iti vadati sa veda - jānāti samyak | brahmasvarūpasya sākalyenājñeyasvabhāvatayā ahaṃ sākalyena na jānāmi aham iti jñānavāneva samyak jñānavān; brahmaṇaḥ aparicchinnatvasya tena jñātatvāt | ahaṃ samyak jānāmi iti jñānavāṃstu paricchinnatveva brahmaṇo jñātavān, ataḥ sa na samyagjñānīti bhāvaḥ |
2.2.p9
itthameva brahmaṇo guṇānāmavijñāne | yaḥ sākalyena brahmaguṇān jānāmīti manyate, sa na samyagjñānī; tadguṇānām anantatvena sākalyena jñātum anarhatvāt | brahmaguṇān (yaḥ) sākalyena na jānāmīti manyate, sa eva tadguṇavijñānī aparicchinnatvena tattadguṇajñānāt iiti bodhyam
2.2.p10
[ śiṣyeṇa jñātabrahmasvarūpaprakāraḥ ]
2.2.p11
su.- viditaṃ tadevāha - nāham ityādi | ahaṃ suveda iti yadi manye, tadā mayā avagataṃ dabhrameva syāt, nāhaṃ manye tathā ityāha - suvedeti nāhaṃ manye - ahaṃ samyagjānāmi iti na manye | kiṃ tarhi jānāsi ityatrāha - na vedeti na - jānāmi ityapi na | kintu veda ca - jānāmyeva | aparicchinnatvāt kārtsnyena na jñātam ; yathopadiṣṭaṃ tu jñātam iti bhāvaḥ |
2.2.p12
evaṃ śiṣyaḥ svenāvagataprakāramuktvā atha asmākaṃ sabrahmacāriṇāṃ madhye anyo'pi yadi madavagataprakāreṇa vidyāt , sa eva tadbrahma vidyādityāha - yo na iti | no na vedeti veda ca iti svoktavacanānukaraṇam ; itīti śeṣaḥ, tat ityatra anvayaḥ | no na vedeti veda ca iti mayoktaṃ tadvacanam ityarthaḥ | naḥ - asmākaṃ madhye, yo veda , sa tat brahmasvarūpaṃ veda | etena gṛhītārthe dṛḍhaniścayo vyañjitaḥ |
2.2.p13
yasyāmataṃ tasya mataṃ mataṃ yasya na veda saḥ ||
2.2.p14
avijñātaṃ vijānatāṃ vijñātamavijānatām || 3 | |
2.2.p15
[ ācāryaśiṣyasaṃvādaniṣpannārthaḥ ]
2.2.p16
pra.dī. - evaṃ śiṣyācāryasaṃvādāt pariniṣpannam arthamāha śrutiḥ | yasya- brahmavidaḥ, paraṃ brahma amatam - aparicchinnatvena durjñeyam iti sammatam, tasya - jñāninaḥ matam - samyagjñātam ityabhiprāyaḥ | yasya - aviduṣaḥ brahma paricchinnatvena matam - jñātam iti sammatam saḥ - avidvān na veda - brahma na vijānāti | vijānatām - brahma etāvat iti paricchedajñānavatām avijñātam - brahma avijñātaṃ bhavati | vijñātamavijānatām - brahma aparicchinnam i ti jñātavatāṃ vijñātam - viśeṣataḥ jñātaṃ bhavati | ityarthaḥ |
2.2.p17
[ brahmaṇaḥ kṛtsnajñānamānināmajñatvam ]
2.2.p18
pra.- yasyāmataṃ tasya mataṃ mataṃ yasya na veda saḥ | yaḥ (yastu) paricchinnatvena brahma na manute, sa brahma manute | yastu paricchinnatvena brahma manute, sa tu na jānāti ityarthaḥ | avijñātaṃ vijānatāṃ vijñātamavijānatām - brahma etāvat iti paricchedajñānavatāṃ brahmā'vijñātaṃ bhavati; paricchinnatvajñānaśūnyānāṃ brahma vijñātaṃ bhavati ityarthaḥ |
2.2.p19
uktañca bhagavatā bhāṣyakṛtā - yato vāco nivartante, aprāpya manasā saha
2.2.p20
(tai.u.ā.9) iti brahmaṇo'nantasya aparimitaguṇasya vāṅmanasayoḥ etāvat iti paricchedāyogyatvaśravaṇena brahma etāvat iti brahmaparicchedajñānavatāṃ brahma avijñātam amatam ityuktam; aparicchinnatvāt brahmaṇaḥ | anyathā yasyāmataṃ tasya matam , vijñātamavijānatām iti tatraiva matatva - vijñātatvavacanaṃ viruddhyeta iti | tataśca avijñātatvādivacanaṃ1 kārtsnyena jñānāviṣayatvaparam; na tu sarvātmanā brahmaṇaḥ jñānāgocaratvaparam iti2 draṣṭavyam | tathāhi sati, brahmavidāpnoti param (tai. u.ā.1), tameva viditvā'timṛtyumeti (śve.u.3.8) ityādi śāstrāṇām3 asaṅgatārthakatvaprasaṅgāt4 , vedāntānāṃ5 nairarthakyaprasaṅgācca |
2.2.p21
ā.bhā. -evaṃ dvitīyamantrasya uttarārdhena yo nastadveda ityādinā brahmasvarūpasya sākalyena śravaṇarūpajñānāgocaratvam upapāditam | saṃprati manananididhyāsanagocaratvamapi sākalyena tasya nāsti iti vadati - yasyāmatam iti |
2.2.p22
[ brahmaṇaḥ manananididhyāsanāgocaratvam ]
2.2.p23
yasya - janasya, brahma mayā amatam - sākalyena na mananaviṣayīkṛtam iti buddhirasti tasya jñāninaḥ kṛte, brahma matam - mananaviṣayīkṛtameva vicāritameva iti yāvat; brahmaṇo'nantatvasya tena avadhāraṇāt | yasya tu brahma mayā matam - sākalyena mananagocarīkṛtaṃ, vicāritam iti yāvat, iti buddhiḥ asti sa janaḥ na veda na brahmaviṣayakamananavān ; brahmaṇo'paricchinnatvasya tenājñātatvāt | tathā vijānatāṃ brahma mayā samyak nididhyāsitaṃ sākṣātkṛtam iti yāvat iti viśeṣeṇa jñānābhimānināṃ kṛte avijñātaṃ brahma na samyak sākṣātkṛtam ityarthaḥ | brahmaṇo'paricchinnatvena samyak sākṣātkārānarhatvāt | avijānatām - brahma mayā na samyak sākṣātkṛtam ityevaṃ jñānavatāṃ kṛte tu brahma vijñāta meva samyak sākṣākṛtameva; brahmaṇo'paricchinnatvasya taiḥ parijñātatvāt| evaṃ brahmaguṇānāmapi sākalyena manananididhyāsanāgocaratvam ākalanīyam1 ; teṣāmapi anantatvāt |
2.2.p24
su - guruśiṣyasamādhito viramya śrutiḥ svena rūpeṇāha ḥ yasyāmatam iti | yasyāmatam - yasya buddhyā brahma sākalyena amatam , yaḥ sākalyena brahmasvarūpaṃ na jānāmīti manyata iti yāvat | tasya brahma matam - tena jñātamiti yāvat | yasya matam - yasya buddhyā sākalyena matam, aśeṣato brahma jānāmīti yo manyata ityetat | na veda saḥ | vijānatām - viśeṣato jānatām, brahmāhaṃ samyagjānāmi iti manyamānānām | avijñātam brahmasvarūpam | avijānatām | vijānadbhyo'nye avijānantaḥ; kārtsnyena na jānāmīti manyamānānām ityarthaḥ | vijñātam brahmasvarūpam | parokṣāparokṣajñānabhedena apaunaruktyam2 |
2.2.p25
yadvā - vijānatām - śāstrato yathā'vasthitaṃ brahmasvarūpaṃ ye
2.2.p26
jānanti, teṣāṃ buddhyā brahma avijñātam, te brahmasvarūpaṃ kārtsnyena na jānīma ityeva manyanta iti bhāvaḥ | avijānatām -yathāvasthitaṃ brahma śāstrato ye na jānanti, teṣāṃ buddhayā brahma vijñātam, te idameva brahma mayā'vagataṃ samyak iti manyanta iti bhāvaḥ |
2.2.p27
sarvātmanā vedyatā'tra brahmaṇo na niṣiddhyate |
2.2.p28
atraiva matamityuktaṃ viruddhyeta tathā sati ||
2.2.p29
sarvathā tadavedyaṃ cet tucchameva bhavettadā |
2.2.p30
pravṛttirapi śāstrāṇāṃ naiva tasminghaṭeta ca ||
2.2.p31
pratibodhaviditamamṛtamamṛtatvaṃ hi vindate |
2.2.p32
ātmanā vindate vīryaṃ vidyayā vindate'mṛtam || 4 | |
2.2.p33
[ amṛtatvaprāptiprakāraḥ ]
2.2.p34
pra.dī. - punaśca viśinaṣṭi śrutiḥ - pratibodhaviditam iti | pratiniyato bodhaḥ- pratibodhaḥ, satyaṃ jñānamanantam (tai.u.ā.1.1) iti pratipadoktāsādhāraṇadharmaviśiṣṭatvena viditam - jñātam amṛtam amṛtasvarūpaṃ brahma, kartṛ; svopāsakasya iti adhyāhāryamḥ amṛtatvam - amṛtasvarūpatvaṃ , hi iti prasiddhau vindate - lambhayati prāpayati; antarbhāvitaṇijantaḥ1 ayaṃ dhātuḥ; lambhanaprakāramāha ātmanā - paramātmanā, vīryaṃ vindate - brahmavidyotpattyanukūlaṃ sāmarthyaṃ labhate, vidyayā - brahmavidyayā, amṛtam - mokṣaṃ, vindate - labhata ityarthaḥ |
2.2.p35
[ amṛtatvaprāptiprakāraḥ ] pra. - pratibodhaviditamamṛtamamṛtatvaṃ hi vindate | pratiniyato bodhaḥ pratibodhaḥ | satyatvajñānatva - anantatvādirūpāsādhāraṇadharmaviśiṣṭatayā jñātam amṛtam - brahmasvarūpaṃ, tatkratunyāyena svopāsakasyāpyamṛtatvaṃ vindate - lambhayati ityarthaḥ | antarbhāvitaṇyarthaḥ ayaṃ vididhātuḥ | lambhanaprakāramevāha - ātmanā vindate vīryaṃ3 vidyayā vindate'mṛtam | sa no devaḥ śubhayā smṛtyā4 saṃyunaktu (tai.nā. 84) ityuktarītyā vidyāniṣpattyanukūlaṃ vīryaṃ prasannena5 paramātmanā labhate prasannaparamātmā''hitavīryārjitayā vidyayā amṛtatvam aśnuta ityarthaḥ |
2.2.p36
[ mokṣasiddhiprakāraḥ ]
2.2.p37
ā.bhā.- nanu brahmasvarūpaṃ yadi sākalyena viditaṃ na syāt, tadā mokṣa eva na siddhyet, iti śaṅkamānaṃ śiṣyaṃ prati vadati guruḥ pratibodhaviditam iti |
2.2.p38
atra mantre śrutam iti śabdo'dhyāhāryaḥ ; manananididhyāsanabodhakaśabda- sāmarthyāt | tataḥ yena puṃsā vidhivadabhigatagurumukhāt brahma śrutaṃ satyatva - jñānatva - anantatvādibhiḥ brahmetarā'sādhāraṇaiḥ dharmaiḥ brahmaviṣayakaśrāvaṇajñānaṃ kṛtam, tadanantaraṃ matam - upapattiyojanayā gurusabrahmacāri1 saṃvādena, śaṅkādivyāvṛttyai (brahma) mananātmakajñānaviṣayīkṛtam; tadanantaraṃ pratibodhaviditam pratibodhaḥ - nididhyāsanam, upāsanā vā; tena viditam - sākṣātkṛtaṃ brahma,sa pumān hi niścayena amṛtatvam - mokṣaṃ vindate - prāpnoti | sākalyena ajñāne'pi śravaṇamanananididhyāsanena2 brahmaṇaḥ yogyaikadeśasākṣātkāre'pi mokṣalābho bhavati ; ato he śiṣya! na tvayā udvignena3 bhāvyam iti gurorāśayaḥ |
2.2.p39
ātmanā - dhṛttyā vīryaṃ - mano'vadhānarūpaṃ vidyāniṣpattijanakaṃ balaṃ vindate - labhate | tena ca niṣpannayā vidyayā - upāsanārūpayā bhaktyā amṛtam - paramātmasvarūpaṃ vindate - paśyati - sākṣātkaroti ityarthaḥ |
2.2.p40
dhṛtyā manaḥ samādhāya, vidyāniṣpattidvārā brahmasākṣātkāro bhavati | tataśca mokṣasiddhirbhavati iti kramo'tra śiṣyamanaḥsamādhānāya pradarśitaḥ kṛpālunā ācāryeṇa |
2.2.p41
yadvā budhyate iti bodhaḥ - vedyaṃ vastu | bodhe bodhe iti pratibodham ; pratibodhaṃ viditam iti pratibodhaviditam | yadyat vedyaṃ vastu tatra tatra antaryāmitayā vartamānaṃ brahmāsti iti yena viditam, tena brahma samyagavadhāritam; saḥ pumān amṛtattvaṃ vindate - mokṣaṃ labhate ityarthaḥ kāryaḥ | agrimamantrottarārdhena upodbalitaśca4 ayamartha iti bodhyam |
2.2.p42
[ prakārāntareṇa brahmasvarūpajñānam ]
2.2.p43
su - brahmaṇaḥ sākalyena avedyatve tadvedanaṃ katham? kathaṃ vā mokṣasiddhiḥ? tatrāha - pratibodha iti | yadyapi brahma sākalyena na jñātuṃ yogyam; tathāpi pratibodhato viditaṃ cenmataṃ bhavati | budhyate aneneti bodhaḥ bodhakadharmaḥ, pratiniyato bodhaḥ pratibodhaḥ - asādhāraṇadharmaḥ, sa ca satyatva - jñānatva - anantatvādiḥ; taiḥ asādhāraṇākāraiḥ svetaranikhilavilakṣaṇatvena viditaṃ cettadā tadbrahmasvarūpam matameva - jñātameva | amṛtatvaṃ vindate - mokṣaṃ prāpnoti | yena pratibodhaviditaṃ tena matam; so'mṛtatvaṃ vindata ityanvayaḥ |
2.2.p44
[ amṛtatvaprāptikāraḥ ]
2.2.p45
amṛtatvaprāptiprakāramāha - ātmanā iti | ātmanā - prasannena paramātmanā, vīryam - vidyāniṣpattyanukūlaṃ mano'vadhānarūpaṃ1 vīryaṃ vindate | yadvā - ātmanā - manasā ityarthaḥ | manaḥkṛtaṃ vīryam, praṇidhānasāmarthyam2
2.5
iti yāvat tataśca niṣpannayā vidyayā'mṛtatvamaśnute |
yadvā - bodhaḥ budhyamānaṃ vastu karmaṇi ghañ, bodhe bodhe pratibodham, pratibodhaṃ viditaṃ pratibodhaviditam - prativedyaṃ yena brahmasvarūpaṃ viditam ityarthaḥ | sarvaśarīratvāt brahmaṇaḥ prativedyam jyotīṃṣi viṣṇurbhuvanāni viṣṇuḥ (vi.pu. 2-12-38) iti nyāyena2 yena viditaṃ tena brahma matam iti bhāvaḥ |
iha cedavedīdatha satyamasti
na cedihāvedīnmahatī vinaṣṭiḥ |
bhūteṣu bhūteṣu vicitya dhīrāḥ
pretyāsmāllokādamṛtā bhavanti ||
2.5.p1
[ brahmavijñānaṃ mokṣasādhanam ]
2.5.p2
pra.dī.- etādṛśabrahmavijñāne tvarā kartavyā ityāha - iha cedavedīt iti | iha - asminjanmani; brahma, avedīccet - jñātavām̐ścet atha etajjanmānantarameva asti - sambhavati; brahmalokasthitiḥ sambhavati, satyam | iha -asminjanmani nāvedīccet - brahma na jñātavām̐ścet mahatī vinaṣṭiḥ - mahān ātmavināśo1 bhavati | atha, dhīrāḥ - vidvāṃsaḥ bhūteṣu bhūteṣu - sarvabhūteṣu vidyamānaṃ paramātmānaṃ vicintya2 - svetarasamastavastuvilakṣaṇam iti vicintya - dhyātvā, asmāllokāt - etallokāt pretya arcirādimārgeṇa paramātmānaṃ pretya - prāpya ityarthaḥ | amṛtāḥ bhavanti - muktā bhavanti ityarthaḥ |
2.5.p3
[ brahmaṇaḥ ihaiva avaśyavedyatvam ]
2.5.p4
pra. - tādṛśabrahmajñāne tvarām utpādayati - iha cedavedidatha satyamasti; na cedihāvedīt, mahatī vinaṣṭiḥ | ihaiva janmani, brahma jñātavāṃścet , atha - samanantarameva asti - san bhavati | satya (atra) jñānābhāve ātmano'sattā bhavati; asanneva sa bhavati asat brahmeti veda cet | asti brahmeti cedveda santamenaṃ tato viduḥ (tai.ā.6) iti śrutyanurodhāt iti draṣṭavyam | bhūteṣu bhūteṣu vicitya dhīrāḥ pretyāsmāllokādamṛtā bhavanti | bhūteṣu bhūteṣu - sarvabhūtasthaṃ paramātmānaṃ 1prajñāśālinaḥ1 svetarasamastavilakṣaṇatvena nirdhārya, asmāllokāt - arcirādimārgeṇa paramātmānaṃ prāpya muktā bhavanti, ityarthaḥ |
2.5.p5
ā.bhā. - nanu evamuktā paramātmasvarūpasākṣātkariṇī vidyā kadā sampādanīyā ityatra gururāha - iha cedavedīdatha iti |
2.5.p6
[ vidyāyāḥ adyaiva saṃpādyatvam ]
2.5.p7
iha janmani śastrādhikāravati brāhmaṇādiśarīre sati yadi avedīt - jñātavān ; brahmeti śeṣaḥ, cet, atha tadā satyam - avinaśvaraṃ brahmavidyāphalasvarūpam asti - vartate, brahmaprāptiḥ niścita iti bhāvaḥ | iha - brāhmaṇādijanmani na avedīt - brahmajñānavān nābhūt cet, tadā mahatī vinaṣṭiḥ | - mahānanarthaḥ ; 2saṃsārākūpāra2caṃkramaṇasvarūpaḥ bhavet | ataḥ brāhmaṇādiśarire vidyāprāptiyogye prāpte sati, sadya eva brahmavijñānāya yatanīyam , vilambo na kārya iti bhāvaḥ | pūrva mantroktapratibodhaśabdārthaṃ darśayati - bhūteśu bhūteṣu - sarvabhūteṣu 3pratibodham3 ityarthaḥ, sthitaṃ brahma vicintya tebhyo vilakṣaṇatvena 4avadhārya4 āmaraṇaṃ 5smāraṃ smāraṃ5 dhīrāḥ - buddhimantaḥ , buddhistu atra vedane brahmaprāptiḥ avedane mahā'narthaḥ iti vivekarūpā; tena īdṛśavivekavantaḥ janāḥ, asmāt lokāt - śarīrāt pretya - śatādhikayā mūrdhanyanāḍyā nirgatya amṛtā - muktā bhavanti - 6deśaviśeṣaviśiṣṭaṃ6 paramapuruṣaṃ prāptā bhavanti iti yāvat |
2.5.p8
[ asmin janmani brahmajñāne phalam ]
2.5.p9
su - iha - prāpte śāstrādhikārayogye'sminneva janmani, avedīccet, atha - anupadam ,satyamasti - anaśvaraṃ phalamasti | nāvedīccinmahatī vinaṣṭiḥ - mahān anarthaḥ , saṃsāranirayapāta eva | dhiyā ramanta iti dhīrāḥ - ātmatattvavedanaśīlāḥ | bhūteṣu bhūteṣu - pratibhūtamantaryāmitayā sthitam, vicintya - tebhyo vilakṣaṇatvena avadhārya asmāllokāt pretya - nirgatya, niḥśeṣaṃ vinaṣṭapāpāḥ prākṛtam imaṃ lokaṃ samatikramya, deśaviśeṣaṃ prāpya amṛtā bhavanti muktā bhavanti |
2.5.p10
dvitīyakhaṇḍaḥ samāptaḥ
Linked texts (1)
- Kenopaniṣad — Sanskrit