Upanidasutra (Upanidāsūtra)
उपनिदासूत्र
Sv. anukramaṇī of metres in two paṭalas of 5 and 3 sections.
- Language
- Sanskrit
- Date
- 700 BCE – 1800 CE
- Extent
- 35 passages, 1,029 words
- Text
- partly digitised
- Source
- archiveorg · Upanidaana Sutram; ed. Mangal Deva Shastri; 1931 · Scan of a printed edition hosted by the Internet Archive (archive.org); the ancient text is in the public…
Contents
Text
1.p8
upanidānasūtram
1.p9
oṃ namaḥ | sāmavedāya namaḥ
1.p10
athātaśchandasāṃ nicayaṃ vyākhyāsyāmaḥ | gāyatryuṣṇiganuṣṭubbṛhatīpaṅktistriṣṭubjagatīti saptārṣāṇi | ekākṣarapadādīni caturakṣarādhikāni praticchandasam | gāyatryādīnāmutkṛtiravasānam | chandasāmārṣaṃ laukikaṃ ca | caturviṃśatyakṣarā gāyatrī | catuḥśatamūtkṛtiḥ | catuṣpācced gāyatrī ṣaḍakṣaraiḥ | tripātpādanivṛtsaṃjñikā 1 saptākṣaraiḥ | aṣṭasaptaṣaḍbhiḥ pratiṣṭhā | ṣaṭ saptāṣṭau ca varddhamānā
1.p11
trayo'ṣṭakāḥ svabhāvastu | uṣṇigaṣṭākṣarau dvādaśaśca | sa cenmadhye kakub bhavati | sa purastātpurauṣṇiph | sa evopariṣṭātparauṣṇiph | catuṣpāccetsaptākṣaraiḥ | anuṣṭup catvāro'ṣṭakāḥ | tripadāpyaṣṭākṣaro dvādaśau ca | tāṃ jyotiṣmatīmiti pañcālāḥ | bṛhatī trayo'ṣṭākṣarā dvādaśaśca | sa cettṛtīyaḥ pathyā bhavati | siddhetyapare | dvitīyena 1 nyaṅkusāriṇī | skandhogrīvī vā | urobṛhatī yāskaḥ | prathamakalpenopariṣṭādbṛhatī | viparītā purastādbṛhatī | athāpi daśākṣarāvaṣṭākṣarau ca
1.p12
navakairvā caturbhiḥ | dvādaśākṣarāstrayaḥ satobṛhatī | mahābṛhatītyeke | aṣṭākṣaraikādaśadvādaśānāṃ pādagrahaṇe gāyatratraiṣṭubhajāgatā iti pādasaṃjñāḥ1 | trayastraiṣṭubhā virāṭchandaḥ | daśākṣaraniyatairvā caturbhiḥ | tribhirvā | jāgatagāyatrābhyāṃ ca virāḍeva | saiba viṣṭārapaṅktiḥ | dvipadā tāṇḍinaḥ | krameṇa jāgatau gāyatrau ca prastārapaṅktiḥ | viparītāstārā | jāgatau cenmadhye viṣṭārapaṅktiḥ | ādyāntyayostayoḥ saṃstārā | sataḥpaṅktirvimiśrapādā | saiba ca siddhā | viṣṭārapaṅktistāṇḍinaḥ
1.p13
pañcakaiścaturbhirakṣarapaṅktiḥ | kvacid dvābhyāṃ vā | padapaṅktistribhiścatuṣkaṣaṭkābhyām | gāyatraiḥ pañcabhiḥ pathyā | tābhyāṃ triṣṭubjagatyau catuṣpade | ṣaṭpadāpi jagatī | gāyatraireva pañcapadāmapi triṣṭubhamicchanti | caturbhirgāyatrairjāgatena ca tathā jagatī | tribhirgāyatrairjāgatābhyāṃ ca | gāyatraścedakastriṣṭubjagatyoranuṣṭubhi cādimadhyāvasānagataḥ purastānmadhyaupariṣṭājjyotiṣmatyo jyotiṣmatyaḥ
1.p14
iti prathamo'dhyāyaḥ
2.p1
sarvaṃ1cchandaḥsvekena pañcākṣareṇa śaṅkumatī bhavati | athaikākṣarahīnā nivṛt | ekādhikā bhurik | dvyūnā virāṭ | dvyadhikā svarāṭ | alpīyo2madhyā tripāt pipīlikamadhyā | bhūyomadhyā yavamadhyeti | yavābhyāṃ yakāravakāravikarṣeṇa nyūnāni cchandāṃsi pūrayet | nāṃśabdena ca nadaṃvavarjam | padaprakṛtyā ca | tva3śabde nyūnatve tuśabdaḥ4 pūraṇaḥ5 | ekadvitricatuḥpañcapadāni cchandāṃsi bhavanti | bhūyo vā | athāticchandāṃsi bhavanti | atijagatī śakkaryatiśakkaryaṣṭiratyaṣṭidhṛtira-
2.p2
tidhṛtiḥ kṛtiḥ prakṛtirākṛtirvikṛtiḥ saṃkṛtirabhikṛtirutkṛtiriti | pañcādau coktātyuktamadhye pratiṣṭhā supratiṣṭhetyanirdiṣṭāni1 | sāṃśayikānāṃ chandasāṃ dvipadāyāṃ ūrdhvaṃ caturbhāgaḥ pādasaṃjñā | devatādito vṛttitaḥ | sthānāni2 | pādairvā chandaḥ | atha dvipadā | aṣṭākṣarābhyāṃ gāyatrī | navākṣarābhyāṃ sā svarāṭ | daśākṣarābhyāṃ virāṭchandaḥ | ekādaśākṣarābhyāṃ triṣṭup | dvādaśākṣarābhyāṃ jagatī | etairevaikapadā vyākhyātā | bṛhatīnāṃ tu daśākṣarābhyāmaṣṭākṣarābhyāṃ ca vicārā paṅktivatpaṅktivat
2.p3
iti dvitīyo'dhyāyaḥ
3.p1
devāsuraprajāpatīnāṃ yajuḥsāmarci1 cchandāṃsi bhavanti | daivyekākṣarā gāyatrī | pañcadaśāsurāṇām | prajāpateraṣṭau | ṣaḍ dvādaśāṣṭādaśa cetareṣāṃ kramaśaḥ | atha praticchando'kṣaravivṛddhiḥ | devayajuṣorekaikena | tathā hānirasurāṇām | prajāpateścaturbhirvivṛddhiḥ | dvābhyāṃ sāmnām | ṛcāṃ tribhiḥ | tāvimau dvau trivargau chandasām | ādyasya tu trayaṃ trayaṃ sametyārthyaḥ | parasya brāhmyaḥ | ṛcāṃ ca dviguṇāḥ | yajuṣāṃ ca caturguṇāḥ | āditastritayayuktā ṛgyajuṣāṃ ca sanāmnyau2 | prājāpatyā ca ṣoḍaśabhiḥ ṣoḍaśabhiḥ
3.p2
iti tṛtīyo'dhyāyaḥ
4.p1
atha nirdeśo bhavati | agna ā yāhi vītaya1 iti gāyatraṃ tisro daśatayaḥ | tvamagne yajñānāmi2ti pipīlikamadhyā śaṅkumatī gāyatrī | preṣṭhaṃ vo'gniṃ va4 iti virāḍgāyatrī | yajñāyajñe5ti bṛhatyastisraḥ | ā juhote6ti triṣṭubhau7 dve | citra8 imaṃ stomami9ti jagatyau | agniṃ nara10 iti virāṭchandaḥ | pra bhūrjayantaṃ11 pra hotā12raeyori13ti caikeṣām | agna ojiṣṭhami14tyanuṣṭubho15 dve | puru tve16ti parauṣṇik
4.p2
pra maṃhiṣṭhāye1ti kakup | yad vā2 iti parauṣṇig | tad vo gāye3ti gāyatraṃ dvādaśa | somānāṃ4 gordhayatī5ti virāḍgāyatrī | upa no haribhiḥ sutami6ti nicṛdgāyatrī | pāntamṛ7gekānuṣṭup | idaṃ hyanvojase8ti varddhamānā gāyatrī | tvāvata9 iti pādanicṛd gāyatrī | sadā10 kade11ti bhuriggāyatrī | idaṃ viṣṇu12rendra pṛkṣu13 nicṛd gāyatrī14 | abhi tvā śūrai15ti bṛhatyo'ṣṭau | abhi vo vīramandhasa16 iti pipīlikamadhyā virāḍbṛhatī
4.p3
yo rā( ?+jā )1 ghirājbṛhatī | vāstoṣpata2 ityekeṣāmanuṣṭubā3pūraṇād bṛhatī bhavati | asāvi devami4ti traiṣṭubhaṃ tisro daśatyaḥ | pra vo maha5 iti virāṭ chandaḥ | cakraṃ yadasyāpsvā niṣattamiti ca | yajāmaha7 iti vṛttito jagatī | gāyantī8tyanuṣṭubhastisraḥ | ā no vayovayaḥśayamiviti kūrmmanuṣṭup | viśvāḥ pṛtanā10 iti jagatī | prathamāmatijagataumiti hi brāhmaṇam | ubhe yadindra rodasī11 iti ṣaṭ padāpi jagatī | indra suteṣvi12tyuṣṇiho13 dve | pibā somami14ti virāṭchandaḥ | abhrātṛvya15 iti kakubhaḥ kakubhaḥ
4.p4
iti caturtho'dhyāyaḥ
5.p1
atha paṅktayaḥ | svādoritye1ti pathyā dve | agniṃ na2 svavṛktibhir3 bhadraṃ no api vātaye4tyāstārapaṅktī | na tamaṃha5 ityupariṣṭādbṛhatī | pari pra dhanve6tyakṣarapaṅktayaḥ | paryū ṣva7nu hi tve8ti pipīlikamadhye anuṣṭubhau padapaṅktiḥ | ame tamadye9tyāvirmaryā10 iti purauṣṇigdvipadā bhavanti | viśvataḥ11 sadā12 yāhya13gne tvanna14 uṣā apa sve15mā nu kam16ti viṣṭārapaṅktayaḥ | virāja ekeṣām
5.p2
imā nu kamā1dityairindraḥ sagaṇa2 iti jyotiṣmatyau vā triṣṭubhau | eṣa brahmā ya ṛtviya3 ityaceti4 viśvasya5 vi sutaya6 iti gāyatrī | bhago na citra7 iti tripadāsuro gāyatrī | indro viśvasye8tyekapadā gāyatrī | brahmāṇa indrama9nava10ste11 śaṃ padamu12pa pratnè'13rcanti14 pra va indrā15 yā vājam16rjā mitra17 iti triṣṭubhaḥ| śaṃ padaṃ18 jagatī vā vṛttiḥ | pra va indrāye19ti20 bhuriksvarājau | trikadrukeṣve21ndra yāhya22bhi tyaṃ devaṃ23 tava tyannarya24mityetā bhraṣṭayaḥ
5.p3
astu śrauṣaḍa yā rucā' gniṃ hotārami'tyatyaṣṭayaḥ | ayaṃ sahasraṃ tamrindraṃ pra vo maha 6 ityatijagato | uccā te jātamaṃdhasa iti gāyatraṃ catasro daśatyaḥ | punānaḥ soma dhāraye ti bṛhatī | pra tu dreti triṣṭubho" dve | purojitī''tyanuṣṭup | ā haryatāyeti bṛhatī bhavati | abhi priyāṇīti jagatī | indramacchetyuṣṇik | pavasva madhumattama" iti kakup | sa sunve16 ekeṣāṃ yavamadhyā gāyatrī | kakup pragāthaśabdāt | ya usriyā" iti viṣṭārapaṅktiḥ | sataḥ paṅktirekeṣāmekeṣām
5.p4
atha rahasye chandāṃsi | aniddiṣṭeṣu traiṣṭubhaṃ sarvatra | gāyatryaḥ | yasyedaṃ1 sa na indrāyai2nā viśvāni3 tvametadi4ndra icharyo5rindra vājeṣu6 niyatvānvāyo'7gnimīḍe'8gna āyūṃṣī9ti cā10samāpanāt | athānuṣṭubho bhavanti | yajñāyathā11 mayi varca12 ā prāgāt13 sahasraśīrṣā14 iti saptarcaḥ saṃmīlyeṣu cottarā | atha bṛhatī | indra jyeṣṭhami15ti vasanta16 iti virāṭbṛhatī | tvamimā oṣadhīri17ti virāṭchandaḥ | bhrājantī18ti paṅktiḥ
5.p5
atha jagatyaḥ | arurucat1 pratnasya2 viśve devā3 yaśo mā4 | manye vāmiti jyotiṣmatī jagatī | viśve devā6 iti triṣṭubā7vṛttitaḥ | vibhrāḍi8tyaṃśakairjagatī | imaṃ vṛṣaṇamiti caikapadā | dvipadā mahānāmnyaḥ | śaviṣṭha vajrinna10śe hī11ti ca | tripadā gāyatryaḥ sarvatrānādeśe śaṅkumatyo bhavanti | ābhiṣṭvama12 vā hi śakro13 yo maṃhiṣṭha14 īśe hi śakraḥ15 pūrvasya yatte16 vaśī hīti17 vidā rāya18 indraṃ dhanasye19ti viṣṭārapaṅktayo virāja ekeṣām
5.p6
stotrīyā grahaṇād vā trayodaśapade pūrve caturdaśapadottamā
5.p7
vicchandaḥsvakṣaraparimāṇāḥ saṃkṛtiprabhṛtyūrdhvaṃ vijñeyāḥ
5.p8
purīṣapadāni pañca pañcākṣarāṇi
5.p9
gāyatrī padapaṅktirvā bhavati
5.p10
aniścayo vā chandasaḥ śakvarīṇāṃ sarvaṃcchando mahatvānmahatvāt
5.p11
iti ṣaṣṭho'dhyāyaḥ
6.p1
athottarāsu vikārā bhavanti | tṛcarce pūrvāsvevattūttarāḥ pratyettavyāḥ | sarvatrānyatra grahaṇāt | yathā pāntaṃ1 purojitī2 viśo viśa3 ā tvā ratham4 tyanuṣṭubhāṃ gāyatryo'dhiṣṭhitāḥ | yajjñāyathā5ścāntyrā bṛhatī tathānuṣṭubhau pūrvau| matsyapāyi te maha6 iti pratyasmā7 iti8 cāntyrā| viśvāḥ pṛtanā9 ityatijagatau | upariṣṭād bṛhatī | adhā10 hīndrā11mīṣāṃ12 kaṅkāḥ suparṇā13 vi rakṣo14 marmāṇī15 tyetāsu ca vikārāḥ | bṛhatīṣu ca sarvāsu | yathā punāna16stvāmiddhya17bhi somā18 parī-
6.p2
toṣaṣi1 baemahāni2tyetāsu | duhāna ūdhaḥ3 sa tvaṃ naścitra4 taratsamudraṃ5 nūnaṃ punāno6 baṭ sūrye7tyevaṃ ṣaṭpañcāśat | kakubuṣṇicu caivanna sarvāsu | yathā pavasva madhumattamo8 vayamu tvāmapūrvva9 pra maṃhiṣṭhāye10tyevaṃ daśasu | sa sunvāyāṃ11 cemaṃ me varuṇa śrudhī havami12ti pipīlikamadhyā13 virāḍgāyatrī | nadaṃ va odatīnāmi14ti kṣudrapadoṣṇik | yuñjanti harī15 itya16nuṣṭup | indra juṣasve17ti svarāḍanuṣṭup | pratnaṃ pīyūṣaṃ18 tve soma prathamā19 ityetau20
6.p3
tṛcau satobṛhatyaḥ | ā yaḥ puraṃ śrudhī havaṃ vipiṣānasyeti tripadā virājaḥ | sumanmā vasvī rantī sūnarīti caikapadā | tṛcavikāraśca4 | yatra bāṇā5 yo naḥ svo'raṇa6 iti paṅktī ( ? = kti ) pathye | yo jāgārā mṛjaॉgāre ti triṣṭubjagatyau | agnirjāgāreti triṣṭub vāvṛttitaḥ | indrasya bāhū10 iti svarāṭ triṣṭup | svasti na11 iti virāṭ triṣṭup | saṃkrandaneneti ca devatādhikārāt | agne tava śravo vaya13 iti ṣaḍṛcaṃ paṅktayaḥ | ādye viṣṭāre
6.p4
tṛtīyācaturthīpañcamyaḥ sataḥpaṅktayaḥ | siddhā viṣṭārapaṅktayaścāntyaḥ1 | svarāḍekeṣām | jyotiṣmatī jagatī | samūhatvāhracāṃ ca dravaṇāttad2 drutagamanātsamudracchanda iti hi3 brāhmaṇam | pro ṣvasmā4 iti śakvaryaḥ śakvaryaḥ
6.p5
iti saptamo'dhyāyaḥ
7.p1
atha cchandasāṃ varṇāḥ1 | śuklā gāyatryaḥ | sāraṅgā uṣṇahaḥ | piśaṅgarūpiṇyaḥ kakubhaḥ | kṛṣṇā anuṣṭubhaḥ | bṛhatyo rohitāḥ | nīlāḥ paṅktayaḥ | triṣṭubhaḥ suvarṇāḥ | gaurā jagatyaḥ | nakulā ekapadāḥ | dvipadā babhravaḥ | pṛśnayo virājaḥ | ato yānyanyāni cchandāṃsi śyāvāni bhavanti || atha devatāḥ2 | agniorgāyatryāḥ
7.p2
savitoṣṇikkakubhoḥ | anuṣṭubhāṃ somaḥ | bṛhatyā bṛhaspatiḥ | paṅktīnāṃ mitrāvaruṇau | vasavo vā | triṣṭubhāmindraḥ | vaiśvadevo jagatyāḥ | ādityānāṃ virājaḥ | atha prājāpatyānyaticchandāṃsi | vāyavyāni vicchandāṃsi bhavanti | dvipadāḥ puruṣadevatāḥ | brāhmya ekapadā iti
7.p3
ityaṣṭamo'dhyāyaḥ | brāhmaṇāttāṇḍinaścaiva piṅgalācca mahātmanaḥ | nidānādukthaśāstrācca chandasāṃ jñānamuddhṛtam || 1 || yasmācca cchāditā devāśchandobhirmṛtyubhīravaḥ | chandasāṃ tena cchandastvaṃ khyāyate vedavādibhiḥ || 2 || yathā chandobhirācchannān¹ devānmatsyānivodake | nahyapaśyatpurā mṛtyuramṛtatvaṃ tato² gatāḥ || 3 || chandovideva viprastu dharmatastadguṇāśritaḥ | chandasāmeti sālokyamamṛtatvaṃ ca gacchati || 4 || ityāha gārgyo gārgyaḥ | ityupanidānaṃ samāptam³
See also: more in Metrics (prosody)
- Chandahsutra (Chandaḥsūtra) — Sanskrit; 50 BCE
- Chandoratnakara (Chandoratnākara) — Sanskrit; 1010 CE
- Kavidarpana (Kavidarpaṇa) — Māhārāṣṭrī Prakrit; 1275 CE; partly digitised
- Chandonushasana (Hemacandra) (Chandonuśāsana (Hemacandra)) — Sanskrit; 1155 CE; partly digitised
- Prakritapaingala (Prākṛtapaiṅgala) — Apabhraṃśa; 1350 CE
- Janashrayi (Jānāśrayī) — Sanskrit; 592 CE; partly digitised