Pramāṇa · Search · About · API

Maitrayaniya Upanishad 4.5

Maitryupaniṣaddīpikā (Rāmatīrtha) 4.5

Language
Sanskrit

4.5.1

smābhiḥ kariṣyamāṇaṃ praśnamanubrūhi anusṛtyottaraṃ brūhi kathayetyūcuriti pūrveṇānvayaḥ | kaḥ praśnaḥ sa pṛcchyatāmityuktā āhuḥ “agniḥ 0 hovāceti” iti | eke dhyāyino'nyamabhidhyāyanti anyamanyamiti vīpsā draṣṭavyā, eke'gnyādīnāmekaikambhidhyāyantītyarthaḥ | eke 'nyaṃ paraṃ brahma paramātmetyucyamānamarthaṃ dhyāyantītyarthaḥ | atra katamaḥ pakṣaḥ śreyaḥ śreṣṭhaḥ śreyaskara iti vā | yaḥ pakṣastavābhimataḥ śreyastvena sa evāsmākaṃ śreyān | tamasmākaṃ tvaṃ brūhītyapṛcchanniti yojanā | yadvā sa tvaṃ vijānan yaḥ śreṣṭhaḥ pakṣastamasmākaṃ brūhīti yojanā | tān hovāceti śrutivacanamuktārtham | śreyo'rthibhiragnyādayo vā pratyekaṃ pṛthak dhyeyāḥ paripūrṇaṃ brahma vā dhyeyamiti pṛṣṭaḥ prajāpatiḥ sarvatra brahmaiva pararūpeṇa svarūpeṇa copāsyaṃ śreyo'rthibhirnāgnyādisvarūpamevopāsyaṃ tadupāsanāyā alpaphalatvādityabhipretyāgnyādīnāmapi na brahmaṇo'rthāntaratvamastīti pratipādayannupāsanāvasthāmupadiśatītyāha “brahmaṇaḥ 0 hyāha” iti | etā agnyādilakṣaṇā brahmaṇo vāva brahmaṇa evāgryāḥ

4.5.2

śreṣṭhāstanavo mūrtayaḥ, brahmaivāgnyādirūpeṇa vibhāvyate, atasteṣu brahmabuddhyopāsanaṃ yuktamiti bhāvaḥ | kiṃlakṣaṇasya brahmaṇa ityucyate parasya | sarvakāraṇasya sarvādhiṣṭhānabhūtasyeti yāvat | ataevāmṛtasya nityasya, aśarīrasyāvirbhāvatirobhāvadharmavarjitasya brahmaṇa etāstanava iti pūrveṇa sambandhaḥ | evaṃ cedyasyaitāstanavastadeva brahmopāsyatāmalaṃ taddṛṣṭyā'nyopāsanayetyata āha tasyaiveti | yo'rtho devo vā'nyo vā yasya puṃso'nuṣakto'nurāgaviṣayīkṛtastasyaiveha loke pratimodati pratimodate pratimodanaṃ karoti sarva ityevaṃ lokaprasiddhaṃ hyāhetyakṣarayojanā | yo yasyānurāgayogyo'nurajyamāno vā tameva lokāḥ prīṇantyanusarantīti ca prasiddhaṃ loke | tathā ca parasya brahmaṇo'gocaratvānnirākāratvāt tasmin sākṣānmanonirodhaṃ kartumaśaknuvatāṃ prathamamagnyādidevatāsveva yathāruci brahmadṛṣṭyopāsanaṃ śrutiṣūpadiṣṭyata ityabhiprāyaḥ | yadvā tasyaiva brahmaṇa iha loke pratimā mūrtirudati udetyagnyādirūpeṇa | tathāca yo'gnyādiryasyopāsakasyā Blanknuṣaktaḥ sa tadeva brahma pratimārūpamupāsītetyevaṃ hyāheti yojanā | agnyādīnāṃ devānāṃ brahmāyyatanatvamuktaṃ sādhayati "brahma khalvidaṃ 0 sarvaṃ" iti | idaṃ sarvaṃ brahma vāva brahmaiva khalvityanvayaḥ | tathāca śrutyantaraṃ ['sarvaṃ khalvidaṃ brahma tajjalāniti śānta upāsīta']

4.5.3

(chāndo0 a0 3) iti | asyārthaḥ | sarvamidamadhyātmamadhidaivamadhibhūtaṃ vā'śeṣaṃ jagadbrahmaiva khalu nātra saṃśayaḥ kāryaḥ | kuta ityapekṣāyāṃ hetumāha tajjalānitauti | tasmājjāyata iti tajjaṃ, tasmin līyata iti tallaṃ, tenāniti ceṣṭata iti tadanam | amlopaśchāndasaḥ | itiśabdo hetvarthaḥ | tasmādbrahmaṇo jātatvāt tasminneva līyamānatvāt tadāśrayajīvanatvācca tadevedaṃ brahma yathāmṛtsuvarṇādyutpattisthitilayā ghaṭakuṇḍalādayo mṛtsuvarṇādyātmakāstatheme tasmāt tatheti | yadyapyevaṃ sarvameva brahmaṇaḥ śarīraṃ tathāpi yat svasmādutkṛṣṭatvenābhimataṃ tadupāsyam | devā hi manuṣyāṇāmutkṛṣṭatvenābhimatā annādayaśca jīvanahetutvāt tathā'bhimānayogyā ityataste brahmaṇo'gyāstanava iti brahmadṛṣṭyo pāsyā ityāha “yā vāsyā 0 puruṣasya” iti | yāḥ kāściddhāsya vāsayogyā āśrayārhāḥ brahmaṇo'gyāstanavo'gyāḥ śreṣṭhā abhidhyāyet | yadvā asya brahmaṇo yā vā yāḥ kaścidagyāstanava iti yojanā | asmin pakṣe dairghyavisandhau chāndasau | tā brahmabuddhyā 'bhidhyāyet, arcayet puṣyopahārādinā pūjayet pritamāsu hṛdaye vā, nihuyācca tattadupāsyadevatātmābhimānenādhyātmaparicchedābhimānaṃ svābhāvikaṃ devatāyā ātmabhāvāpādanena hi-

4.5.4

pṛthaggamyādidevatātvaṃ ca nihuyāt parityajet | caśabdo dhyānārcananihuvānāṃ samuccayārthaḥ | tathāca śrutyantaraṃ [ 'taṃ yathoyathopāsate tadeva bhavati' ] iti | 'devo bhūtvā devānapyeti' [ iti 'ca | yata evaṃ devatātmabhāvanayā brahmatanubhūtā devatā upāste, atastābhirbrahmatanurūpadevatābhiḥ sahaiva tadaikātmyaṃ prāpyeti yāvat | uparyyupari lokeṣu janatapaḥsatyalokeṣu carati upāsanātāratamyāllokaphalavikalpaḥ | tatra tatropāsanāphalāni tattaddevatātmanā bhuṅka ityarthaḥ | yadyayaṃ devatātmamātradṛṣṭistadā bhogānte punarihāvartate, [ “apratīkālambanānayatīti bādarāyaṇa” iti nyāyāt | atha yadi brahmāpyahaṅgrahopāsakastadā kṛtsnakṣaye kṛtsnasya sarvadevatātmanaḥ satyalokasthasya hiraṇyagarbhasya kṣaye avasāne sampūrṇabrahmarūpaḥ san puruṣasya pūrṇasya parabrahmaṇa ekatvaṃ sāyujyameti gacchati kramamuktimupaitītyarthaḥ | abhyāsaḥ prapāṭhakasamāptyarthaḥ | atreyaṃ vyavasthā | kāryakāraṇopādhidvayavilāpanena pratyagekarasatayā brahma dhyāyata ihaiva sākṣānmuktiḥ, prārabdhaphalaśeṣabhogāya dehasthitāvapi sa mukta eva | yaḥ punaḥ kāryyakāraṇabrahmopāsakaḥ sa brahmāpyahaṅgrahādbrahmaloke'rcirādimārgeṇa gatvā tatropāsanaphalabhogāvasāne tatrotpannasamyaktattvajñānānmuktimupaiṣyatītyasya kramamuktiḥ | ye punaḥ pratīkopāsakā annaṃ brahma prāṇo

Linked texts (1)