Muṇḍaka Upaniṣad 4.2
Muṇḍakopaniṣadbhāṣya 4.2
- Language
- Sanskrit
Contents
- 4.2.1 — 3 parts
- 4.2.1-2 — 8 parts
- 4.2.6 — 2 parts
- 4.2.6-2 — 1 part
- 4.2.7 — 3 parts
- 4.2.8 — 1 part
- 4.2.10 — 1 part
- 4.2.10-2 — 3 parts
- 4.2.11 — 1 part
- 4.2.11-2 — 1 part
4.2.1
arūpaṃ sadakṣaraṃ kena prakāreṇa vijñeyamityucyate -
2.2.1
āviḥ saṃnihitaṃ guhācaraṃ nāma mahatpadamatraitatsamarpitam| etatprāṇannimiṣacca yadetañjānatha sadasaddhareṇyaṃ paraṃ vijñānādyadvariṣṭhaṃ prajānām ||
4.2.1.p1
āviḥ prakāśaṃ saṃnihitaṃ vāgādyupādhibhirjvalatīti śrutyāntarācchabdādīnupalabhamānāvadavabhāsate| darśanaśravaṇamananavijñānādyupādhidharmairāvirbhūtaṃ sallakṣyate hṛdi sarvaprāṇinām| yadetadāvirbrahma saṃnihitaṃ samyak sthitaṃ hṛdi tadguhācāraṃ nāma guhāyāṃ caratīti darśanaśravaṇādiprakārairguhācaramiti prakhyātam| mahatsarvamahattvāt| padaṃ padyate sarveṇeti sarvapadārthāspadatvāt|
4.2.1.p2
kathaṃ tanmahatpadamityucyate| yato'trāsminbrahmaṇyetatsarvaṃ samarpitaṃ praveśitaṃ rathanābhāvivārāḥ| ejaccalatpakṣyādi, prāṇatprāṇiti prāṇāpānādimanmanuṣyapaśvādi, nimiṣacca yannimeṣādi kriyāvadyaccānimiṣaccaśabdātsamastametadatraiva brahmaṇi samarpitam|
4.2.1.p3
etadyādāspadaṃ sarvaṃ jānatha he śiṣyā avagacchatha tadātmabhūtaṃ bhavatāṃ sadasatsvarūpam| sadasatormūrtāmūrtayoḥ sthūlasūkṣmayostadvyatirekeṇābhāvāt| vareṇyaṃ varaṇīyaṃ tadeva hi sarvasya nityatvātprārthanīyam| paraṃ vyatiriktaṃ
4.2.1-2
vijñānātprajānāmiti vyavahitena sambandha| yallaukikavijñānāgocaramityarthaḥ| yadvariṣṭhaṃ varatamaṃ sarvapadārtheṣu vareṣu taddhyekaṃ brahmātiśayena varaṃ sarvadoṣarahitatvāt ||
4.2.1-2.p1
kiṃ ca -
4.2.1-2.p2
2.2.2
4.2.1-2.p3
yadarcimadyadaṇubhyo'ṇu ca yasmiṃllokā nihitā lokinaśca| tadetadakṣaraṃ brahma sa prāṇastadu vāṅmanaḥ tadetatsatyaṃ tadamṛtaṃ tadveddhavyaṃ somya viddhi||2.2.2.||
4.2.1-2.p4
yadarcimaddīptamat, dīptyā hyādityādi dīpyata iti dīptimadbrahma| kiṃ ca yadaṇubhyaḥ śyāmākādibhyo'pyaṇu ca sūkṣmam| ca śabdātsthūlebhyo'pyatiśayena sthūlaṃ pṛthivyādibhyaḥ| yasmiṃllokā bhūrādayo nihitāḥ sthitāḥ, ye ca lokino lokanivāsino manuṣyādayaḥ caitanyāśrayā hi sarve prasiddhāḥ| tadetatsarvāśrayamakṣaraṃ brahma sa prāṇastadu vāṅmano vākca manaśca sarvāṇi ca karaṇāni tadantaścaitanyaṃ caitanyāśrayo hi prāṇendriyādisarvasaṃghātaḥ "prāṇasya prāṇam" (bṛ.u. 4/4/18) iti śrutyantarāt|
4.2.1-2.p5
yatprāṇādīnāmantaścaitanyamakṣaraṃ tadetatsatyamavitathamato'mṛtamavināśi| tadveddhavyaṃ manasā tāḍayitavyam| tasminmanaḥsamādhānaṃ kartavyamityarthaḥ| yasmādevaṃ he somya viddhyakṣare cetaḥ samādhatsva||2.2.2.||
4.2.1-2.p6
kathaṃ veddhavyamityucyate -
4.2.1-2.p7
2.2.3
4.2.1-2.p8
dhanurgṛhītvaupaniṣadaṃ mahāsraṃśaraṃ hyupāsāniśitaṃ sandhayīta| āyamya tadbhāvagatena cetasālakṣyaṃ
4.2.3
tadevākṣaraṃ somya viddhi ||
4.2.3-2
dhanuriṣvāsanaṃ gṛhītvādayaupaniṣadamupaniṣatsu bhavaṃ prasiddhaṃ mahāstraṃ tadastraṃ ca mahāstraṃ dhanustasmiñśaram; kiṃviśiṣṭam ityāha - upāsāniśitaṃ santatābhidhyānena tanūkṛtaṃ saṃskṛtamityetatam, sandhayīta sandhānaṃ kuryāt| sandhāya cāyamyākṛṣya sendriyam antaḥkaraṇaṃ svaviṣayādvinivartya lakṣya evāvarjitaṃ kṛtvetyarthaḥ| na hi hasteneva dhanuṣa āyamanamiha sambhavati| tadbhāvagatena tasmin brahmaṇyakṣare lakṣye bhāvanā bhāvaḥ tadgatena cetasā lakṣyaṃ tadeva yathoktalakṣaṇamakṣaraṃ somya viddhi ||
4.2.4
yaduktaṃ dhanurādi taducyate -
2.2.4
praṇavo dhanu śaro hyātmā brahma tallakṣyamucyate| apramattena veddhavyaṃ śaravattanmayo bhaveti ||
4.2.4-2
praṇava oṅkāro dhanuḥ| yatheṣvāsanaṃ lakṣye śarasya praveśakāraṇaṃ tathātmaśarasyākṣare lakṣye praveśakāraṇamoṅkāraḥ| praṇavena hyabhyasyamānena saṃskriyamāṇastadālambano'pratibandhenākṣare'vatiṣṭhate, yathā dhanuṣāsta iṣurlakṣye| ataḥ praṇavo dhanuriva dhanuḥ| śaro hyātmopādhilakṣaṇaḥ para eva jale suryādivadiha praviṣṭo dehe sarvabauddhapratyayasākṣitayā| sa śara iva svātmanyevārpito'kṣare brahmaṇyato brahma tallakṣyamucyate| lakṣya iva manaḥsamādhitsubhiḥ ātmabhāvena lakṣyamāṇatvāt|
tatraivaṃ satyapramattena bāhyaviṣayopalabdhitṛṣṇāpramādavarjitena sarvato viraktena jitendriyeṇaikāgracittena veddhavyaṃ brahma lakṣyam| tatastadvedhanādūrdhvaṃ śaravattanmayo bhavet| yathā śarasya lakṣyaikātmatvaṃ phalaṃ bhavati tathā dehādyātmapratyayatiraskaraṇenākṣaraikātmatvaṃ phalamāpādayedityarthaḥ ||
4.2.5
akṣarasyaiva durlakṣyatvātpunaḥ punarvacanaṃ sulakṣaṇārtham -
2.2.5
yasmindyauḥ pṛthivī cāntarikṣaḥmotaṃ manaḥ saha prāṇaiśca sarvaiḥ| tamevaikaṃ jānatha ātmānamanyāvāco vimuñcathāmṛtasyaiva setuḥ ||
4.2.5-2
yasminnakṣare puruṣe dyauḥ pṛthivī cāntarikṣaṃ cotaṃ samarpitaṃ manaśca saha prāṇaiḥ karaṇairanyaiḥ sarvaistameva sarvāśrayamekadvitīyaṃ jānatha jānīta he śiṣyāḥ| ātmānaṃ pratyaksvarūpaṃ yuṣmākaṃ sarvaprāṇināṃ ca jñātvā cānyā vāco'paravidyārūpā vimuñcatha vimuñcata parityajata tatprakāśyaṃ ca sarvaṃ karma sasādhanam; yato'mṛtasyaiṣa seturetadātmajñānamamṛtasyāmṛtatvasya mokṣasya prāptaye seturiva setuḥ saṃsāramahodadheḥ uttaraṇahetutvāt tathā ca śrutyantaraṃ "tameva viditvātimṛtyumeti nānyaḥ panthā vidyate'yanāya"(śve.u.3/8,6/15) iti ||
4.2.6
kiṃ ca -
2.2.6
arā iva rathanābhau saṃhatā yatra nāḍyaḥ sa eṣo'ntaścarate bahudhā jāyamānaḥ| omityevaṃ dhyāyatha ātmānaṃsvasti vaḥ pārāya tamasaḥ parastāt ||
4.2.6.p1
arā iva, yathā rathanābhau samarpitā arā evaṃ saṃhatāḥ sampraviṣṭā yatra yasminhṛdaye sarvato dehavyāpinyo nāṭyastasminhṛdaye buddhipratyayasākṣibhūtaḥ sa eṣa prakṛta ātmantarmadhye carate carati vartate; paśyañśṛṇvanmanvāno vijñānanbahudhānekadhā krodhaharṣādipratyayairjāyamāna iva jāyamāno'ntaḥkaraṇopādhyanuvidhāyitvādvadanti laukikā hṛṣṭo jātaḥ kruddho jāta iti| tamātmānam omityevamoṅkārālambanāḥ santo yathoktakalpanayā dhyāyatha cintayata|
4.2.6.p2
uktaṃ vaktavyaṃ ca śiṣyebhya ācāryeṇa jānatā| śiṣyāśca brahmavidyāvidiṣutvānnivṛttakarmāṇo mokṣapathe pravṛttāḥ| teṣāṃ nirvighnatayā brahmaprāptamāśāstyācāryaḥ| svasti nirvighnamastu vo yuṣmākaṃ
4.2.6-2
pārāya parakūlāya| parastātkasmādavidyātamasaḥ| avidyārahitabrahmātmasvarūpagamanāyetyarthaḥ ||
4.2.6-2.p1
yo'sau tamasaḥ parastātsaṃsāramahodadhiṃ tīrtvā gantavyaḥ paravidyāviṣaya iti sa kasminvartata ityāha -
4.2.7
2.2.7
yaḥ sarvajñaḥ sarvavidyasyaiṣa mahimā bhuvi| divye brahmapure hyeṣa vyomnyātmā pratiṣṭhitāḥ|| manomayaḥ prāṇaśarīranetā pratiṣṭhito'nne hṛdayaṃ sannidhāya| tadvijñānena paripaśyanti dhīrāānandarūpamamṛtaṃ yadvibhāti ||
4.2.7.p1
yaḥ sarvajñaḥ sarvavidvyākhyātaḥ taṃ punarviśinaṣṭi;yasyaiṣa prasiddho mahimā vibhūtiḥ| ko'sau mahimā? yasyeme dyāvāpṛthivyau śāsane vidhṛte tiṣṭhataḥ| sūryācandramasau yasya śāsane'lātacakravadajasraṃ bhramataḥ| yasya śāsane saritaḥ sāgaraśca svagocaraṃ nātikrāmanti| tathā sthāvaraṃ jaṅgamaṃ ca yasya śāsane niyatam| tathā cartavo'yane abdāśca yasya śāsanaṃ nātikrāmanti| tathā kartāraḥ karmāṇi phalaṃ ca yacchāsanātsvaṃ svaṃ kālaṃ nātivartante sa eṣa mahimā bhuvi loke yasya sa eṣa sarvajña evaṃ mahimā devo divye dyotanavati sarvabauddha pratyayakṛtadyotane brahmapure, brahmaṇo'tracaitanyasvarūpeṇa nityābhivyaktatvādbrahmaṇaḥ puraṃ hṛdayapuṇḍarīkaṃ tasminyadvyoma tasminvyomnyākāśe hṛtpuṇḍarīkamadhyasthe, pratiṣṭhita ivopalabhyate| na hyākāśavatsarvagatasya gatirāgatiḥ pratiṣṭhā vānyathā sambhavati|
4.2.7.p2
sa hyātmā tatrastha manovṛttireva vibhāvyata iti manomayo manaupādhitvāt, prāṇaśarīranetā prāṇaśca śarīraṃ ca prāṇaśarīraṃ tasyāyaṃ netā sthūlāccharīrāccharīrāntaraṃ prati| pratiṣṭhito'vasthito'nne bhujyamānānnavipariṇāme pratidinamupacīyamāne'pacīyamāne ca piṇḍarūpānne hṛdayaṃ buddhiṃ puṇḍarīkacchidre saṃnidhāya samavasthāpya| hṛdayāvasthānameva hyātmanaḥ sthitirna hyātmanaḥ sthitiranne|
4.2.7.p3
tadātmatattvaṃ vijñānena viśiṣṭena śāstrācāryopadeśajanitena jñānena śamadamadhyānasarvatyāgavairāgyodbhūtena paripaśyanti sarvataḥ pūrṇaṃ paśyantyupalabhante dhīrā vivekina
4.2.7-2
ānandarūpaṃ sarvānarthaduḥkhāyāsaprahīṇamamṛtaṃ yadvibhāti viśeṣeṇa svātmanyeva bhāti sarvadā ||
4.2.8
asya paramātmajñānasya phalamidamabhidhīyate -
2.2.8
bhidyate hṛdayagranthiścidyante sarvasaṃśayāḥ| kṣīyante cāsya karmāṇi tasmindṛṣṭe parāvare ||
4.2.8.p1
bhidyate hṛdayagranthiravidyāvāsanāpracayo buddhyāśrayaḥ kāmaḥ "kāmā ye'sya hṛdi śritāḥ" (ka.u.2/3/14, bṛ.u.4/4/7) iti śrutyantarāt| hṛdayāśrayo'sau nātmāśrayaḥ bhidyate bhedaṃ vināśamāyāti| chidyante sarvajñeyaviṣayāḥ saṃśayā laukikānāmāmaraṇātta gaṅgāsrotovatpravṛttā vicchedamāyānti| asya vicchinnasaṃśayasya nivṛttāvidyasya yāni vijñānotpatteḥ prāktanāni janmāntare cāpravṛttaphalāni jñānotpattisahabhāvīni ca kṣīyante karmāṇi| na tvetajjanmārambhakāṇi pravṛttaphalatvāt| tasminsarvajñe'saṃsāriṇi parāvare paraṃ ca kāraṇātmanāvaraṃ ca kāryātmanā
4.2.8-2
tasminparāvare sākṣādahamaramīti dṛṣṭe saṃsārakāraṇocchedānmucyata ityarthaḥ ||
4.2.9
uktasyaivārthasya saṃkṣepābhidhāyakā uttare mantrāsrayo'pi -
2.2.9
hiraṇye pare kośe virajaṃ brahma niṣkalam| tacchrubhraṃ jyotiṣāṃ jyotistadyadātmavido viduḥ ||
4.2.9-2
hiraṇye jyotirmaye buddhivijñānaprakāśe pare kośe kośa ivāseḥ, ātmasvarūpopalabdhisthānatvāt; paraṃ tatsarvābhyantaratvāt tasmin virajamavidyādyaśeṣadoṣarajomalavarjitaṃ brahma sarvamahattvāt sarvātmatvācca| niṣkalaṃ nirgatāḥ kalā yasmāttanniṣkalaṃ niravayavam ityarthaḥ|
yasmādvirajaṃ niṣkalaṃ cātastacchutabhraṃ śuddhaṃ jyotiṣāṃ sarvaprakāśātmanāmagnyādīnāmapi tajjyotiravabhāsakam| agnyādīnām api jyotiṣṭvamantargatabrahmātmacaitanyajyotirnimittagityarthaḥ| taddhi paraṃjyotiryadanyānavabhāsyam ātmajyotistadyadātmavida ātmānaṃ khaṃ śabdādiviṣayabuddhipratyayasākṣiṇaṃ ye vivekino vidurvijānanti ta ātmavidastadvidurātmapratyayānusāriṇaḥ| yasmātparaṃ jyotistasmātta eva tadvidurnetare bāhyārthapratyayānusāriṇaḥ ||
4.2.10
kathaṃ tajjyotiṣāṃ jyotirityucyate -
2.2.10
na tatra sūryo bhāti na candratārakaṃ nemā vidyuto bhānti kuto'yamagniḥ| tameva bhāntamanubhāti sarvaṃ tasya bhāsā sarvamidaṃ vibhāti ||
4.2.10.p1
na tatra tasminsvātmabhūte brahmaṇi sarvāvabhāsako'pi sūryo bhāti| tadbrahma na prakāśayati ityarthaḥ| sa hi tasyaiva bhāsā sarvamanyadanātmajātaṃ prakāśayati ityarthaḥ| na tu tasya svataḥ
4.2.10-2
prakāśanasāmarthyam| tathā na candratārakaṃ nemā vidyuto bhānti kuto'yamagnirasmādgocaraḥ|
kiṃ bahunā; yadidaṃ jagadbhāti tattameva parameśvaraṃ svato bhārūpatvādbhāntaṃ
dīpyamānamanubhātyanudīpyate| yathā jalolmukādyagnisaṃyogādagniṃ dahantamanudahati na svatastadvattasyaiva bhāsā dīpyā sarvamidaṃ sūryādi jagadvibhāti|
yata evaṃ tadeva brahma bhāti ca vibhāti ca kāryagatena vividhena bhāsātastasya brahmaṇo bhārūpatvaṃ svato'vagamyate| na hi svato'vidyamānaṃ bhāsanamanyasya kartuṃ śaknoti| ghaṭādīnāmanyāvabhāsakatvādarśanādbhārūpāṇāṃ cādityādīnāṃ taddarśanāt ||
4.2.10-2.p1
yattajjyotiṣāṃ jyotirbrahma tadeva satyaṃ sarvaṃ tadvikāram vācārambhaṇaṃ vikāro nāmadheyamātramanṛtamitaradityetamarthaṃ vistareṇa hetutaḥ pratipāditaṃ nigamanasthānīyena mantreṇa punarupasaṃharati|
4.2.10-2.p2
2.2.11
4.2.10-2.p3
brahmaivedamamṛtaṃ purastādbrahma paścādbrahma dakṣiṇataścottareṇa| adhaścordhvaṃ ca prasṛtaṃ
4.2.11
brahmaivedaṃviśvamidaṃ variṣṭham ||
4.2.11.p1
brahmaivoktalakṣaṇamidaṃ yatpurastādagre brahmaivāvidyādṛṣṭīnāṃ pratyavabhāsamānaṃ tathā paścādbrahma tathā dakṣiṇataśca
4.2.11-2
tathottareṇa tathaivādhastādūrdhvaṃ ca sarvato'nyadiva kāryakāreṇa prasṛtaṃ pragataṃ nāmarūpavadabhāsamānam| kiṃ bahunā brahmaiva idaṃ viśvaṃ samastamidaṃ jagadvariṣṭhaṃ varatamam| abrahmapratyayaḥ sarvo'vidyāmātro rajjvāmiva sarpapratyayaḥ| brahmaivekaṃ paramārthasatyamiti vedānuśāsanam ||
4.2.11-2.p1
samāptamidaṃ dvitīyaṃ muṇḍakam|
Linked texts (1)
- Muṇḍakopaniṣad — Sanskrit