Kathakagrihyasutra 27.3
Commentary of Devapāla 27.3
- Language
- Sanskrit
27.3.1
kuryāditi śeṣaḥ | haviṣyānnanivṛttiḥ | ājyabhāgānte ca pavitraśākādyaṃ caturāvartena hotavyaṃ-aṣṭakāyai svāheti | tisra uṣaso vāktrayātmanā stūyante ṛtvigbhiḥ | vaikharī madhyamā paśyantīti tisro vācaḥ sūkṣmāyā mūlaprakṛtitvenātrāvivakṣaṇāt | ṛtasya yajñasya satyasya ca brahmasvarūpasya ca prāptau panthāna upāyāstisro vācaḥ anvāguḥ anvāgatāḥ vivarttaṃ pariṇāmaṃ vā prāptāḥ | trayo gharmāso anu retasāguḥ, tāstisro vācaḥ trayo gharmāsaḥ gharma eva gharmāsaḥ 'ājjaserasuk' (7|
27.3.2
caturthī uṣā virāḍrūpeṇa stūyate | he ṛṣayo jñānayuktāḥ turīyā caturthī yā uṣā, sā yajñasyāgniṣṭomasya catuṣṭomamagniṣṭomamitarasaṃsthāpyaprakṛtibhūtaṃ nityaṃ adadhāt ādadhau cakāra | kiṃ kurvatī | yajñasyāgniṣṭomasya pakṣau bhavantī pakṣāviva saṃpadyamānā | tathā arkaṃ yuānā, arcanamarkaḥ pūjā stutistāṃ yuñjānā saṃbandhayantī kurvatī | svarābharannidaṃ, svariti lokatrayopalakṣaṇārthaṃ, lokatrayamidamārabdhavatī|prakṛtikarmaphalatvādvā svargasyaiva kāmyatvamuktam, nityasyāpi hi agniṣṭomasyāgnihotrāderiva kāmasaṃbandho'pyasti | kā asāvityapekṣāyāmāha virāḍiti | kathaṃ turīyatvaṃ virāja ityapekṣāyāmucyate gāyatrī triṣṭubjagato virāḍiti | gāyatryādīni anyāni trīṇi chandāṃsyagniṣṭome vidyante, teneyaṃ turīyetyarthaḥ | pakṣadvayabhavanakartṛtvaṃ tu virāja itthamuktam | agniṣṭome ekaviṃśatiḥ stotrīṇāṃ, tatra madhye sthito māhendragrahayajiyajñasyātmatvena kalpate | tadapekṣayā hyucyate ekaviṃśo'gniṣṭomaḥ, agniṣṭomastomaḥ ekaviṃśatistotrīya ityarthaḥ | agniṣṭomaṃ saṃsthāpyāgniṣṭomaḥ somayāgaḥ, tatrāpi māhendragrahayajipradhānāropa ityuktam | ekaviṃśatistotrīyāsvekānnaviṃśatirvirājaḥ santi | tatrobhayadgbhāgavartinau navakāvapekṣya madhyasthā virāṭ pakṣiṇī kalpitā | navakau tu pakṣāviva | atha kathamagniṣṭomaścatuṣṭomaḥ | itthamcatvāraḥ stomā yasya saḥ catuṣṭomaḥ | te punastrivṛtpañcadaśasaptadaśaikaviṃśāḥ | evaṃ hyāmnāyate-trivṛdvahiṣpavamānaḥ, pañcadaśānyājyāni, pañcadaśo mādhyandinaḥ pavamānaḥ, saptadaśānyājyāni, saptadaśa ārbhavaḥ pavamānaḥ, ekaviṃśo'gniṣṭoma iti |
27.3.3
idaṃ jagattrayaṃ dhātā prajāpatiḥ pañcabhiḥ pṛthivyādibhirvidadhāḥ vyadhāt kṛtavān, tathā tāsāṃ pṛthivyādimātrāṇāṃ svasṛrbhaginīḥ pañca pañca ajanayat | kāstāḥ pañca pañca | arthādvāyvindriyamātrāḥ, prāṇāpānādīnvāyūn ghrāṇādīnīndriyāṇi pañca | sāṃkhyadarśanānusāreṇa tu prajāpatirmūlaprakṛtyātmā tadadhiṣṭhātā vā parameśvaraḥ seśvarasāṃkhyānāṃ pañcabhistanmātramātrābhiḥ pañca mahābhūtamātrāḥ vidadhe svasṛśca tāsāṃ pañca buddhikarmendriyavāyupañcakatrayātmikā mātrāḥ | tāsāmu yanti prayaveṇa pañca nānārūpāṇi ṛtavo vasānāḥ, u iti nipātaḥ ‘yu miśraṇe’ ityasya prayavaḥ, ṛtavaḥ krāntadarśanā vidvāṃsaḥ tāsāmindriyamātrāṇāṃ prayaveṇa miśrībhāvena saṃbandhinaḥ paṇḍitā api vasānā vivekamācchādayanto viṣayalobhena nānārūpāṇi pañca rūpādīni viṣayajātāni yanti prāpnuvanti bhuñjate, tataśca saṃsārasāgare nimajjanti | tasmādviṣamaviṣayaparihāre prayatno vidheyo vidvadbhiriti tātparyam | pañcabhiḥ pañcabhirabhijuhuyādityuktam | tatra prathamāṣṭakopayogī prathamapañcako vyākhyātaḥ | 5 || atha dvitīyāṣṭakopayogī dvitīyo vyākhyāyate pañca vyuṣṭīruṣā nirmitavatī ‘uṣa dāhe’ viśeṣeṇa dāhikā uṣṭayo rūpādiviṣayamātrāḥ | anu pañca dohāḥ, anantaraṃ pañca dohā tayā nirmitāḥ | te punaḥ śrutyā pratipāditāḥ-te ete devā aduhurhārītena pātreṇāmṛtaṃ, rājatena
27.3.4
pitaro'duhuḥ svadhāṃ, dārupātreṇa āhūya taṃ manuṣyā aduhurannamayasmayenāsurā aduhuryavān, alābupātreṇa sarpā aduhurviṣamiti | gāṃ pañcanāmnīṃ, prakāmyā-śravyā-iḍā-saṃhitā-viśvarūpeti goḥ pañca nāmāni | ṛtavo'nu pañca, anantaraṃ pañcartavaḥ nirmitā brahmādikanyayoṣasā, hemantaśiśirayorekatvāpādanātpañcatvam | pañca diśaḥ pañcadaśena kḷptāḥ, pañca diśaḥ pañcadaśena stomena saha kḷptāḥ nirmitāḥ | ūrdhvā pañcamyatra | kīdṛśaḥ diśaḥ | samānamūrdhnīḥ tulyamūrddharyaḥ prācī yāmī pratīcī udak diśaḥ, adhaūrdhvā ekavacanā ekā dik, antarikṣaṃ svargo vā pañcānāṃ mūrdhā | abhi lokamekam, ekaṃ lokamupādhiṃ lakṣaṇīkṛtya pañcatvena vibhaktā diśa ityarthaḥ | jyotiṣmatī prakāśavatī uṣā devī nabha ākāśaṃ pratimuñcate tamasā viyojayati | kena | sūryasya vratena karmaṇā | tāṃ ca tādṛśīmuṣasaṃ nānārūpā jāyamānā api sadyojātā api paśavo'pi viśeṣeṇa paśyanti asyā antarikṣalakṣaṇāyā māturnirmāturupasthe utsaṅge sthitām | triṃśatsvasāro bhaginyaḥ samānakāraṇaprabhavatvāduṣasa upayanti āvartante pratimāsaṃ, niṣkṛtaṃ niḥsaṃśayaṃ kṛtaṃ svayaṃ prajāpatinā vā samānaṃ tulyaṃ ketuṃ gaganaṃ jīvātmānaṃ vā pratimuñcamānāḥ uṣaso vimocayantyaḥ, ṛtūn pañca ṣaḍvā tanvante vistārayanti | kavayaḥ ākramaṇakriyāyāḥ kartryaḥ| prajānatīḥ prajñānavatyaḥ| madhye chandasaḥ pariyanti, chandaḥśabdena gatikriyāyogāllokatrayamucyate vedo vā gāyatryādicchandoyuktatvāt, lokatrayasya vedasya vā madhye pariyanti pratyāvartante pūrvāparadivasāni eṣyamāṇadivasamadhye pratyāvartanta ityarthaḥ | bhāsvatīḥ dīptimatyaḥ |
Linked texts (1)
- Kāṭhakagṛhyasūtra — Laugākṣi, Sanskrit