Maitri (Maitrāyaṇīya) Upaniṣad 3.1
Maitryupaniṣaddīpikā (Rāmatīrtha) 3.1
- Language
- Sanskrit
3.1.1
atha tṛtīyaḥ prapāṭhakaḥ | nityaśuddha evātmā triguṇopādhipraviṣṭa ṛtabhuk saṃsārītyuktamupaśrutyaitadasaṃbhāvayanto vālakhilyāḥ papracchurityāha | te hocu 0 paribhramati” iti | te vālakhilyāḥ ha kila ūcuḥ, kiṃ, he bhagavan ! yadyevamasyātmano mahimānaṃ tvaṃ sūcayasi nityaśuddha ityādikaṃ tarhyevaṃvidhasya ṛtabhuktāsambhavādanyo vāsmāt paro vilakṣaṇaḥ vāśabdaḥ sambhāvanāyām | tameva praśnapūrvakaṃ viśadayati, koyamātmākhya iti | jīvākhya ityarthaḥ | yo'yaṃ prasiddho'hamasmīti sitādikarmaphalairabhibhūyamānaḥ lipyamānaḥ, sadyonirbrāhmaṇādiyoniḥ asadyoniḥ śvaśūkarādiyoniḥ tāmāpadyate ātmalenābhipadyate ityevaṃprakāreṇāvāṃcā avācī ūrddhā vā tattajjanmakarmānurūpā gatiḥ phalaprāptiryato'to dvandvaiḥ śītoṣṇamānāpamānasukhaduḥkhādibhirabhibhūyamānaḥ paribhramatīti prasiddhaṃ śāstrānubhavasāriṇāmityarthaḥ | ataekasya(2) viruddhadharmasaṃsargavirodhādanyo vā kasmāt saṃsāryātmā na bhavediti manyāmaha ityabhiprāyaḥ |
3.1.2
yadyekasya viruddhadharmasaṃsargavirodhādṛtabhuganyaḥ syāditi manyadhve tarhyastyanya ṛtabhuk saṃsārī yo dvandvairabhibhūyate iti tāvad gṛhṇītetyuttaramāha prajāpatiḥ “asti 0 upavyākhyānaṃ” iti | yo'yaṃ sitāsitairityādi paribhramatītyantenoktaḥ sa nityaśuddhatvādilakṣaṇādātmano'paro'nyo'sti ko'sau bhūtātmā bhūtābhedenopalabhyamāna ityarthaḥ | ko'yaṃ bhūtātmeti tatrāha tasyopavyākhyānaṃ, tasya bhūtātmanaḥ spaṣṭavyākhyānaṃ prapañcanaṃ, śṛṇuteti śeṣaḥ | “pañcatanmātrā 0 bhūtātmetyuktaṃ” iti | śabdasparśarūparasagandhāḥ sūkṣmāḥ pañcatanmātrākhyāḥ avyākṛtākhyādavidyāśabalitādātmanaḥ sakāśāt krameṇa jātā bhūtaśabdenāpañcīkṛtapañcamahābhūtaśabdenocyante vedānteṣu | athānantarametānyeva parasparānupraveśena pañcīkṛtāni guṇaguṇibhāvena pariṇamya sthitāni pañcamahābhūtāni bhūtaśabdenocyanta ityarthaḥ | athaivaṃ sati teṣāmubhayavidhabhūtānāṃ yat samudayaṃ yaḥ samudāyaḥ pariṇāmaviśeṣastaccharīramityuktaṃ vedānteṣviti yojyam | prāṇendriyāntaḥkaraṇasahitasūkṣmabhūtasamudāyo liṅgaśarīraṃ, pañcīkṛtapañcamahābhūtasamudāyaḥ sthūlaṃ śarīramityuktamiti vibhāgaḥ | evaṃ bhūta-
3.1.3
śabdāthaṃ sakāryamuktā''tmaśabdāthaṃmāhātheti| athaivaṃ sampanne śarīradvayātmanā bhūtajāte tasmiñcharīre yo ha khalu vāva ya eva ha sphuṭaṃ khalu niścaye vāvā'haṃ mameti rathileva vyavahartetyuktaṃ pūrvaṃ sa bhūtātmetyuktaṃ vedānteṣvityarthaḥ | tathāca vedāntāḥ ['tasmādvā etasmādātmana ākāśaḥ sambhūtaḥ, ] ityādinā sṛṣṭimuktā ['tat sṛṣṭvā tadevānuprāviśat tadanupraviśya sacva tyaccābhavat'] (taitti0 u0 ) ityādikāḥ | tathā 'tattejo'sṛjata' ityādinā bhūtasūkṣmasṛṣṭiṃ prakramya ['seyaṃ daivataikṣata hantāhamimāstisro devatā anena jīvenātmanānupraviśya nāmarūpe vyākaravāṇi tāsāṃ trivṛtaṃ trivṛtamekaikāṃ karavāṇi'] (chāndo0 u0 śra0 6) iti, tathā ['ātmā vā idameka evāgra āsīnnānyat kiñcana miṣatsaīkṣata lokānnu sṛjā iti sa imāṃllokānasṛjata'] ityupakramya śeṣe ['sa etameva sīmānaṃ vidāryaitayā dvārā prāpadyata'] (aita0u0) iti | evaṃ tatra tatra ['sa eṣa iha praviṣṭa ānakhāgrebhyaḥ' ] ityādi śrutayaḥ santi śataśaḥ, ihāpi purastādetaduktaṃ 'prajāpatirvā eko'gre'ti-
3.1.4
ṣṭhat’ ityārabhya ‘sa vāyurivātmānaṃ kṛtvābhyantaraṃ prāviśat’ iti | etadeva punaḥ spaṣṭīkariṣyate | tathāca cidātmaiva bhūtasaṅghātamanupraviṣṭo bhūtābhedena gṛhyamāṇa upādhipradhānatvādbhūtātmeti cidātmano bhedena vyapadiśyate cidātmā copādhibhyo vivicya vedānteṣvātmā brahma cinmātraṃ prajñānaghana ityādigrabdairbhūtātmano bhedena vyapadiśyate tadevamasyasyaivātmana aupādhiko bheda iti saṃsāryasaṃsāribhedavyavahāro'nādyavidyānibandhana upapadyata iti prakaraṇārthaḥ | idānīṃ cidātmana eva bhūtātmatvaṃ cidātmasvabhāvānupamardeneti vyutpādayati “athāmṛto'syātmā • guṇairiti” iti | athaivamapyasya bhūtātmano'pyamṛto 'vikāraḥ kūṭastha ātmā svarūpaṃ puṣkare padmapatre'bbinduriva nīrabinduriva tatsaṃśleṣarahito'pi sa vai eṣa ātmā prākṛtairguṇaiḥ prakṛtivikāraiḥ sābhāsamāyāvikārarūpadehadvayalakṣaṇairabhimānagṛhītairabhibhūtastiraskṛtasvabhāvāvabhāsa ityarthaḥ | yata evaṃ “atho'bhi • paribhramati” iti | atho ataḥ kāraṇāt sandhiḥ chāndasaḥ, tadevāha|bhibhūtatvāt prākṛtairguṇairekībhūtatvāt sammūḍhatvamatyantāvivekitvaṃ prayāta: prāptavān, tatreyaṃ liṅgamucyate sammūr̤hatvādeva hetorbhagavantaṃ nāpaśyaditi
3.1.5
sambandhaḥ na paśyatītyetat | svataḥsiddhāluptajñānaiśvaryādiśaktisampannatayopalakṣitaścidātmā bhagavān taṃ na paśyatīti sammūḍhatvamasyāvagamyata ityarthaḥ | tasya dūrasthatvādadarśanaṃ nāsya sammūḍhatvāditi śaṅkāṃ vārayatyātmasthamiti | svātmani sattāsphūrttirūpeṇa sthitamityarthaḥ | kathamayaṃ svātmastha ityata āha prabhumiti, prakarṣeṇa bhavatyasmāditi prabhurbhūtātmana upādānamadhiṣṭhānañcetyarthaḥ | ataeva kārayitāraṃ niyantāraṃ, kāraṇādhīnaṃ hi kāryamiti nyāyāt, kāraṇādeva niyantetyarthaḥ | tathāca śrutyantaraṃ [ 'eṣa hyeva sādhu karma kārayati taṃ yamebhyo lokebhya unninīṣata eṣa u evāsādhu karma kārayati taṃ yamadho ninīṣate' ] (kauṣī 0 a 0 3) iti | kiñca guṇaughaiḥ prākṛtikairdehendriyaviṣayalakṣaṇairuhyamāna itastataścālyamānaḥ kaluṣīkṛtaśca nānāvāsanākaṣāyarañjitaścetyarthaḥ, ataeva vāsanābhiḥ preryyamāṇatayā'sthiraḥ kathañcidutpādyamāne'pi vivekavijñāne sthairyyahīnaḥ ataścañcalaḥ śubhaviṣayakapravṛttiniṣṭhārahita ityarthaḥ | kiñca lupyamānaścāñcalyavaśādvivekajñānadharmasañcayairlupyamāno'ta eva saspṛho'prāpte'śakyasampādye'pi spṛhāvān ata eva vyagro hīnaḥ sukhabhogakṣaṇamalabhamāna-
Linked texts (1)
- Maitrāyaṇīyopaniṣad — Sanskrit