Maitrayaniya Upanishad 6.7
Maitryupaniṣaddīpikā (Rāmatīrtha) 6.7
- Language
- Sanskrit
6.7.1
bhedaśaṅketi bhāvaḥ | upādhyanvaye bhedadarśanaṃ vyapadeśabhedañcopapādya tadvyatireke tadvyatirekamupapādayati yatrādvaitībhūtamiti | yatra yasyāmavasthāyāṃ suṣuptyādau sarvopādhyuparamādadvaitībhūtaṃ vijñānaṃ tattetyadhyāhāraḥ tadā kāryakāraṇakarmabhirviṣayakaraṇakriyābhiravacchedakairnirmuktamasaṃsṛṣṭaṃ ataeva nirvacanaṃ viśeṣasañjñāvacanaśūnyaṃ anupamamevānaupamyamupamārahitaṃ svataḥ nirviśeṣamityarthaḥ | ataeva nirūpākhyamaprameyamidaṃ tadityullekhāyogyamityarthaḥ | kimevaṃ niṣedhamukhenocyate, idaṃ taditi kasmānnocyata iti śaṅkate, kiṃ taditi | aśakyaṃ tathā vaktumityuttaramāha avācyamiti | sarvavāgvyāpāroparame yadavaśiṣyate sarvoparamasākṣitvena tadadvaitaṃ vijñānaṃ svābhāvikamātmarūpamiti bhāvaḥ | tathā ca bṛhadāraṇyake 'yatra hi dvaitamiva bhavati taditara itaraṃ paśyati' ityādinā dvaitadarśanasyābhāsatāmuktvā 'yatra tvasya sarvamātmaivābhūt tat kena kaṃ paśyet' ityādinā'dvaitamātmatattvamupapādayati śrutiḥ | tasmādanāmarūpakriyasyātmano nāmarūpakriyā avidyākalpitaprapañcopādhinibandhanā eveti paramārtha iti |
6.7.2
yadyapyevaṃ śārīrasyātmano na bhedaḥ pāramārthikastathāpyadhidaivādādityātmana īśvarādayaṃ bhinna iti śaṅkāṃ vārayan asyaiva brahmādayo'pi vibhūtaya ityetameva mahaukaroti “eṣa hi khalvātmegānaḥ 0 induriti” iti | ya īśānādibhiḥ śabdairupadiśyate śrutismṛtipurāṇeṣu sa eṣa hi khalu yaḥ pūrvānuvākānte nirdiṣṭaṃ eṣa eva nānya ityarthaḥ | tatra rudrāntastamaḥpradhānamāyopādhikaḥ, haṃsānto rajaḥpradhānamāyopādhikaḥ | śāstā viṣṇurnārāyaṇa iti śuddhasattvapradhānamāyopādhikaḥ | jagatsaṃhārasṛṣṭisthitihetutayābhivyaktaviśeṣāstattatsaṃjñābhājo ye jāyante te sarve'pyayamātmetyabhiprāyaḥ | ayamevārko'rcyaḥ pūjyaḥ sarvatatphalāśrayatvāt, tathāca śrutiḥ ‘eṣa vā aśvamedho ya eṣa tapati tasya saṃvatsara ātmāyamagnirarkaḥ’ (bṛhadā0 a0 4) iti | savitṛśabdo vyākhyātaḥ | ayamevātmā pṛthivyādirūpeṇa dhātā sarvasya dhārayitā, vidhātā pitrādirūpeṇa putrādīnāṃ nirmātā, samrāṭ sārvabhaumo rājā, indraḥ svarāṭ svargādhipatiḥ, induścandramā prasiddhaḥ, ete sarve'pyeṣa evātmeti | kiñca na kevalametāvat “ya eṣa 0 hiraṇmayenāṇḍena” iti | yastapati jagadabhitapati savitā
6.7.3
mo'pyeṣa eveti yojanā | kathaṃ tarhi sa ātmarūpeṇa na vibhāvyata ityata āhāgniriveti | yathā mahatā jvālājaṭilenāgninā'gniḥ dīpo mandaḥ pihita ācchanno bhavati evaṃ sahasrākṣeṇānekacchidravatā hiraṇmayena tejomayenāṇḍena maṇḍalātmakena brahmāṇḍena vā pihita ācchāditaḥ, ato nātmarūpeṇa dṛśyata ityarthaḥ | tathāca mantravarṇaḥ, ‘hiraṇmayena pātreṇa satyasyāpihitaṃ mukhaṃ’ iti | yasmādayamātmaiko'pyekarūpo'pyupādhibhiraneko'nekarūpa iva ca vibhāvyamāna upādhyāvṛttanijasvarūpastasmāt mumukṣubhirāvaraṇanirākaraṇena taddarśane yatna āstheya ityupadiśati “eṣa vā ॰ upalabhaitenamiti” iti | eṣa evādhyātmadhidaivarūpeṇa vibhāvyamāna ātmā kiṃsvarūpa iti jijñāsitavyo jñātumeṣṭavyaḥ, tattattvajñānaṃ sampādayituṃ gurūpasattiḥ kāryetyarthaḥ | vijñānasampādanaprakāramāhā'nveṣṭavyo gurūpadiṣṭavākyamaryādāmāśrityānveṣaṇena mananenāvadhāraṇīya ityarthaḥ | tatra ‘vedāntavijñānasuniścitārthāḥ saṃnyāsayogādyatayaḥ śuddhasattvāḥ’ iti śrutimāśritya saṃnyāsamātmajñānāṅgamapadiśati sarvabhūtebhya iti | sarvabhūtābhayadānaṃ saṃnyāsaḥ sa ca karmaparityāgalakṣaṇaḥ taṃ kṛtvetyarthaḥ, saṃnyasya gurubhyaḥ sabrahmacāribhyaśca
6.7.4
śravaṇamanane sampādyānantaramaraṇyaṃ vijanaṃ deśaṃ manaḥprasādakaraṃ gatvātha tadā indriyārthān vāhyān dūrataḥ kṛtvāntaḥśarīra evātmānamanviṣya nididhyāsanaṃ kurvan svāccharīrāt sthūlasūkṣmalakṣaṇedenamātmānamupalabheta sākṣātkāravān bhavedityarthaḥ | itiśabdaḥ prāsaṅgikopadeśasamāptyarthaḥ | idānīṃ prakṛte prāṇādityayorekatve praśnopaniṣadgataṃ mantramudāharati “ viśvarūpaṃ ॰ sūryyaḥ” iti | pūrvārdhe dvitīyāntāni padāni prathamāntatvena vipariṇeyāni, udayatīti kriyāyogārthaṃ | viśvāni nīlapītādīni rūpāṇi yasya sa viśvarūpaḥ ‘ asau vā ādityaḥ piṅgala eṣa śukla eṣa nīla eṣa pīta eṣa lohitaḥ ’ iti śruteḥ | harati sarveṣāṃ prāṇināmāyūṃṣi bhaumān vā rasāniti hariṇaḥ | jātaṃ jātaṃ vetti sarvapravṛttitsākṣitveneti vā jāte jāte vidyate sarvadehagatoṣmyarūpeṇa sarvacakṣuradhiṣṭhātṛtveneti vā jātavedāḥ | paramayanaṃ parāyaṇaṃ sarvabhāsāmāśraya iti yāvat | jyotirekaṃ jyotirātmanā eka ityarthaḥ, yadvā jyotiḥ prakāśasvabhāvaḥ eko'dvitīyaḥ sūryya ekākī caratīti śruteḥ | tapati sarvaṃ santāpayati śoṣayatīti tapan | sahasraraśmirapari-
Linked texts (1)
- Maitrāyaṇīyopaniṣad — Sanskrit