Muṇḍaka Upaniṣad 2.2.8
Muṇḍakaprakāśikā (Raṅgarāmānuja) 2.2.8
- Language
- Sanskrit
2.2.8
manomayaḥ prāṇaśarīranetā pratiṣṭhito'nne hṛdayaṃ sannidhāya | tad vijñānena paripaśyanti dhīrā ānandarūpamamṛtaṃ yadvibhāti ||
2.2.8.p1
pra.dī. - dhīrāḥ antaryāmiṇaṃ paripaśyanti ityāha - manomayaḥ prāṇaśarīranetā iti | manomayaḥ - pariśuddhamanobhirgrāhyaḥ prāṇaśarīranetā prāṇaśca śarīraṃ ca prāṇaśarīraṃ tasya netā | yadvā prāṇaḥ śarīraṃ yasya prāṇaśarīraḥ netā prabhuḥ sa cāsau anne pratiṣṭhitaḥ - annapariṇāmabhūtadehasthitaḥ antaryāmitayā paramātmā sthita ityarthaḥ | tasmin hṛdayam - cittaṃ sannidhāya - ānandarūpaṃ amṛtam - amṛtavadbhogyaṃ yatparaṃbrahma vibhāti tat - paraṃbrahma dhīrāḥ - dhiyā ramanti iti dhīrāḥ prajñāśālinaḥ vijñānena - vijñānaśabditadarśanasamānākārajñānena paripaśyanti - sākṣātkurvanti ||
2.2.8.p2
pra. - manomayaḥ prāṇaśarīraneteti | manomayaḥ - viśuddhamanogrāhyaḥ | prāṇaśarīranetā - prāṇaśca śarīraṃ ca prāṇaśarīram | tasya netā | jīvasya prāṇaśarīralambhaka ityarthaḥ | yadvā manomayaḥ prāṇaśarīro bhārūpaḥ (chāṃ.u. 3-14-2) iti śruteḥ prāṇaḥ śarīramasya prāṇaśarīraḥ ; sa cāsau netā ca | prabhurityarthaḥ | adhibhūrnāyako netā prabhuḥ (a.ko. 3-11) iti hi naighaṇṭukāḥ | anne - annapariṇāme śarīre pratiṣṭhito yaḥ - tasmin cittaṃ hṛdayaṃ saṃnidhāyā tad vijñānena paripaśyanti dhīrā ānandarūpamamṛtaṃ yadvibhāti | amṛtam aspṛṣṭasaṃsāragandham ānandarūpaṃ yadvibhāti, tadbrahma vijñānaśabditena darśanasamānākāreṇa upāsanena dhīrāḥ - prajñāśālinaḥ paripaśyanti - sākṣātkurvanti ityarthaḥ ||
2.2.8.p3
ā.bhā. - sa eva hi manomayaḥ saṃkalpamayaḥ saṃkalpamātreṇaivāsya pratiprāṇihṛdayaguhāpraveśaḥ | na tu jīvātmavat karmavaśeneti bhāvaḥ | prāṇaśarīranetā - prāṇaḥ mukhyaprāṇaḥ sarvendriyāṇi ca śarīraṃ ca annapariṇāmabhūtaṃ śiraḥpāṇyādilakṣaṇaṃ tayornetā nāyakāḥdhiṣṭhātā yadvā śarīrapadena sūkṣmaṃ śarīramucyate prāṇaśabdena ca jīvanavān jīvātmā | prāṇaśarīrayoḥ jīvātmasūkṣmaśarīrayoḥ netā ekasmād dehād
2.2.8.p4
dehāntaraṃ prati prāpakaḥ paramātmapreraṇayaiva śarīrāntaraṃ prati gamanābhāvat anne - annamaye annapariṇāmabhūte annaśarīre pratiṣṭhito vartata iti śeṣaḥ | sāketākhyadivyadhāmapratiṣṭhito'pi paramapuruṣaḥ śrīrāmaḥ svasaṃkalpamātreṇa pratijīvaśarīraṃ pratiṣṭhita āste | rūpaviśeṣeṇa yuktaḥ san iti bhāvaḥ | tasmin hṛdayaguhāntarvartamāne paramātmani hṛdayaṃ mano'ntaḥkaraṇam ityetat | sannidhāya - niveśya taddhyānaparo bhūtvetyetat | dhīrā - vivekino vijñānena sākṣātkārarūpeṇa tadakṣaraṃ paramapuruṣamiti yāvat | paripaśyanti - pari paritaḥ sarvataḥ | pūrṇatayeti yāvat | paśyanti - upalabhante | tatkīdṛśam ityatrāha - yadakṣaraṃ brahma ānandarūpam anavadhikātiśayasukhātmakam | amṛtam - avināśi saṃsāralepavarjitamiti vā vibhāti - prakāśate | hṛdayaguhāśayamevākṣarabrahma dhīrā - dhyānarūpopāsanadvārā amṛtattvānandarūpatayā prakāśamānaṃ pūrṇatayā sākṣātkurvanti ityarthaḥ ||
2.2.8.p5
su. - evambhūto'pyayamanne - śarīre, hṛdayaṃ sannidhāya - saṃgatya pratiṣṭhitaḥ | kiṃ karmaṇā ? netyāha - manomayaḥ - manaḥśabdena saṅkalpo lakṣyate, saṅkalpapracuraḥ, saṅkalpa evāsya hṛdayaguhāpraveśe sādhanaṃ na karma ityarthaḥ | saṃkalpamātreṇa hṛdaye avatīrṇa iti yāvat | kasmai phalāya ? prāṇaśarīranetā - prāṇo jīvaḥ, śarīramannapariṇatiḥ, tayorubhayoḥ niyāmakaḥ | niyamanameva prayojanam ityuktaṃ bhavati | tadvijñānena - tasyāsyāntaryāmisvarūpasya vijñānena - viśiṣṭajñānena | paripaśyanti - paritaḥ sākṣātkurvanti | kiṃ tat ? ānandarūpamamṛtaṃ yadvibhāti - ānanda eva rūpaṃ divyākārasvarūpaṃ vā yasya tat | viśeṣeṇa pare vyomni brahmapure prakāśate nityamuktānām ||
2.2.8.p6
yadvā - antaścarate bahudhā jāyamāna iti nirdeśamātreṇāyameva jīva iti na bhramitavyam , dvau hyasmin śarīre nivasataḥ, nivasatornirūpake ca bhidyete, tathā tattadadhiṣṭheyākāraśca, tadanya eva jīvādayam | tathāhi - yaḥ sarvajñaḥ sarvavidyasyaiṣa mahimā bhuvi, eṣa hi sarvajñaḥ sarvaśaktaḥ sannihitaḥ, aparastu na tathā, kintu manomayaḥ prāṇaśarīranetā manomayaḥ - jīvaḥ svayaṃ jñānamayo'pi karmaṇā saṅkucitajñānaprabho manasopādhinā samāśliṣṭastadvṛttipracurastanmayo bhūtvā saṃkalpavikalpādi samutthitarāgadveṣādyabhibhūto duḥkhasāgaranimagno vartate | mayaḍatra prācurye | manaḥśabdo mānasavṛttiparaḥ | yato manomayaḥ, tata eva prayāṇakāle mano yadanudhāvati, tadanuprāṇānām - indriyāṇāṃ mukhyaprāṇasya, sūkṣmaśarīrasya ca netā | yathā dahyamāne kuṭīre bhikṣukaḥ sapadi dagdhāvaśiṣṭaṃ gṛhītvā'pasarpedevamapasarpannayaṃ phalguḥ yasyaiṣa mahimā bhuvi, sa tena sahaikasminpradeśe vasatimātreṇa kathaṃ tadabhedī syāt | evaṃ yadyapi dvābhyāmadhiṣṭhitaṃ śarīramekam , adhiṣṭheyākārastu bhidyate, divye brahmapure vyomani hyeṣa pratiṣṭhitaḥ - eṣa sarvajñaḥ prajā rakṣituṃ rājā pura iva pure asmin śarīre pratiṣṭhitaḥ | ato brahmaṇaḥ puramidamiti brahmapuramiti nirdeśaśca svarasaḥ | puraśabdasvārasyāt , ṣaṣṭhī svasvāmibhāvasambandhameva utsargato bodhayet | purasya rakṣaṇaṃ ca paurāṇāṃ niyamanadvāraiveti paurasthānīyasya jīvasya niyāmyatvaṃ gamyate | divyaśabda āścaryaparaḥ | vicitrā dehasampattiḥ (vi.ta.) iti hi smaryate | utkṛṣṭaparo vā | mānuṣaśarīrasya vidyādhikārāpādakatayetarata utkṛṣṭatā | paśvādibhyo jñānaprasaraṇādhikyena dyotanayogādvā tathoktiḥ | vyomani iti vyomatvena viśiṣya nirdeśādadhivasiturmālinyānāpādakatā śarīrasambandhasya vyajyate | manomayastu pratiṣṭhito'nne - attā'yamanne pratiṣṭhitaḥ, mamedamattuḥ phalabhogāyeti ramate iti yāvat | vyomani ityanuktvā hṛdayaṃ sannidhāyeti salepadravyanirdeśena śarīrasambandhena jīvasya sukhaduḥkhādiyogarūpamālinyasambhavaḥ vyajyate | tadevamanayorvailakṣaṇyamuktvā prakṛtamupasaṃharati - tadvijñānena iti | tasya jīvātmano vijñānena - prakṛtiviviktasvarūpacintanena aṅgabhūtena, tatsannihita- mānandarūpamamṛtaṃ yadvibhāti paramātmasvarūpamuktasarvajñatvādiguṇaviśiṣṭam , taddhīrāḥ sākṣāt kurvanti | etena pratyagātmasvarūpamasākṣātkṛtavatāṃ pārśvasthasya paramātmanaḥ sākṣātkāro na bhavediti vyajyate | tat vijñāneneti vā pṛthakpadacchedaḥ | anayormadhye yadānandarūpamamṛtaṃ
Linked texts (1)
- Muṇḍakopaniṣad — Sanskrit