Khilakanda 14

Khilakāṇḍa 14

Language: Sanskrit

14.1

atha caturdaśe kāṇḍe navame'dhyāye bṛhadāraṇyakopaniṣadi
ṣaṣṭhe'dhyāye prathamaṃ brāhmaṇam
āditaḥ saptame prapāṭhake bṛ0 ā0 pañcame prapāṭhake dvitīyaṃ brāhmaṇam
śvetaketurha vā'āruṇeyaḥ | pañcālānāmpariṣadmājagāma sa'ājagāma
jaivalempravāhaṇamparicāryyamāṇantamudīkṣyābhyuvādakumārā 3 ḍṅgati su bho 3 ḍ
ṅgati ppratiśuśrāvānuśiṣṭo nvasi pitretyomiti hovāca

14.1-2

14.2

tvettha yuthemāḥ prajāḥ | praya̱tyo vi̱prati̍padyantā3iti̱ neti hovāca
tvettha yuthemam̐llokampunarāpadyantā3iti̱ neti haivovāca̱ tvettha yuthā'sau
loku'evumbahubhiḥ punaḥpunaḥ prayadbhirna sampūryyaṃtā3iti neti
haivovāca

14.3

vthottha yutithyayāmāhutyā hutāyām | (mā)āpaḥ puru̱ṣavāco bhūtvā samutthāya
vhudantī3'iti neti haivovāca vthettho devayānasya vā pathaḥ ppratipadampi̱tṛyāṇa̱sya vā yutkṛtvā de̍vayānambā panthānampratipadyate pitṛyāṇamvā

14.4

( vā'pi ) api hi na'ṛṣervacaḥ śrutam | (nhe) dve sṛtī 'aśṛṇavampi̱tṛṇāmahandevānāmuta martyānām | tābhyāmidambiśva̱mejatsameti yudanta̱rā
piturammātarañceti nāhamuta'ekañcana vthedeti hovāca

14.3-2

'vettha' ? 'yatithyāṃ' yatsaṃkhyākāyāṃ āhutyāmāhutau 'hutāyāṃ' 'āpaḥ 'puruṣavācaḥ ' puruṣasya yā vāk
saiva yāsāṃ vāk tāḥ puruṣavācaḥ 'bhūtvā ' puruṣaśabdavācyā vā bhūtvā yadā puruṣākārapariṇatāḥ tadā puruṣavāco
bhavanti | 'samutthāya ' samyagutthāya udvatāḥ satyaḥ 'vadantī 3 iti ' | 'neti haivovāca '| yadyevaṃ 'vettha
u ' ? 'devayānasya pathaḥ ' mārgasya 'pratipadaṃ ' pratipadyate yena sā pratipat tāṃ pratipadaṃ 'pitṛyāṇasya vā '
pratipadam | pratipacchabdavācyamarthamāha-yatkarma 'kṛtvā ' yathā viśiṣṭaṃ karma kṛtveti yāvat | 'devayānaṃ vā
panthānaṃ ' mārgaṃ 'pratipadyate ' | 'pitṛyāṇaṃ vā ' yatkarma kṛtvā pratipadyate | tat karma pratipadamabhidhīyate
tāṃ pratipadaṃ kiṃ vettha ? devalokapitṛlokapratipattisādhanaṃ kiṃ vettheti yāvat

14.21

nanu-mārgadvayameva nāsti | tatsadbhāve pramāṇābhāvāt | tvaṃ tūtprekṣāmātreṇa manmyāmòhārthaṃ pṛcchasi ityāśaṅkāyāmāha-api hīti | 'api ' atrāpi asya prakāśakaṃ 'ṛṣeḥ ' mantrasya 'vacaḥ' vākyaṃ 'naḥ ' śrutamasti
mantro'pyasyārthasya prakāśako vidyata ityetat | ko'sau mantra ityabhidhīyate-dve sṛtī'aśṛṇavamiti | 'dve
sṛtī ' dvau mārgau 'aśṛṇavaṃ ' śrutavānasmi | tayorekā pitṝṇāṃ prāpikā pitṛlokasaṃbaddhā tayā sṛttyā pitṛlokaṃ
prāpnotītyarthaḥ | ahamaśṛṇavamiti vyavahitena sambandhaḥ | 'devānāmuta ' api devānāṃ sambandhinī anyā | devān
prāpayati sā| ke punaḥ ubhābhyāṃ sṛttibhyāṃ pitṝnddevāṃśca gacchantīti gadyate-uta martyānāmiti | 'uta martyānām'
api manuṣyāṇāṃ sambandhinyau | manuṣyā eva hi sṛttibhyāṃ gacchantīti yāvat | 'tābhyāṃ 'sṛttibhyāṃ 'idaṃ viśvaṃ '
samastaṃ ejadgacchat 'sameti ' samyagāgacchati | te ca dve sṛtī 'yadaṃtarā ' yayorantarā yadantarā 'pitaraṃ mātaraṃ
ca ' mātāpitrorantarā madhye ityetat | kau tau mātāpitarau dyāvāpṛthivyāvaṇḍakapāle iyaṃ vai mātā'sau piteti
hi vyākhyātaṃ dyāvāpṛthivyoḥ pitṛmātṛtvaṃ madhyamakāṇḍe tṛtīyaprapāṭhakāṃtyabrāhmaṇena ( śa. pa. 12|8|1

14.4-2

)
aṇḍakapālayormadhye saṃsāraviṣaya eva ete sṛtī, nātyaṃtikā mṛtatvagamanāya | itara āha-nāhamiti | ato'smāt
praśnasamudāyāt 'ekaṃcana ' ekamapi praśnaṃ 'na veda ' iti hovāca śvetaketuḥ

14.5

( cā ) atha̱ hainamvusatyopamantrayāñcakre | ( ke'nā ) anādṛtya vyusatiṅkumāraḥ prududrāva sa'ājagāma piturantam̐hovāceti vāva kila no bhavānpurā'nuśiṣṭānavoca'ḍuti katham̐ sumedha'iti pañca mā praśnāntrājanyabandhuruprākṣīttato naikañcana vyedeti hovāca katame ta'itīma'ḍūti ha pratīkānyudājahāra

14.6

sa̱ hovāca | tathā nastvantāta jānīthā yathā yadahaṅkiñca vyeda survvamahantattubhyamavocampehi tu tṛtra pra̱tītya brahyacaryyamvatsyāva'ḍuti bhavāneva
gacchedviti

14.7

sa'ājagāma gautamaḥ | (mo) yutra pravāhaṇasya jaivalerāsa tasmā'āsanumāhārṣyāedakumāhārayāñcakārātha hāsmā'arghuñcakāra

14.8

su hovāca | vvarambhuvate gautamāya dadma'huti su hovāca ppratijñāto ma'eṣa
vvaro yāntu kumārasyānye vvācamubhāṣathāstāmme brūhīti

14.9

su hovāca | daiveṣu vai gautama tadvareṣu mānuṣāṇāmbrūhīti

14.10

su hovāca | vvijñāyate hyasti hiraṇyasyāpāttaṅgo'aśvānāndāsīnāmpravārāṇāmparidhānānāmmā no bhuvānbahorananturasyāparyyanturasyābhyavadānyo bhūditi sa vai gautama tīrthenecchāsā'ityupaimyahambhavantamiti vvācā
ha smaiva pūvvai'ḍupayanti

14.11

sa̱ ho̱pāya̍nakī̱rtyā'u̍vāca | ta̱thā na̱stvaṅgo̍tama̱ mā'pa̍rādhā̱stava̍ ca pi̱tāma̱hā ya̱theya̍mbi̱dyetaḥ pūrvva̱nna ka̱smim̐śca̱na brā̍hma̱ṇa'u̍vāsa̱ tāntavahantubhyamvakṣyāmi̱ ko hi tvai̍vambruvanta̱marha̍ti pra̱tyākhyā̍tu̱miti̍

14.12

( tya ) asau vai lo̱ko'gnirgautama | ta̱syādi̱tya'e̱va sa̱midra̱śmayo̍
dhū̱mo'ha̱rarci̍śca̱ndramā̱'aṅgā̍rā̱ nakṣa̍trāṇi vi̱ṣphuliṅgā̱stasmi̍nne̱tasmi̍nna̱gnau
de̱vāḥ śra̱ddhāṃ ju̍hvati ta̱syā'āhu̍teḥ somo̱ rājā̱ saṃbha̍vati

14.13

pa̱rjjanyo̱ vā'a̱gnirgautama | tasya̍ samvathsa̱ra'e̱va sami̱dabhrāṇi dhūmo
vi̱dyudarciraśa̍ni̱raṅgārā hrādu̱nayo̍ vi̱ṣphuliṅgā̱stasmi̍nne̱tasmi̍nna̱gnau de̱vāḥ
soma̍ñjuhvati̱ tasyā'āhutervṛṣṭiḥ sambhavati

14.14

( ttha ) ayambai loko'gnirgautama | tasya pṛthivyeva sami̱idvāyurdhūmo
rātrirarcirdiśo 'ṅgārā'avāntaradiśo vi̱ṣphuliṅgā̱stasmi̍nne̱tasmi̍nna̱gnau
de̱vā vṛṣṭiṃ juhvati tasyā' āhute̱ranna̱ sambhavati

14.15

puruṣo vā' agnirgautama | tasya vyāttameva samitprāṇo dhūmo vāgarciścakṣuraṅgārāḥ śrotraṃ visphuliṅgāstasminnetasminnagnau devā'annaṃ juhvati
tasyā 'āhute reta: sambhavati

14.16

yoṣā vā' agnirgautama | tasyā' upastha' eva samillomāni dhūmo
yonirarciryyadantaḥ karoti te'ṅgārā ' abhinandā visphuliṅgāstasminnetasminnagnau devā reto juhvati tasyā' āhuteḥ puruṣaḥ sambhavati sa jāyate sa
jīvati yāvajjīvatyatha yadā mriyate'thainamagnaye haranti

14.17

tasyā̱gnire̱vāgnirbhavati | sami̍tsa̱middhūmo dhū̱mo'rci̍ra̱rcira̱ṅgārā̍'aṅgārā
viṣphuliṅgā viṣphuliṅgā̱stasmi̍nne̱tasmi̍nna̱gnau de̱vāḥ puru̍ṣaṃ juhvati
tasyā̍'āhuteḥ puru̍ṣo bhāsvaravarṇaḥ sambhavati

14.18

te ya̱'e̱vame̱tadviduḥ | ('thaim̐) ye cāmī'araṇye śraddhām̐ satyamu̱pāsa̍te te̱'rcirabhisa̱mbhava̱ntyarciṣo'haraha̍'āpū̱ryyamāṇaṃpakṣamāpū̱ryyamāṇapakṣādyānṣaṇmāsānudaṅṅāditya̍'eti̱ māsebhyo devalokande̱valo̱kādā̍di̱tyamā̍di̱tyādvaidyutaṃ
tānvaidyutātpuruṣo mānasa'etya brahmalo̱kāngamayati te teṣu brahmalokeṣu
parāḥ parāvato vasanti teṣāmiha na puna̱rāvṛtti̍rasti

14.19

( rtyu ) atha ye yajñena dānena tapasā lokañjayanti te dhūmamabhisumbhavanti dhūmādvātrigūm̐ śvātrerapakṣīyamāṇapakṣamapakṣīyamāṇapakṣādyānṣaṇmāsāndakṣiṇā''ditya'eti māsebhyaḥ pitṛlokampiṣṭalokāccandrante candramprāpyānnambhavanti tām̐statra devā yathā somagam̐ rājānamāpyāyasvāpakṣīyasvetyevamenām̐statra bhakṣayanti teṣāṃ yadā tatparyyavaityathemamevākāśamabhiniṣpadyanta'
ākāśādvāyumvāyorvṛṣṭimvṛṣṭeḥ pṛthivīnte pṛthivīmprāpyānnaṃ bhavanti
tu'evamevānuparivarttante'tha yu'etau panthānau na viduste kīṭāḥ pataṅgā
yadidandandaśūkam

14.19-2

Linked texts (1)

Śatapathabrāhmaṇa or Bṛhadāraṇyakabrāhmaṇa — Sanskrit