Maitrayaniya Upanishad 6.16
Maitryupaniṣaddīpikā (Rāmatīrtha) 6.16
- Language
- Sanskrit
6.16.1
ādityo brahmetyādeśa ityatretyarthaḥ | sarvathāpyādityo brahmetyevaṃ hyāha mantraḥ | hotā haviṣaḥ prakṣeprā yajamāna ṛtvig vā, bhoktā haviṣaḥ svīkartā devatāviśeṣaḥ, haviścarvādikaṃ, mantrastatprakṣepasādhanatvena vihitaḥ, etaiḥ sarvaiḥ sādhyo yo yajñaḥ sa ko viṣṇuḥ, yajño vai viṣṇuriti śruteḥ | prajāpatiḥ prajānāṃ pālayitā īśvaraḥ karmaphaladātā, evaṃvidho yo jagaddhetukalāpaḥ sa sarva eṣa evetyadhyāhāraḥ, kaḥ yo'muṣmin dūrasthe maṇḍale bhāti prakāśate, kim̐lakṣaṇaḥ kaścidekaḥ yaḥ kaściditi vā sambandhaḥ, prabhuḥ svatantra īśvaraḥ, sākṣī sākṣāt sarvadraṣṭetyarthaḥ | idānīmādityapratīkopāsanaprasaṅgenādityāntaryāmiṇo brahmaṇa upāsanāviśeṣaṃ vidhitsannāha "brahma ha vā 0 ya evaṃ veda" iti | brahma ha paramātmā vai eva idaṃ kālasūryāgnyādikaṃ jagadagre sṛṣṭeḥ pūrvamāsīt brahmaṇo'vibhaktameva sarvaṃ vaṭabīja iva mahān vaṭa āsīdityarthaḥ | ata eva sa paramātmaikaḥ sajātīya-
6.16.2
vijātīyavastvantaraśūnyaḥ tarhi kiṃ vaṭabījavatsūkṣmo netyāhānanto'paricchinno deśataḥ kālato vastutaścāsaṃṅkucita ityarthaḥ | uktamānantyamupapādayati prāgananta ityādinā, prācyādiṣu daśasvapi dikṣu paricchedarahitatvāt sarvato'nanta ityarthaḥ | tarhi yāsu dikṣvāparicchedastā diśo'nyāḥ santīti tat eva vastuparicchedo'sya syāditi kuto niraṅkuśamānantyamityata āha, na hyasyeti | asyāśrayatayā prācyādidiśo na hi kalpante na vastutaḥ santītyarthaḥ | atha tathā tiryaṅ vā'vāṅ corddhvaṃ vā digbhedo'sya na kalpata ityarthaḥ | deśo vā deśasambandhi vā vastu kimapyasya paricchedakaṃ nāstītyabhiprāyaḥ | yato'nūhya eṣa paramātmā na kenāpyūhyate dhāryata ityanūhyo na kacidāśrita ityarthaḥ | tathā ca śrutyantaraṃ ‘sa bhagavaḥ kasmin pratiṣṭhita iti sve mahimni’ (chāṃ0 u0) iti | ‘anyo hyanyasmin pratiṣṭhitaḥ’ iti ca | anūhyatve hetvarthaṃ viśeṣaṇaṃ, aparimita iti | yaddhastvhyate tatparimitaṃ dṛṣṭaṃ, ayaṃ paramātmā na parimitaḥ, pūrṇaṃ puruṣeṇa sarvamiti sarvātiśāyitvaśravaṇāt, ato'nūhya ityarthaḥ | aja ityaparimitatve hetuḥ, yajjanmavat tatparimitaṃ taddhi kvacit
6.16.3
kadācit kiñcidityullikhyate, ayaṃ tu 'na jāyate mriyate vā' iti śruterajo'to na parimita ityarthaḥ | paramātmāpi janmavān kāraṇatvāt mṛdādivadityata āha, atarkya iti | na tarkagamya ityarthaḥ | na sāmānyato dṛṣṭānumānādirūpeṇa tarkeṇāyamīdṛg dharmaka iti vyavasthāpayituṃ śakyate 'nāvedavinmanute taṃ bṛhantaṃ' 'naiṣā tarkeṇa matirāpaneyā' ityādiśrutibhistarkāgocaratvapratipādanāt, śrutyekagamye'rthe śrutiviruddhasyānumānasyāseqnudayācceti bhāvaḥ | atarkyatve heturacintya iti | yat tarkyate tanmanaso gocare vartate svayañca manogocaro nāyaṃ | tathā 'na tasya kāryaṃ karaṇañca vidyate na cāsya kaścijjanitā na cādhipaḥ' (śve0| u0) 'yato vāco nivartante aprāpya manasā saha' iti śruterityarthaḥ | tatrāsaṅgatvaṃ hetumāha eṣa ākāśātmeti ākāśavadasaṅgaḥ ātmā svarūpaṃ yasya sa tathā | na hi manasā'sambaddhaṃ manovedyaṃ bhavedatiprasaṅgāt, 'asaṅgo hyayaṃ puruṣaḥ' (bṛhadā0) iti śruternāsya manaḥsarga ityarthaḥ | tata evaṃvidhasyānantye na ko'pi vighna iti siddhaṃ | ito'pyayamananta eṣṭavya ityabhipretyāha evaiṣa iti | eṣa evetyanvayaḥ, kṛtsnakṣaye sarvajagatpralaye eka evaiṣa paramātmā jāgarti apracyutasvabhāvo vartate, anyat kimapi tadā nābhūdityarthaḥ | tathā ca śrutyantaraṃ 'ātmā vā idameka evāgra āsīnnānyat kiñcana miṣat' (aitareyopa0) iti |
6.16.4
etadeva sarvavikārakāraṇatvena sarvādhiṣṭhānatayā spaṣṭīkaroti ityetasmāditi | itiśabda uktaviśeṣaṇasamāptyarthatvena pūrveṇa vā'nveti | etasmādityeva pratīkamidaṃ | eṣa eva kṛtsnakṣaya eko jāgarttīti yato'ta etasmādityādye pratīke yojanā | etasmādākāśāt prasiddhānbhūtākāśādārabhya yadidaṃ jagaccetāmātraccetyamātramiti yāvat, caitanyābhāsavyāptatvenopalabhyamānatvāccetyamapi cetāmātramucyata iti draṣṭavyaṃ | ākāśādisarvaṃ jagadeṣa khalu paramātmā bodhayati bodhavyāptaṃ karoti pālayatītyarthaḥ | kiñcānenaiva paramātmanedaṃ dhyāyate dhyānamātreṇotpādyate ‘so'kāmayata bahu syāṃ prajāyeya’ iti ‘idaṃ sarvamasṛjata’ iti ca śruteḥ | asmiṃścāsminneva pratyastaṃ pralayaṃ yāti ekātmatāṃ gacchatītyarthaḥ | tasmādeka evaiṣa kṛtsnakṣaye jāgartītyupapannamasya sarvadaivānantatvamiti bhāvaḥ | evamupāsyasya paramātmanaḥ svābhāvikaṃ svarūpamupavarṇya tasyopāsanādhiṣṭhānaṃ nirddiśannāhāsyeti | asya paramātmana etadyadvakṣyaktaṃ bhāsvaraṃ svaprakāśaṃ jagadavabhāsakaṃ rūpaṃ svarūpaṃ yadrūpamamuṣminnāditye prasiddhe tapati āditye sthitaṃ sa jagat tāpayati prakāśayati ca, etadasya rūpamiti | kiñcādhūmake'gnau yajjyotistadapyasyaiva rūpamiti sambandhaḥ |
Linked texts (1)
- Maitrāyaṇīyopaniṣad — Sanskrit