Chandahsutra 5
Mṛtasañjīvanī 5
- Language
- Sanskrit
5.1
caturadhikaṃ śataṃ catuḥśatam, madhyamapadalopī samāsaḥ | athavā catvāri ca śatañca catuḥśatam, dvandvasamāsaḥ | karmadhārayapakṣastu neṣyate | tatra catuḥśatānoti prāpnoti | (kha) yatra catuḥśatamakṣarāṇāṃ saṃkhyā bhavati, tadutkṛtirnāma cchandaḥ | yathā yajurvede—“hotā yakṣa-
ityabhiprāyeṇa bhagavatā piṅgalācāryeṇa āditaḥ sandigdhe (4|61) ityādisapta sūtrāṇi vihitāni iti | eteṣāmudāharaṇāni bahūnāṃ vedaśākhānāmamupalabhyatvādurlabhāni | yattu “śuklamuccaṃ vijānīyānnīcaṃ lohitameva ca | śyāmaṃ tu svaritaṃ vidyādagniruccasya devatā || nīce somaṃ vijānīyāt svarite savitā bhavet | udāttaṃ brāhmaṇaṃ vidyānnīcaṃ kṣatriyameva ca || vaiśyaṃ tu svaritaṃ vidyādudāttaṃ tu bhāradvājaṃ | nīcaṃ gotamamityāha gārgyaṃ tu svaritaṃ viduḥ || vidyādudāttāṃ gāyatrīṃ nīcaṃ traiṣṭubhameva ca | jāgataṃ svaritaṃ vidyādevameva niyogataḥ || gāndharvvavede ye proktāḥ sapta ṣaḍjādayaḥ svarāḥ | ta eva vede vijñeyāstraya uccādayaḥ svarāḥ || uccau niṣādagāndhārau nīcāvṛṣabhadhaivatau | śeṣāstu svarite jñeyāḥ ṣaḍjamadhyamadaivatāḥ ||” iti yājñavalkīyaśikṣokteḥ, triṣṭubho lohito varṇaḥ, somo devatā, ṛṣabhadhaivatau svarau, gotama ṛṣiḥ | jagatyāḥ śyāmo varṇaḥ, savitā devatā, ṣaḍjamadhyamapañcamāḥ svarāḥ, gārgyaṛṣirityādibhiḥ piṅgaloktenānaikyaṃ, tadapi śākhābhedena pariharaṇīyam | nanu śikṣāśāstre niṣādādisaptasvarāṇāmudāttādisvaratrayāntargatatvenābhihitatvāt svarāṇāṃntu gāyatrītriṣṭubjagatīnāmanugatatvena kathamṛgigganuṣṭubbṛhatīpaṅktīnāṃ svaravarṇādīnāṃ sambhavaḥ ? ucyate—uṣṇigādīnāṃ caturṇāmapi gāyatryāditrayāṇāṃ pādopajīvyatvena svaravarṇādayaḥ sambhavanti | viśeṣastu nāradīyaśikṣāyāmanusandheyaḥ |
daśvinau cchāgasya (1) haviṣa āttāmadyamadhya (2) to meda uddhṛtaṃ (3) purā dveṣobhyaḥ (4) purāpauruṣeyyā gṛbho (5) ghastānnūnaṃ ghāse ajtrāṇāṃ (6) yavasaprathamānām̐ (7) sumatkṣarāṇām̐ śatarundriyāṇām (8) agniṣvāttānāṃ pīvopavasanānāṃ (9) pārśvataḥ śroṇitaḥ śitāmataḥ (10) utsādato'ṅgādaṅgādavattānāṃ (11) karata evāśvinā juṣetām̐ (12) havirevāśvinā juṣetām (13) ||”
5.2
catuḥśatākṣarācchandasaḥ krameṇa caturaścaturaḥ saṃkhyāviśeṣāṃstyajet | etaduktaṃ bhavati—utkṛterārabhya caturbhicaturbhirakṣarairnyūnāni chandāṃsyanyāni sthāpayet aṣṭacatvāriṃśadakṣaraṃ yāvat |
5.3
tānyutkṛteranantarāṇi chandāṃsi, abhi sam vi āṅ pra ityetebhyaḥ parāṇi ‘kṛti’ saṃjñāni bhavanti | tatra śatākṣaraṃ chando'bhikṛtiḥ | yathā yajurvede—“devo agniḥ sviṣṭikṛt (1) devānyāyakṣadayathāyatham̐ (2) hotārāvindramaśvinā (3) vācā vācam̐ sarasvatī (4) magnim̐ somam̐ sviṣṭikṛt (5) sviṣṭaindraḥ sutrāmā (6) savitā varuṇobhiṣa (7) giṣṭo devāvanaspatiḥ (8) sviṣṭā devā ājyapāsviṣṭo (9) agniragninā hotā hotre sviṣṭikṛd (10) yaśo na dedhadindriyam (11) ūrjjamapacitiṃ svadhāṃ vasuvane (12) ||” ṣaṇṇavatyakṣaraṃ saṃskṛtiḥ
yathā yajurvvede—“devo agniḥ sviṣṭikṛt (1) sudraviṇāmannaḥ kaviḥ (2) satyamanvāyajī (3) hotā hotṛhotṛrāyajī (4) yānagne yān devānayayā (5) apipreṣyete hotre (6) amṛtsāsatā samanuṣām (7) hotrādevaṃ gamāṃ (8) divi deveṣu yajñe ṣuraye (9) saṃsviṣṭikṛccāgne hotābhū (10) rvasuvane vasudhe yasya (11) namo vāke vrīhivauṣaṭ (12) || dvānavatyakṣaraṃ vikṛtiḥ yathā—“ime somāḥ surāmāṇāṃ (1) cchāgairna meṣairṛṣibhiḥ (2) sutā yāsye natāṅgubhiḥ (3) lājairmahaṃ khasoḥ abhūmaḥ (4) āsareṇa pariṣkṛtā (5) śukrāḥ payasvanto'mṛtāḥ (6) prasthitāḥ somamadhusrutaḥ (7) tāmaśvinā sarasvatī (8) indraḥ sutrāmā vṛtrahā (9) juṣantāṃ some madhu (10) pivantu madantu viyantu somam (11) || aṣṭāśītyakṣaramākṛtiḥ | yathā—“bhago anuprayuktā (1) mindro yātu purogavaḥ (2) yasyāḥ khadohavirdhāne (3) pūyo yāsyanumīyate (4) brāhmaṇā yasyāmarpayati (5) ṛgbhiḥ sāmnā yajurvidaḥ (6) yudhyante yasyāmṛtvijam (7) somamindrāya pātaye (8) śannobhūtirddakṣiṇāyāṃ suśeṣāṃ (9) yajñe dadātu sumanasyamānā (10) ||” (ka) caturaśītyakṣaraṃ prakṛtiḥ | yathā—“sūryyaśca māmanyuśca manyupatayaśca manyukṛtebhyaḥ pāpebhyo rakṣantāṃ yadrātryā pāpamakārṣaṃ manasā vācā hastābhyāṃ padbhyāmudareṇa śiśnā rātristadavalumpatu yat kiñciddu ritaṃ mayi idamahaṃ māmamṛtayonau sūryye jyotiṣi juhomi || (kha)
5.4
upasargeṇa varjitaḥ śuddhaḥ kṛtiśabdaḥ prakṛtyā svarūpeṇaivāvatiṣṭhate | tenaitaduktaṃ bhavati, aśītyakṣaraṃ chandaḥ kṛtirnāma bhavati || yathā yajurvede —"suparṇosi garutmām̐ savitṛtte śiro gāyatraṃ cakṣū bṛhadrathantare pakṣau stoma ātmā cchandāṃsi aṅgāni yajūṃṣi nāma sāmate | tanūrvāmadevyaṃ yajño yajñiyaṃ pucchaṃ dhiṣṇyāḥ saphāḥ suparṇo'si garutmān divaṃ gacchasvaḥ pata ||
5.5
kṛteradhastāddhṛtiraṣṭiḥ śakkarī jagatītyete śabdāḥ krameṇa vyavasthāpanīyāḥ ||
5.6
eṣāṃ dhṛtyādīnāṃ pūrvvataḥ pṛthakpṛthagetānyeva śabdarūpāṇi vinyaset | pṛthak pṛthaggrahaṇaṃ pratyekaṃ pūrvvatvajñāpanārtham | anyathā hi samudāyapūrvvatvameṣāṃ syāt | tenāyamarthaḥ,—dhṛtiśabdāt pūrvvaṃ dhṛtiśabdaḥ, aṣṭiśabdāt pūrvvamaṣṭiśabdaḥ, śakkarīśabdāt pūrvvaṃ śakkarīśabdaḥ, jagatīśabdāt pūrvvaṃ jagatīśabdaḥ sthāpanīyaḥ ||
5.7
atra dvitīyaṃ dvitīyaṃ śabdarupamatiśabdāt parataḥ prayoktavyam | evaṃ satyuttareṣāṃ chandasāmitāḥ saṃjñāḥ krameṇa bhavanti | tatra ṣaṭsaptatyakṣaraṃ chandotidhṛtiḥ | yathā ṛgvede—sahiśdhardhonamārutaṃ tu viṣvaṇi(1)raprakhatīṣūrvvarā sviṣṭani (2) rārttanāsviṣṭaniḥ (3) ādaṅgavyāndyādadi (4) ryajñasya keturarhaṇā (5) adhasmāsya harṣato hṛṣīvato (6) viśve juṣanta panthāṃ(7) naraḥ śubhenapanthām(8)||” dvāsaptatyakṣaraṃ dhṛtiḥ | yathā ṛgvede—“avarma indra dādṛhi śrudhinaḥ(1)śuśoca hi dyauḥ kṣānabhīṣām̐ adrivo(2)ghṛṇānna bhīṣām̐ adrivaḥ (3) śuṣmintamòhi śuṣmibhi (4) rvadhairugre mirīyase (5) apuruṣaghno apratītaśūrasattvabhi (5) stismaḥ śūrasattvabhiḥ (7) ||” aṣṭaṣaṣṭyakṣaramatyaṣṭiḥ | yathā ṛgvede—“adarśi gātururave varīyasī(1)panthā ṛtasya samayaṃsta raśmibhiḥ (2)cakṣurbhargasya raśmibhiḥ (3) dyukṣaṃ mitrasya sādana (4) maryamṇo varuṇasya ca (5) athādadhāte bṛhadukthyaṃ vaya (6) upastutyaṃ bṛhadvayaḥ (7) ||” catuḥṣaṣṭyakṣaramaṣṭiḥ | yathā ṛgvede— “trikadrukeṣu mahiṣo yavāśiraṃtuviśuṣma (1) stṛpatsomamapibadviṣṇunā sutaṃ yathāvaśat | (2) saīṃ mamāda mahi karmma-karttave mahāmuruṃ (3) sainaṃ saścaddevo devaṃ (4) satyamindraṃ satya induḥ (5) ||” ṣaṣṭyakṣaramatiśakvarī | yathā ṛgvede—“sākaṃ jātaḥ kratunā sākamojasā vivakṣiya (1) sākaṃ vṛddho vīryyaiḥ sāsahirmṛdhovicarṣaṇiḥ (2)| dātārādhastuvate kāmyaṃ vasusai (3) naṃ saścaddevo devaṃ (4) satyamindraṃ satya induḥ (5) ||” ṣaṭpañcāśadakṣarā śakvarī | yathā ṛgvede—“proṣvasmai purorathaṃ (1) indrāya śūṣamarccata (2) | abhīkecidulokakṛt (3) saṅge samatsu vṛtrahā (4) asmākaṃ bodhicoditā (5) nabhantāmanyakeṣām (6) jyākā adhidhanvasu (7) ||” dvipañcāśadakṣaramatijagatī |
5.8
adhikāro'yamāśāstraparisamāpteḥ | pūrveṣāṃ chandasāṃ vaidikatvameva | itaḥ prabhṛtyāryyādīnāṃ cūlikāparyyantānāṃ laukikatvameva | sāmānyādīnāmutkṛtiparyyantānāṃ vaidikatvaṃ laukikatvañca | atra vaidikacchandasāṃ prastāve prasaṅgāt vedavadanādimunipāramparyyāgataṃ smṛtipurāṇetihāsadiṣu dṛśyamānamāryyādidaṇḍakaparyyantaṃ laukikaṃ chandojātamadhikriyate, tanmūlatvāt kāvyasya | kāvyañca kīrttirūpatvādānandahetutvācca puruṣārthaḥ ||
5.9
āṅabhividhau | triṣṭubeva traiṣṭubham, svārthe taddhitaḥ | ayamarthaḥ— gāyatryāditriṣṭupparyyantaṃ yadārṣaṃ chandojātaṃ vaidike vyākhyātam | (ka) laukike ca tattathaiva draṣṭavyam | kiṃ tadārṣam ? caturviṃśatyakṣarā
gāyatrī | aṣṭāviṃśatyakṣarā uṣṇik | dvātriṃśadakṣarā anuṣṭup | ṣaṭtriṃśadakṣarā bṛhatī | catvāriṃśadakṣarā paṅktiḥ | catuścatvāriṃśadakṣarā triṣṭup | ca samuccaye ||
5.10
caturbhāgaścaturviṃśatyakṣarāyā gāyatryāścaturtho bhāgaḥ ‘pāda’saṃjñāṃ labhate | gāyatryāḥ ṣaḍakṣaraḥ pādaḥ | evamuṣṇigādiṣvapi draṣṭavyam | samavṛttaviṣayametat || (kha)
5.11
yasya vṛttasya yādṛśaiḥ pādairnyūnākṣarairadhikākṣarairvā samāptirdṛśyate, tasya tādṛśā eva pādā grahītavyāḥ | vāśabdo vyavasthitavibhāṣā | tenodgatādiṣu viṣamavṛtteṣu caturbhāgātikrameṇāpi pādavyavasthādarśanāt || ādau tāvadgaṇacchando mātrācchandastataḥ param | tṛtīyamakṣaracchandaśchandastredhā tu laukikam || āryyādyudgītiparyyantaṃ gaṇacchandaḥ samīritam | vaitālyādi cūlikāntaṃ mātrācchandaḥ prakīrttitam | samānyādyutkṛtiṃ yāvadakṣaracchanda eva ca || tatrādau tāvadāryyālakṣaṇasiddhyarthaṃ gaṇasaṃjñāṃ karoti—
5.12
la ityekamātrikasyākṣarasya grahaṇam | samudrā iti catuḥsaṃkhyopalakṣaṇārtham | caturṇāṃ lakārāṇāṃ 'gaṇaḥ' ityeṣā saṃjñā vidhīyate ||
5.13
anena gaṇasya vinyāsabhedaṃ darśayati | sa hi gaṇaḥ kadācidgurudvayeṇa ('') bhavati, kadācidantenaikena guruṇā, (||') kadācinmadhyamena, (|'|) kadācidādyena, ('||) kadāciccaturbhirlaghubhiḥ (||||) | ṣaṣṭhasya bhedasyābhāvād (1) vispaṣṭārthamidaṃ sūtram | antamadhyādiriti prathamaṃ dvandvasamāsa kṛtvā paścādgakāreṇa bahubrīhiḥ | dvandvāt paro yaḥ śrūyate, labhate'sau pratyekabhabhisambandham | dvau gakārau ('') catvāro laghavo (||||) bhavanti, sa eko ('')gaṇaḥ | gakāro'nte yasya sa ganto dvitīyo (||') gaṇaḥ | gakāro madhye yasya sa gamadhyastṛtīyo (|'|) gaṇaḥ | gakāra ādau yasya sa gādiścaturtho ('||) gaṇaḥ | nakāralakārau militau catvāro laghavo bhavanti, sa pañcamo (||||) gaṇaḥ | eva gaṇeṣu siddheṣu idānīmāryālakṣaṇaṃ karoti—
5.14
gaṇagrahaṇamanuvarttate | svarā iti saptānāṃ saṃjñā | yatra prastāre
gaṇāḥ sapta bhavanti, arddhañca gaṇasya, tadāryyārddhaṃ niṣpadyate | dvitīyamapyarddhaṃ tādṛśameva | samapravibhāge'rddhaśabdaḥ | yadyevamarddhaśabdasya ‘arddhaṃ napuṃsaka’mityanenaikadeśisamāse sati pūrvanipātaḥ prāpnoti, yathā— arddhār̤hakam, arddhapalam, arddhakhārīti | naiṣa doṣaḥ | satyapi samapravibhāgavacanatve sambandhamātrasyātra vivakṣitatvāt, (ka) samapravibhāgavacanasyārddhaśabdasyaikadeśisamāsavyabhicāradarśanācca (kha) | yathā—tulārddhena gāṃ krīṇāti | paṇārddhakrītatāmbūlacarvvaṇādgarvitāmanāḥ | anabhyāsād-galanmālā yāntyete vārayoṣikāḥ || tathātrāsamapravibhāgatve'pyarddhaśabdasyaikadeśisamāsadarśanācca | yathā— arddhacandraṃ dadhanmūrdhni pātu vaḥ pārvatīpatiḥ | kālakūṭaviṣaṃ hantuṃ saṃgṛhītamivāmṛtam || anyacca— tulyārthaṃ tulyasāmarthyaṃ marmajñaṃ vyavasāyinam | arddharājyaharaṃ bhṛtyaṃ yo na hanyāt sa hanyate || atrārddhasya lakṣaṇaṃ kurvvāṇa evaṃ jñāpayatyācāryo yadāryyāyāmavāntara-
pādavyavasthā nāsti | tena 'dvīpādanyasmā'dityādau gaṇatrayasyānte gurutvaṃ na syāt | (2)
5.15
atra āryācchandasi, ayuggaṇaḥ, prathamastṛtīyaḥ pañcamaḥ saptamaśca, na jagaṇo (|'|) madhye gururna karttavyaḥ | śeṣāstu kāmato'tra bhavanti ||
5.16
atrāryācchandasi ṣaṣṭho gaṇo madhyagurureva (|'|) bhavati | yathā— 1 2 3 4 5 6 7 ga ' | | | | ' ' ' ' ' | | ' | ' | | | | | ' sā jayati jagatyāryā devī divamutpatiṣṇuratirucirā | 1 2 3 4 5 6 7 ga ' ' | ' | | | ' ' | | ' ' | ' | | ' yā dṛśyate'mbaratale kaṃsavadhotpātavidyudiva ||
ṣaṣṭhe gaṇe madhyagurau ( |S| ) sarvvalaghau (||||) vā jāte saptamo gaṇaḥ ( |||| ) sarvvalaghuścedbhavati, tadā prathamākṣarādārabhya padaṃ pravarttate ||(2) tatrodāharaṇam—
5.17
ṣaṣṭha ityanuvarttate | āryāyāḥ ṣaṣṭho gaṇaḥ (||||) sarvalaghurvā bhavati ||
5.18
ṣaṣṭho gaṇaḥ (||||) sarvvalaghuśced bhavati, tadā dvitīyākṣarādārabhya padaṃ pravarttate || pūrvvamevodāharaṇam |
5.20
ante bhavamantyaṃ digāditvād-yat | antye dvitīye'rddhe pañcamaścedgaṇaḥ ( |||| ) sarvvalaghurbhavati, tadā prathamādi padaṃ pravarttate | tatrodāharaṇam—
5.21
antyaṃ ityanuvarttate | antye dvitīye'rddhe madhyagurau ( |'| ) sarvvalaghau ( |||| ) vā ṣaṣṭhe gaṇe prāpte tadapavādo lakāro vidhīyate | pūrvvamevodāharaṇam |
5.22
cakāro'ntya ityanukarṣaṇārthaḥ | yasyā āryāyā antye'rddhe ādye ca triṣu gaṇeṣu pādaḥ samāpyate, sā āryā ‘pathyā’ nāma bhavati | tadyathā— 1 2 3 4 5 6 7 ga ' ' ' ' ' ' ' | | ' ' | ' | ' ' ' pathyāśī vyāyāmī strīṣu jitātmā naro na rogī syāt | 1 3 3 4 5 6 7 ga | | | | ' | | ' ' ' | | ' ' | ' ' ' yadi vacasā manasā vā druhyati nityaṃ na bhūtebhyaḥ || pādagrahaṇaṃ yatyupalakṣaṇārtham ||
5.23
yasyā āryāyā antye'rddhe ādye vobhayorvā triṣu gaṇeṣu pādau na viśrāmyati, sā āryā ‘vipulā’ nāma | sāmānyena vidhānametat | sā cādyantobhayapūrvvakatvāttridhā bhavati | tatrādivipulā—
(1) atra mukhe ādyadale ‘snigdha’ ‘cchāyā’ ‘lāva’ iti gaṇatrayamullaṅghya lāvaṇyaśabdaparyyantaṃ pādau viśrāmyati, ata iyaṃ mukhavipulā nāma āryā | uktalakṣaṇā mukhaprāśastyavatī ramaṇī ca mukhavipulā kathyate || (2) asyā jaghane (antye) caramadale ‘nīvī’ ‘vimoca’ ‘navyā’ iti gaṇatrayāt paraṃ caturthagaṇādyakṣare jakāre pādau viśrāmyati, ata iyaṃ jaghanavipulā nāma āryā || 8—pi
atrocyate—pathyāvipulālakṣaṇayoḥ sahānavasthānalakṣaṇavirodhastena miśrībhāvo nāsti | ya evāṃśo vipulayābhisṛṣṭastenaiva pathyātvaṃ naṣṭaṃ bhavati ubhayāśrayatvāt | pathyālakṣaṇasya vipulāyāstatrāṃśenāpi praveśo durlabhaḥ | tataśca pathyālakṣaṇaikāṃśavaikalye'pi tadanyamātraviṣayatvāt vipulā bhavatyeva | pathyācapalayośca virodhābhāvādvādhyabādhakabhāvo nāsti | tatrāyaṃ saṃgrahaḥ— ekaiva bhavati pathyā vipulāstisrastataścatasrastāḥ | capalābhedaistribhirapi bhinnā iti ṣor̤aśāryāḥ syuḥ || gīticatuṣṭayamitthaṃ pratyekaṃ ṣor̤aṣaprakāraṃ syāt | sākalyenāyyāṇāmaśītirevaṃ vikalpāḥ syuḥ || teṣāmanuktodāharaṇānyūhyāni || (ka)
5.24
adhikāro'yam | dvitīyacaturthau gaṇau madhyagurū ( | ' | ) bhavataḥ, prathamaścāntaguruḥ ( ||' ), tṛtīyo dviguruḥ, ( '' ), pañcamaścādiguruḥ
( S|| ), śeṣaṃ yathāprāptam | evaṃ gakārayormadhye dvitīyacaturthau jakārau bhavataḥ, sā āryā capalā nāma | udāharaṇamagrataḥ ||
5.25
pūrve'rddhe capalālakṣaṇaṃ cedbhavati, tadā sā āryā 'mukhacapalā' nāma || pathyāpūrvakaṃ mukhacapalodāharaṇam— 1 2 3 4 5 6 7 ga | | ' | ' | ' ' | ' | ' ' | ' | ' | | ' atidāruṇā dvijihvā parasya randhrānusāriṇī kuṭilā | 1 2 3 4 5 6 7 ga ' ' | | | | ' ' ' ' ' ' | | | | | | ' dūrāt pariharaṇīyā nārī nāgīva mukhacapalā || ādivipulāpūrvakaṃ mukhacapalodāharaṇam— 1 2 3 4 5 6 7 ga ' ' | ' | ' ' | ' | ' ' | ' | ' ' ' yasyāstu locane piṅgale bhruvau saṅgate mukhaṃ dīrgham | 1 2 3 4 5 6 7 ga | | ' | ' | ' ' ' ' ' | | | | | | | ' vipulonnatāśca dantāḥ kāntā'sau bhavati mukhacapalā ||
5.26
dvitīye'rddhe capalālakṣaṇañcedbhavati, sā āryā ‘jaghanacapalā’ nāma || tatra pathyāpūrvvakaṃ jaghanacapalodāharaṇam— 1 2 3 4 5 6 7 ga ' ' ' | | ' ' ' | | | | ' | ' | ' ' | yatpādasya kaniṣṭhā na spṛśati mahīmanāmikā vāpi | 1 2 3 4 5 6 7 ga ' ' | ' | ' ' | ' | ' ' | | | | | ' sā sarvvadhūrttabhogyā bhavedavaśyaṃ jaghanacapalā || antarvipulāpūrvvakaṃ jaghanacapalodāharaṇam— 1 2 3 4 5 6 7 ga ' ' ' ' ' ' | ' | ' ' | ' | ' ' ' yasyāḥ pādāṅguṣṭhaṃ vyatītya yāti pradeśinī dīrghā |
5.27
yasyā ubhayorarddhayoścapalālakṣaṇaṃ bhavati, sā āryā ‘mahācapalā’ nāma || tatra pathyāpūrvakaṃ mahācapalodāharaṇam—
1 2 3 4 5 6 7 ga | | ' | ' | ' ' | ' | ' ' | ' | | ' vipulānvayaprasūtāpi jāyate sā mahācapalā ||
5.28
ādyenārddhena samamantyamarddhaṃ yasyāḥ sā ādyarddhasamā, anyapadalopī samāsaḥ | etaduktaṃ bhavati—dvitīye'pyarddhe ṣaṣṭho gaṇo jakāro (|'|) nṛlau vā ( ||||) karttavyaḥ || tatra pathyāgītyudāharaṇam— 1 2 3 4 5 6 7 ga | | ' ' | | ' ' | | | | ' | ' | ' ' ' madhuraṃ vīṇāraṇitaṃ pañcamasubhagaśca kokilālāpaḥ | 1 2 3 4 5 6 7 ga ' ' ' | | ' ' | | ' | | ' | ' | ' | | ' gītiḥ pauravadhūnāmadhunā kusumāyudhaṃ prabodhayati || ādivipulāgītyudāharaṇam— 1 2 3 4 5 6 7 ga | | | | ' | | ' ' | ' | ' ' | | | | | ' ' iyamaparā vipulā gītirucyate sarvvalokahitahetoḥ | 1 2 3 4 5 6 7 ga | | ' | ' | ' ' | ' | | | ' | ' | ' ' ' yadaniṣṭamātmanastatpareṣu bhavatāpi mā kvacit kāri ||
5.29
antyenārddhena samamādyamarddhaṃ yasyāḥ, sā āryā ‘upagīti’rnāma ||— tatra pathyopagītyudāharaṇam— 1 2 3 4 5 6 7 ga ' ' ' | | ' | | ' ' ' ' | ' | | ' gāndharvvaṃ makaradhvajadevasyāstraṃ jagadvijayi | 1 2 3 4 5 6 7 ga | | | | ' | | ' | | | | ' ' ' | ' ' ' iti samavekṣya mumukṣubhi-rupagītistyajyate deśaḥ ||
5.30
pūrvoktāt kramādviparītakrama utkramaḥ | ayamarthaḥ,—ādyamarddhamanye bhavatyantyamarddhamādau, sā ‘udgīti’ rnāmāryā | tatra pathyodgītyudāharaṇam— 1 2 3 4 5 6 7 ga vyādha ivodgītiravaiḥ prathamaṃ tāvanmano harasi | 1 2 3 4 5 6 7 ga durnayakara viśrāmyasi paścāt prāṇeṣu vipriyaiḥ śalyaiḥ || mahāvipulodgītyudāharaṇam— 1 2 3 4 5 6 7 ga eṣā tavāparodgītiratra vipulā paribhramati | 1 2 3 4 5 6 7 ga tvadvallabhāpi yat kīrttirakhinnadikpāla pārśvamupa-yāti || pathyāmahācapalodgītyudāharaṇam— 1 2 3 4 5 6 7 ga udgītiratra nityaṃ pravarttate kāmacapalānām | 9—pi
1 2 3 4 5 6 7 ga ' ' | ' | ' ' | ' | ' ' | ' | ' ' ' tasmānmune vimuñca pradeśametaṃ sametametābhiḥ || mahāvipulāmahācapalodgītupradāharaṇam— 1 2 3 4 5 6 7 ga | | ' | ' | ' ' | ' | ' ' | ' | | ' vipulā payodharaśroṇimaṇḍale cakṣuṣoścapalā | 1 2 3 4 5 6 7 na ' ' | ' | ' ' | ' | ' ' | ' | ' | | ' udgītiśālinī kāminī ca sā varṇināṃ mano harati ||
5.31
aṣṭa gaṇāḥ prathame'rddhe yasyā bhavanti sā ‘āryāgīti’ rnāmāryā | aṣṭamo'pi gaṇaścaturmātriko bhavatītyarthaḥ | viśeṣābhāvāt dvitīyamapyarddhaṃ tādṛśameva (ka) | atrāpi ṣaṣṭho gaṇo dvivikalpa eva na lakāraḥ | arddhe iti varttamāne punararddhagrahaṇād gaṇagrahaṇācca iyamapi pathyādilakṣaṇapūrvikā āryāgītiḥ || pathyāryāgītyudāharaṇam—
5.32
la ityanuvarttate | ayamarthaḥ—yatrāyuji pāde prathame tṛtīye ca dviḥsvarāścaturddaśasaṃkhyākā lakārā bhavanti, yukpāde dvitīye caturthe ca dvirvvasavaḥ ṣor̤aṣa lakārāḥ, tadvaitāloyaṃ nāma cchandaḥ | teṣāṃ madhye dvayorapi pādayorante rephalakāragakārāḥ karttavyāḥ | ādye pāde ṣaṭlakārāḥ paścādavaśiṣyante | dvitīye cāṣṭau | evaṃ vaitāloyārddhaṃ siddhyati | dvitīyamapi vaitāloyaṃ tādṛśameva | tatrodāharaṇam— ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' kṣut kṣī ṇa śa rī ra sa ñca yā ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' vya tī ta śi ro 'sthi pa ñja rāḥ
api ca—tava tanvi ! kaṭākṣavīkṣitaiḥ prasaradbhiḥ śravaṇāntagocaraiḥ | viśikhairiva tīkṣṇakoṭibhiḥ prahataḥ prāṇiti duṣkaraṃ naraḥ || api ca—śavaśogitapaṅkacarccitaṃ purubāntragrathitorddhamūrddhajam | vapurātapavahnidīpitaṃ vaitālīyamidaṃ vilokyatām || vaitālīyamiti vetālaśabdāt kṛśāśvāderākṛtigaṇatvāt śaṇpratyayaścāturarthikaḥ | atra pādagrahaṇamidaṃ jñāpayati,—yadāryyādīnāṃ pādaścaturbhāga iti vyavasthā nāsti ||
5.33
tasmin vaitālīye chandasyante gakāraścedadhiko bhavati, tadaupacchandasakaṃ nāma | tatrodāharaṇam—
api ca--paramarmmanirīkṣaṇānuraktaṃ svayamatyantanigūr̤hacittavṛttim | anavasthitamarthalubdhamārādaupacchandasakaṃ jahīhi mitram || upacchandaḥśabdādarohaṇādipāṭhāt cāturarthiko vuñpratyayaḥ ||
5.34
rephalakāragakārāṇāmapavādaḥ | ‘dviḥsvarā ayukpāde yugvasavo'nte’ ityanuvarttate | pūrvvalakṣaṇayorante bhakāro gakārau ca bhavataḥ, tadvaitālīya ‘māpātalikā’ nāma | tatrodāharaṇam— bha ga ga pi ṅga la ke śī ka pi lā kṣī vā cā ṭā vi ka ṭo nna ta da ntī |
āpātalikā asthiretyarthaḥ ||
5.35
atra vaitālīyādhikāre yeṣāṃ lakārāṇāṃ niyama uktastadvyatirikto yo lakāravargaḥ sa śeṣaḥ, tasminniyamaḥ kriyate, yuglakāraḥ pareṇa sākaṃ na miśrīkarttavyaḥ, dvitīyastṛtīyena, caturthaḥ pañcamena, yukpāde ṣaṣṭhaśca saptamena | evaṃ vadatā śeṣāṇāṃ miśrībhāvo'pyanujñātaḥ || atrodāharaṇaṃ pūrvoktameva |
5.36
atra dvitīyacaturthayoḥ pādayoḥ ṣaḍ lakārā amiśrā na karttavyāḥ, pṛthak pṛthak na prayoktavyā ityarthaḥ | prathamathṛtīyayośca pādayoḥ svaruciḥ || tatrodāharaṇaṃ vaitālīye tāvat—
ābhyāṃ pūrvoktalakṣaṇābhyāṃ yugapat pravṛttābhyāṃ ‘pravṛttakaṃ’ nāma vaitālīyam | yukpāde pañcamena pūrvvaḥ saṅgacchate, ayukpāde tṛtīyena dvitīya ityarthaḥ || tatrodāharaṇam—
5.37
idānīṃ viśeṣalakṣaṇamāha | śeṣe pareṇa yuṅ na sākamityanena pañcacaturthayorekībhāvo niṣiddhaḥ so'nena vidhīyate | yujītyanuvarttate | yadāyukpāde pañcamena lakāreṇa pūrvvaḥ saṅgacchate, tadā ‘prācyavṛtti’rnāma vaitāloyaṃ bhavati | śeṣaṃ yathāprāptam || tatrodāharaṇam— ra la ga | | ' | | ' | ' | ' vi pu lā rtha su vā ca kā kṣa rāḥ
5.38
‘pūrvvaḥ sāka’mityanuvarttate | ayukpāde tṛtīyena lakāreṇa yadi pūrvvaḥ saṃgacchate, tadā tat ‘udīcyavṛtti’rnāma vaitālīyam | śeṣaṃ yathāprāptameva || tatrodāharaṇam—
5.40
yasya sarvve pādā ayuglakṣaṇayuktāstadvaitāloyaṃ ‘cāruhāsinī’ nāma | kiṃ tallakṣaṇam ? caturddaśamāttratvaṃ tṛtīyena pūrvvasya yogaḥ || tatrodāharaṇam—
5.41
yuglakṣaṇayuktaiścaturbhiḥ pādaiḥ ‘aparāntikā’ nāma vaitālīyam | kiṃ tallakṣaṇam ? ṣor̤aśamātratvaṃ pañcamena pūrvvasya yogaḥ, ṣaṇṇāṃ mātrāṇāṃ ( miśrāṇāṃ ) prayogaśca || tatrodāharaṇam— ra la ga | | | | ' | | | | ' | ' | ' sthi ra vi lā sa na ta mau kti kā va lī ra la ga | | | | ' | ' ' | ' | ' | ' ka ma la ko ma lā ṅgī mṛ ge kṣa ṇā | ra la ga | | | | ' | | | | ' | ' | ' ha ra ti ka sya hṛ da yaṃ na kā mi naḥ ta la ga | | | | ' | | | | ' | ' | ' su ra ta ke li ku śa lā' pa rā nti kā || iti vaitālīyādhikāraḥ ||
5.42
vaitālīyamityādisūtrāt samasyantapādagrahaṇamanuvarttate | 'l' iti ca mahānadhikāraḥ | tenāyamarthaḥ—yatra pāde gantāḥ santaḥ ṣor̤aśa lakārā bhavanti, ta'nmātrāsamakaṃ' nāma cchandaḥ | ante dvābhyāmeko guruḥ karttavyaḥ, navamaśca lakāra (|) eva | 'dvirvvasava' iti dviguṇitā vasavo lakārāḥ, ṣor̤aśa ityarthaḥ | 'śeṣe pareṇa yuṅ na sāka' mityanuvarttanīyam || tatrodāharaṇam— la ga ' ' | | ' | | ' ' ' a śma śru mu kho vi ra lai rda ntai la ga ' ' ' ' | | ' ' ' rma rjā rā kṣau mi ta nā sā graḥ | la ga ' ' | | ' | | ' ' ' ni rmmāṃ sa ha nuḥ sphu ṭi taiḥ ke śaila ga ' ' | | ' | | ' ' ' rmā trā sa ma kaṃ la bha te duḥ kham || 'mante' ityanenaivāntyasya gurutve siddhe punargantagrahaṇamātideśika gurutvanivṛttyartham | tenātra dvau lakārau (||) bhaṅktvā dvimātriko guruḥ (') kriyata iti vākyaśeṣaḥ ||
5.43
yasya mātrāsamakasya pāde dvādaśo lakāraḥ (|) svarūpeṇāvatiṣṭhate, cakārānnavamaśca, tanmātrāsamakaṃ ‘vānavāsikā’ nāma || tatrodāharaṇam—
5.44
dvādaśagrahaṇaṃ navamagrahaṇañca nivṛttam | yatra caturṣu pādeṣu pañcamāṣṭamau lakārau (|) tiṣṭhataḥ, śeṣaṃ yathāprāptam, tanmātrāsamakaṃ ‘viśloko’ nāma || tatrodāharaṇam—
5.45
yasya navamo lakāra (|) evāvatiṣṭhate, cakārāt pañcamāṣṭamau ca, tanmātrāsamakaṃ ‘citrā’ nāma || tatrodāharaṇam—
navama ityanuvarttamāne punarnavamagrahaṇamupacitrāpratiprasavārtham ||
5.46
‘parayuktena’ daśamena sahaikībhūtena navamena, ‘upacitrā’ nāma bhavati | pūrvvaṃ laghuniyamena lakṣaṇaṃ proktam | idaṃ tu guruniyamenocyate | tatrodāharaṇam—
5.47
eṣāṃ pañcānāṃ madhye yaiḥ kaiścidapi caturbhiḥ pādaiḥ 'pādākulaka' nāma | tatra mātrāsamakaviślokavānavāsikopacitrāṇāṃ pādairūdāharaṇam— la ga | | ' ' | | | | | | ' ' a li vā cā li ta vi ka si ta cū te la la ga ' ' | | | | ' | | ' ' kā le ma da na sa mā ga ma dū te | la la ga ' ' ' ' | | | | ' ' smṛ tvā kā ntāṃ pa ri hṛ ta sā rthaḥ ga ga ' ' | | | ' | | ' ' pā dā ku la kaṃ dhā va ti pā nthaḥ || tathā viślokopacitrāmātrāsamakopacitrāṇāṃ pādaiḥ pādākulakam | tatrodāharaṇam— la la ga ' ' | | | | ' | | ' ' puṃ sko ki la kṛ ta śo bha na gī te ga ga ' | | | | ' ' | | ' ' da kṣi ṇa pa va na pre ri ta śī te | la ga | | | | ' ' | | ' ' ' ma dhu sa ma ye' smin kṛ ta vi ślo kaḥ
mātrāsamakasyaikena pādena, dvābhyāmupacitrāyāḥ, viślokasyaikena ‘pādākulakam’ | tatrodāharaṇam—
yathā pādākulakanāmnaḥ ślokasya pādeṣvasthiratā tathetyarthaḥ || upacitrāpādenaikena, vānavāsikāpādena, punarupacitrāpādābhyāṃ pādākulakam | tatrodāharaṇam—
5.48
yatra pāde dvirvvasavaḥ ṣor̤aśa lakārā bhavanti, sā 'gītyāryyā' nāma jātiḥ | 'la' ityanuvarttamāne punarlagrahaṇaṃ dvimātrikanivṛttyartham || tatrodāharaṇam— ma da ka la kha ga ku la ka la ra va mu kha ri ṇi vi ka si ta sa ra si ja pa ri ma la su ra bhi ṇi | gi ri va ra pa ri sa ra sa ra si ma ha ti kha lu ra ti ra ti śa ya mi ha ma ma hṛ di vi la sa ti || sarvvalaghucchandasi gītyāryyāśabdasya praveśayitumaśakyatvānnanāma noktam ||
5.49
saiva gītyāryyā viparyyastārddhā yadā bhavati, tadā 'śikhā' ityākhyāṃ labhate | ayamarthaḥ—yatrārddhaṃ sarvvalaghu bhavati, arddhañca sarvvagurvviti | evaṃ tasyā eva vinyāsabhedena saṃjñādvayamāha ||—
5.50
pūrvvaścedaddhabhāgaḥ sarvvalaghurdvātriṃśallakārā bhavanti, uttaraśca sarvvaguruḥ ṣor̤aśagakārā-stadā 'jyoti'-rnāma śikhā bhavati ||— tatrodāharaṇam— ya di su kha ma nu pa ma ma pa ra ma bhi la ṣa si pa ri ha ra yu va ti ṣu ra ti ma ti śa ya mi ha ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ' ā tma jyo ti ryo gā bhyā sād dṛ ṣṭvā duḥ kha cche daṃ ku ryyāḥ ||
5.51
tasyā eva śikhāyāḥ pūrvvārddhabhāgaḥ sarvvaguruḥ ṣor̤aśagakārāścedbhavanti, uttaraśca dvātriṃśallakārā bhavanti, tadā 'saumyā' nāma śikhā bhavati || tatrodāharaṇam— saumyāṃ dṛṣṭiṃ dehi snehād-dehe'smākaṃ sānaṃ muñcā | śaśadharamukhi sukhamapanaya mama hṛdi manasijarujamapahara laghutaramiha ||
5.52
arddhagrahaṇamanuvarttate | yatra prathame'rddhe ekonatriṃśallakārā bhavanti, dvitīye cārddhe ekatriṃśat, tayoścānte dvau lakārāvunmūlya pratyekameko guruḥ kriyate, tat 'cūlikā'nāma cchandaḥ | ante giti viśeṣopādānasāmarthyādanyeṣāṃ laghutvamuktaṃ bhavati ; tenādye saptaviṃśatirlaghavo'nte gurureko bhavati | dvitīye'pyekonatriṃśallaghavo'nte gururekaḥ || tatrodāharaṇam— ga ratikaramalayamaruti śubhaśaśamabhihatahimamahasi madhusamaye | ga pravasasi pathika virahita kathamaha tu parihṛtayuvatiraticapalatayā || anyaiḥ (ka) punaranyathaivedaṃ sūtramadhīyate, 'cūlikārddhamekonatriṃśadante gi'ti | teṣāmubhayoścāpyarddhayorekonatriṃśanmātrā gurvvantā bhavanti || tatrodāharaṇam |—
arddhagrahaṇādatra pādavyavasthā nāsti || idānoṃ gaṇamātrācchandasāṃ gurulaghusaṃkhyāparijñānārthamidamāha—
5.53
sā gurusaṃkhyā veditavyā, yena yāvadbhirakṣaraiḥ lāṃ laghūnāṃ chandomātrāṇāṃ samāḥ samasaṃkhyākāḥ, gurulaghvakṣarāṇi glo na syurapitu nyūnasaṃkhyā eva | gla ityakṣarāṇyabhidhīyante, teṣāṃ gurulaghurūpatvāt | ayamabhiprāyaḥ,—āryyādiṣu śāstre yāvatyo mātrā upadiṣṭāstāvantyakṣarāṇi yathāsaṃkhyaṃ na pūryyante, sā tatra gurusaṃkhyā veditavyā, avaśiṣṭā laghusaṃkhyā | tatrāyamupayogaḥ, yadā kadācit pṛcchati, catvāriṃśadakṣarāyāmāryyāyāṃ kati guravaḥ sampadyante, kati vā laghava iti, tadā saptapañcāśannāmopadiṣṭāyāmāryyāyāṃ mātrāsaṃkhyāyāṃ catvāriṃśadakṣarasaṃkhyāmapanayet, tatra ye avaśiṣyante tān gurūnupadiśet |
te ca saptadaśaiva | śeṣāṃstu trayoviṃśatilaghurūpānupadiśet (ka) | tad yathā— | | | | | ' ' ' ' | ' | | | ' | | | | ' ' ' sta na yu ga ma sru snā taṃ sa mī pa ta ra va rtti hṛ da ya śo kā gneḥ | | | | | ' ' ' ' | | | | | | ' | ' ' ' ca ra ti vi mu ktā hā raṃ vra ta mi va bha va to ri pustrī ṇām || . iti bhaṭṭahalāyudhakṛtāyāṃ chandovṛttau caturtho'dhyāyaḥ |
Linked texts (1)
- Chandaḥsūtra — Piṅgala, Sanskrit