Maitrayaniya Upanishad 6.13
Maitryupaniṣaddīpikā (Rāmatīrtha) 6.13
- Language
- Sanskrit
6.13.1
sambhajanīyaṃ smṛtaṃ jñātaṃ | annaṃ bahu kurvīta tadvratamiti śrutyantarāt | annaṃ paśūnāṃ prāṇināṃ prāṇaḥ, annāt prāṇā bhavantīti śruteḥ | annaṃ jyeṣṭhaṃ prathamajaṃ rasādyapekṣayā pūrvasiddhatvāt | annaṃ hi bhūtānāṃ jyeṣṭhamiti śrutyantarāt | annaṃ bhiṣak bheṣajaṃ kṣudvādhinivartakaṃ smṛtaṃ, tasmāt sarvauṣadhamucyata ityannaṃ prakṛtya śravaṇāditi ślokārthaḥ | punarasyaivātmanaḥ kālātmakāditye dṛṣṭiṃ vidhātumuttaramanuvākatrayaṃ pravartate, tatrānnasya kālādhīnatvāt kālasya cādityādhīnatvādannopāsanānantaraṃ kālādityopāsanavidhānamiti saṃgatiṃ vivakṣan kālātmānaṃ stauti " athānyatrāpyuktamannaṃ 0 dūtyevaṃ hyāha " iti | athetyupāsanāntaropakramārthaḥ | anyatrāpi kālaviṣaye idamuktaṃ, anyatrāpyuktamiti vā | annaṃ vai prasiddhamasya prāṇijātasya sarvasyāśeṣasya yoniḥ kāraṇaṃ, kālaścānnasya yonirityanuvartate, kālena hyannaṃ prasūyate, sūryaḥ savitā kālasya yoniḥ, tasya hi kālanirmātṛtvaṃ prasiddhaṃ | tatra kālasvarūpatatpramāṇayorabhāvātkathaṃ kālo'nnasya yonirityata āha tasyaitadityādinā | tasya kālasyaitadrūpaṃ rūpyata iti rūpaṃ svarūpaṃ, kiṃ tat yannimeṣādernimeṣakalākāṣṭhādyavayavapracayāt saṃbhṛtaṃ
6.13.2
ghaṭitaṃ dvādaśamāsātmakatvāt dvādaśātmakaṃ vatsaraṃ saṃvatsararūpamasti, etat tasya rūpamiti sambandhaḥ| tathā coktaṃ śrībhāgavate 'yo'yaṃ kālastasya te'vyaktabandhośceṣṭāmāhuśceṣṭate yena viśvaṃ | nimeṣādirvatsarānto mahīyāṃstaṃ tveśānaṃ kṣemadhāma prapadye' iti | nimeṣādisaṃvatsarāntavyavahārāśrayaḥ kāla iti kālasvarūpamuktaṃ bhavati | idānīmuktalakṣaṇaḥ saṃvatsarākhyaḥ kālastadavayavaireva prameya iti vivakṣaṃstāvatkālākyavān sthūlatamādikrameṇa vyutpādayati, etasyetyādinā | etasya saṃvatsarātmanaḥ kālasya dvādaśa māsāḥ saṃvatsara iti śruterdvādaśamāsātmakasyārddhamuttarāyaṇaṣaṇmāsarūpamāgneyamagnidevatyamauṣṇyapradhānatvādasya ṣaṇmāsasya | arddhaṃ vāruṇaṃ varuṇadevatyaṃ dakṣiṇāyanaṣaṇmāsarūpaṃ jalapradhānatvādasya ṣaṇmāsasyetyarthaḥ | tathā ca tāpodakayoḥ kāryayoḥ paryāyeṇa niyatapravṛtyanyathānupapattyā yastaddhetubhūto'rthaḥ kalpyate sa kāla ubhayāyanānugataḥ saṃvatsarātmā siddhaityarthaḥ | idānīmayanāvayavabhūtān māsān vyutpādayiṣyaṃstadupodghātatayā nākṣatramayanadvayaṃ prakalpya taddvārā kālasadbhāvakalpanāmāha, maghādyamiti | maghānakṣatramārabhya śraviṣṭhākhyanakṣatrasyārddhamarddhāvasānaṃ yāvat savitā
6.13.3
krameṇa nīcaiḥ krameṇa svacāragatyā bhuṅkte tāvadāgneyamagnidevatyaṃ, tatra hi kāle'gnirdaiva iva śītātairmanuṣyairupāsyate | tathā sārpādyaṃ sarpadevatyamaśleṣānakṣatraṃ sārpaṃ, tatprabhṛtiśraviṣṭhottarārddhāntaṃ yāvat savitā utkrameṇorddhamārgakrameṇa svacāragatyā bhuṅkte tāvat saumyaṃ somadevatyaṃ tasmin hi kāle candrastāpātairmanuṣyairdeva ivopāsyata iti | atra śraviṣṭhārddhāyaṃ sārpāntamiti yadyapi vaktumucitaṃ tathāpi yathā vibhaktayoḥ samayayoḥ svabhāvavailakṣaṇyaspaṣṭīkaraṇārthaṃ sārpādyamityuktaṃ śraviṣṭhāyāṃ savitari vartamāne śītānuvṛttestadādyagrahaṇe hi na spaṣṭaḥ svabhāvabhedo nirdiṣṭaḥ syāditaratra tu spaṣṭastatra tāpaprācurye vivādābhāvāt, tathā ca svabhāvabhedaprakaṭīkaraṇāyā'rtha eva kramo vivakṣito na nakṣatrapāṭhakrama iti bhāvaḥ | atrāpi śītoṣṇayorniyatapravṛttihetukālakalpanā pūrvavat draṣṭavyā | idānīmuktaiḥ saptaviṃśatinakṣatrairdvādaśarāśyavacchedena māsaklṛptimāha, tacceti | tatra teṣu nakṣatreṣu nava aṃśā yasmiṃstannavāṃśakaṃ, yadekaikaṃ navāṃśakaṃ tadātmanaḥ saṃvatsarātmana ekaiko'vayava iti yojyaṃ | aṃśaḥ pādaḥ navāṃśā nava pādāḥ sapāda-
6.13.4
danakṣatradvayāvacchinna eko rāśiḥ sūryyagatyanusāreṇaiko māsaḥ saṃvatsarātmanaḥ kālasyaiko'vayava ityuktaṃ bhavati | tathā ca tattanmāsasvabhāvabheda niyamenāpi kālakalpanamunneyaṃ | etatsarvvaṃ sacārakavidhaṃ, cārassaṅkramaṇaṃ nakṣatrādiṣu paribhramaṇaṃ, tatra vidhā prakāraḥ, tayā vidhayā sahitaṃ sacārakavidhaṃ | etacca jyotiḥśāstrāt kalādikālāvayavagaṇanayā sūryyacāramālocya sarvvamavadheyamiti tātparyārthaḥ | uktairevāvayavaiḥ kālo'numeya ityatra hetumāha saukṣmyāditi sūkṣmatvādityarthaḥ | indriyāgocaratvāt kālasyaitat pūrvoktamayanādirūpaṃ pramāṇaṃ kālāstitve, tatrānubhavaṃ saṃvādayati, anenaiva hi pūrvoktaprakāreṇa kālaḥ pramīyate samyagavadhāryyate na pratyakṣādinetyarthaḥ | kimevaṃ pramāṇopanyāsenāsti cet kālaḥ svayameva dṛśyeteti mandāśaṅkāyāmāha neti, anādimāyāvacchinnacidvilāmarūpasya kālasya jaḍatvāt prameyāntaravanmānādhīnasiddhikatvamityarthaḥ | yadi kālasya prameyatvaṃ tarhi nimeṣādīnāmapi kālāvayavānāṃ kālatvāviśeṣādabhede sati kathaṃ kālena kālaprameyatvata āha
Linked texts (1)
- Maitrāyaṇīyopaniṣad — Sanskrit