Maitrayaniya Upanishad 1.1
Maitryupaniṣaddīpikā (Rāmatīrtha) 1.1
- Language
- Sanskrit
1.1
mātraparaḥ, tathā cāsmin janmani janmāntare vā vṛttakarmānuṣṭhānakṛtaśuddhyatiśayaphalaṃ vividiṣāṃ prāpya karmabhyo vyutthāya pratyaktattvabrahmavicāraparo bhavedityabhiprāyaḥ | evaṃ sati kiṃ syādityetadāha “sa pūrṇaḥ0 yajñaḥ” iti | sa yajñaḥ prāganuṣṭhitaḥ khalu niścitaṃ vai prasiddhaṃ addhā sākṣāt nirupacaritaṃ pūrṇaḥ pūrṇaphalaḥ sampadyate | yadvā sa yajño yajamānaḥ ‘yajño vai yajamānaḥ’ iti śruteḥ, pūrṇo'dhyātmaparicchedābhimānahānyā'navacchinnaḥ paramātmā sampadyate, addhā khalu vai ityuktārtham | ātmānamabhidhyāyedityukaṃ dhyeyamātmānaṃ praśnaprativacanābhyāṃ saṅkṣepato nirdiśati “kaḥ sa0 prāṇākhyaḥ” iti | sa ātmābhidhyeyaḥ pūrvoktaḥ kaḥ kiṃsvarūpaḥ kiṃpramāṇakaśceti praśnabhāgārthaḥ | yaḥ prāṇākhyaḥ prāṇena prāṇenena prāṇādivyāpāreṇākhyāyate prakhyāyate'stoti niścīyate iti prāṇākhyo'yaṃ sa dhyeya ātmeti prativacanabhāgārthaḥ | tathā ca śrutiḥ— ‘ko hyevānyāt kaḥ prāṇyādyadeṣa ākāśa ānando na syāt’ ( taitti0 u0 ) iti | ‘yaḥ prāṇena prāṇiti sa ta ātmā sarvāntaraḥ’ ( bṛhadā0 a0 3 | brā0 4 ) ityādyā ca | yo dehādisaṅghātākhyātmā so'bhidhyeya ityarthaḥ | uktārthasaṅgrahaprapañcanaṃ pratijānīte “tasyopākhyānaṃ” iti | tasya prāṇākhyasyātmana upa samīpe ākhyānaṃ tatsvabhāvasya spaṣṭakathanamārabhyata iti vākyaśeṣaḥ |
bṛhadratho vā ityādyākhyāyikā sukhāvabodhārthā tapovairāgyayorātmajñānāṅgatvakhyāpanārthā ca “bṛhadratho0 nirjagāma” iti | vividhaṃ rājyamasminniti virājyaṃ tasmin virājye sārvabhaume ādhipatye ityarthaḥ | nidhāpayitvā mantribhirnidhānaṃ sthāpanaṃ kārayitvetyarthaḥ | rājyasthemne putramabhiṣicyeti yāvat | svayaṃ jīvati sati putrasya rājyadāne nimittamāha, idamiti | idaṃ śarīramaśāśvatamanityaṃ manyamāna iti sambandhaḥ | vairāgyaṃ rāganivṛttiṃ upetaḥ aihikāmuṣmikabhogarāgavinirmukta ityarthaḥ | araṇyaṃ grāmyajanavarjitaṃ viviktamabhayaṃ deśaṃ prati nirjagāma prasthita ityarthaḥ | “sa tatra0 tiṣṭhati” iti | tatrāraṇye sa rājā bṛhadrathanāmā paramaṃ duṣkaraṃ kāyaśoṣalakṣaṇaṃ tapa āsthāyorddhabāūrūdgīkṛtabāhudvaya ādityaṃ savitāramudīkṣamāṇaḥ savitaryāropitadṛṣṭiḥ san tiṣṭhati atiṣṭhadityarthaḥ | tapasi sthiracittānāmabhīṣṭasiddhiravaśyaṃbhāvinotyabhipretyāha “ante sahasrasyāntikaṃ0 śākāyanyaḥ” iti | sahasrasya saṃvatsarāṇāmiti śeṣaḥ | evaṃ tapasi sthitasya rājñaḥ
saṃvatsarāṇāṃ sahasrasyānte bhagavāñchākāyanyo'ntikamājagāmeti sambandhaḥ | sahasrāhasyeti pāṭhe sahasradivasātmakakālasyānta iti yojyam | śākāyanasyāpatyaṃ śākāyanyastannāmā kaścidṛṣiḥ, tasyābhīṣṭavaradānasāmarthyadyotanāya viśeṣaṇāni, adhūmako'gniriveti, upaśāntavikṣepa ityarthaḥ | tejasā svaprabhayā brahmavarcaseneti yāvat | nirdahannivāsyānabhibhavannivetyanenājñānasaṃśayādipratibandharahitaṃ tattvajñānamasyāstīti dyotitam | kuta evambhāvo'yamityato viśinaṣṭyātmaviditi | ātmatattvavittve liṅgamāha, bhagavāniti | ‘utpattiṃ pralayañcaiva bhūtānāmāgatiṃ gatim | vetti vidyāmavidyāñca sa vācyo bhagavāniti’ || (viṣṇupu0 aṃ0 6 | a0 5) iti smṛtyukto bhagavacchabdārthaḥ sarvajña ityarthaḥ | āgatya kiṃ kṛtavāniti tadāha “uttiṣṭha0 abravīt” iti | spaṣṭo'rthaḥ | tato rājakṛtamāha “sa tasmai0 uvāca” iti | tasmai śākāyanyāya sa rājā namo namanaṃ namaskāraṃ kṛtvā taṃ daṇḍavatpraṇamyovācoktavān | kimuvāceti tadāha “bhagavan 0 brūhīti” iti | ityuvāceti sambandhaḥ | he bhagavan pūjāvan ahamātmavinna ātmatattvavinna bhavāmītyarthaḥ | tvaṃ tattvavidātmatattvasya vettā, iti śabdo'trādhyāhāryaḥ | iti vayaṃ śuśruma visargānta-
Linked texts (1)
- Maitrāyaṇīyopaniṣad — Sanskrit