Pramāṇa · Search · About · API

Maitri (Maitrāyaṇīya) Upaniṣad 3.2

Maitryupaniṣaddīpikā (Rāmatīrtha) 3.2

Language
Sanskrit

3.2

syeti yāvat | sarvasyāpi viśeṣaṇajātasya mūlamidamucyate | abhimānitvaṃ prayāta iti | iti śabda ityamarthe | kathamityetadāhāhamiti | ahaṃ manuṣyaḥ karttā bhoktā, sa u iti chedaḥ, uśabdo'pyarthe, so'pi paro'pyasti mādṛśo mama mitraṃ śatrurudāsīno vā, idamiti dehabāhyaṃ parikalpya tacca mameti śobhanādhyāsapuraḥsaramātmīyatayābhimanyate arthātśobhanādhyāsānna mameti ca, evaṃ manyamāno'bhimanyamāna ātmanā svenaivātmānaṃ nibadhnāti | bandhanamātre dṛṣṭāntamāha jāleneva khacara iti | pakṣīvetyarthaḥ | athavā khacaraḥ kośakāro vṛkṣakoṭarākāśe caraṇāt | sa yathātmanaiva kośaṃ kṛtvā tenātmānaṃ nibadhnāti tadvadityarthaḥ | evaṃ kurvan kṛtasya karmaṇaḥ śubhāśubhalakṣaṇasyānu paścādavaśyambhāviphalaiḥ sukhaduḥkhairabhibhūyamānaḥ paravaśīkriyamāṇaḥ punaḥ sadasadyonimāpadyatā ityādi vyākhyātam | punarapyasya viśeṣajijñāsayā pṛcchanti “katama eṣa iti” iti | uttaramutthāpayati “tān hovāceti” iti |
bhūtātmanaścidātmanaśca vastuto yadyabhedastarhi kathaṃ
bhūtātmani saṃsarati tadabhinnaścidātmā na saṃsārī bhavediti pṛṣṭo dṛṣṭāntena vyavasthāmupapādayiṣyannuktāvātmānau parāmṛśati “athānyatrāpyuktaṃ 0 puruṣaḥ” iti | athaivamevānyatrāpi śākhāntare'pyuktaṃ kiṃ yaḥ karttā'smiñcharīre so'yaṃ vai bhūtātmā yastu karaṇaiḥ sannidhisattāmātreṇa svapreritaiḥ karaṇaiḥ kārayitā so'ntaḥpuruṣaścidātmeti, etadanyatrāpyuktamityarthaḥ | antaḥpuruṣavyāptasya bhūtātmano nānātvāpattiṃ sadṛṣṭāntāmāhāntarapuruṣasya svataḥ bhedaśaṅkāvyāvṛttaye “atha yathā 0 upaiti” iti | athedamucyate yathāgninā prasiddhenābhibhūto vyāpto'yaspiṇḍo vā kāṣṭhādipiṇḍaḥ santaptaḥ karttṛbhirlohakārādibhirhanyamānastāḍyamāno nānātvaṃ visphuliṅgabhāvenopaiti nānādikṣvanekadhā viprasṛto bhavatītyarthaḥ | evaṃ vāva evamevoktadṛṣṭāntavat khalu asau bhūtātmā'ntaḥpuruṣeṇābhibhūto vyāpto guṇairdehendriyāntaḥkaraṇairguṇātmakamāyākāryairhanyamāno'vacchidyamāno nānātvamupaiti tattadbhūtasaṅghātabhedena bhidyata ityarthaḥ | nānābhāvameva varṇayati “caturjālaṃ 0 rūpaṃ” iti | catvāri jālāni pari-
cchedakāni yasmiṃstattathā | jarāyujāṇḍajasvedajodbhijarūpaiścaturbhirjātairavacchinnamityarthaḥ | caturdaśavidhaṃ bhūrādicaturdaśabhogasthānaprakāramityarthaḥ | punarjarāyujādīnāmavāntarajātibhedena caturaśītidhā tāvannacaṃ tāvato'pyadhikaṃ vā bhedena pariṇatamupacitamityarthaḥ | kiṃ tat bhūtagaṇaṃ bhūtānāṃ gaṇo'smiṃstadbhūtagaṇaṃ pañcamahābhūtasaṃhananaṃ yadevaṃvidhametadvai nānātvasya bhedasya rūpaṃ svarūpamityarthaḥ | uktasya carācaralakṣaṇasya svataścetanatvaśaṅkāṃ vyāvarttayaṃścidātmano'smādbhedaṃ sūcayati “tāni ha vā 0 mṛtyaveneti” iti | tāni jarāyujādibhedena caturvidhāni bhūrādibhedena caturdaśavidhāni ca ha vai etāni caturaśītyādiprakārāṇi guṇyante punaḥ punarāvarttanta iti guṇāni puruṣeṇāntaḥstheneritāni mṛtyavena kulāleneritaṃ cakramiva bhramantīti śeṣaḥ | idānīṃ bhūtātmānugatasyāpi cidātmano bhūtātmagatāvasthādoṣasaṃsparśābhāvaṃ dṛṣṭāntenopapādayan saṃsāritvāsaṃsāritvavyavasthāmāha “atha yathāyaspiṇḍe 0 saṃśliṣṭatvāditi” iti | abhibhūyati

Linked texts (1)