Kathakagrihyasutra 16.2
Kāṭhakagṛhyasūtrabhāṣya 16.2
- Language
- Sanskrit
16.2
kṣīrapāvanārthaṃ darbhapavitraṃ karoti -
he pavitra vasordhanasya kṣīrasya tvaṃ pavitraṃ pāvanamasi| śatasahasragrahaṇaparimitatvopalakṣaṇārtham, aparimitacchidratvādaparimitadhāramityarthaḥ| vasūnāmiti, āstāmidamekayajamānasambhūtamalpaṃ payaḥ, yāvajjagatīgatānāmitarayajamānasambhūtānāṃ payasāṃ pāvanamasti| yadvātra maruto vasava ucyante indrasāhāyyena vartamānāḥ, te hi vasate ācchādayantīti vasavaḥ| tathāca brāhmaṇam - 'vasūnāṃ vā etadbhāgadheyam' iti| vatsaiḥ saṃgṛhyamāṇā gā anumantrayate -
he ayakṣmāḥ vyādhiviśeṣahīnāḥ avadhyadhānā vā vo yuṣmān prajayā saṃsṛjāmi| rāyo dhanasya bhakṣyaviśeṣātmakasya poṣeṇa bahulāḥ pravṛddhadehā bhavantīḥ, yadvā dhanapuṣṭyā saha bahulāḥ pracurāḥ bhavantīḥ| duhyamānāsu japati -
he gāvaḥ vo yuṣmānvayamupasadema anavaratamityāśāsmahe| kīdṛśīḥ| jīvantīḥ dīrghāyuṣaḥ, jīvāḥ prāṇayutā balavatīrityarthaḥ| kiṃ kurvatīḥ| madhumat madhurarasasaṃyuktaṃ, ghṛtavaccātisnigdhaṃ kṣīraṃ pinvamānāḥ sravantyaḥ| gārhapatyādaṅgārarāśiṃ pṛthakkaroti -
he aṅgārarāśe tva mātariśvano vāyoḥ gharmaḥ tejaḥ| tathāca brāhmaṇam - 'antarikṣaṃ vai mātariśvano gharmaḥ|' iti| atrāntarikṣaśabdaḥ tātsthyādantarikṣasthe bhānutejasi vartate| uddhṛte'ṅgārarāśau ukhāmadhiśrayati -
‘upāstautyevaināmetat’ iti śrutiḥ| yadā divaḥpatitenodakena sampādyate tadā dyauriti stūyate| pṛthivyavayavanirmitatvātpṛthivīti| viśvaṃ sarvaṃ dhatte iti viśvadhā . pṛthivī, tasyāḥ sambandhinā pareṇotkṛṣṭena dhāmnā tejasā sāreṇa asi tvam ahutā, ‘hva- kauṭilye’ akuṭilā| yataśca tvamakuṭilā, ataḥ mā hvāḥ dravyadhāraṇe vyāpṛtā satī kuṭilā mā bhūḥ|
tisṛṣu dhenuṣu dugdhāsu kāṃ dugdhavānasīti praśne amūmiti cottare dogdhrābhihite adhvaryurāha -
yā prathamaṃ dugdhā, sā viśvāyuḥ sarvasyāyuṣo dhātrī kṣīrādidvāreṇa| tathāca śrutiḥ ‘āyurghṛtam’ iti| yā dvitīyasthānadugdhā, sā viśvavyacāḥ ‘vyaca sambhave’ viśvaṃ tataḥ sambhavati yajñadvāreṇa| yā tṛtīyasthānadugdhā, sā viśvadhāyā, viśvaṃ dhāpayatīti viśvadhāyā, sarvasya kṣīreṇa tṛptiṃ karotītyarthaḥ|
yaḥ stoko binduḥ, yaśca drapsaḥ sthūlo bhūmau patitaḥ, sa sarva evāhuto'pi huto'stu| kasmai| agnaye, bṛhate mahate, tathā nākāya nāsmin akaṃ duḥkhamastīti kṛtvā svargāya| dyāvāpṛthivībhyāṃ ca svāhā suhutamastu|
he āpaḥ saṃpṛcyadhvaṃ payasokhāsthena| ṛtāvarīḥ satyavatyaḥ, yajñavatyo vā tat sādhanatvāt| kena| ūrmiṇā kallolaiḥ| madhumattamā madhuratamarasasaṃyuktāḥ| mandrā, ‘madī-harṣe’ mādayitryaḥ, tathā dhanasya sātayaḥ sādhikāḥ||
he payaḥ tvāṃ somena dadhnā ātancmi saṅkocayāmi, tanñciḥ saṅkocanārthaḥ| kīdṛśaṃ tvām| indrasya bhāgaṃ bhajanīyam|
gārhapatyasamīpe payaḥ sthāpayati -
dasu upakṣaye adastamanupakṣīśaṃ he payaḥ yatastvaṃ viṣṇave viṣṇvarthaṃ yajñopayogīyarthaḥ| 'yajño vai viṣṇuḥ' iti śrutiḥ|
havirabhimantrayate -
he viṣṇo idaṃ havyaṃ havanīyaṃ rakṣasva|
sajalena dārupātreṇa ukhāṃ pidadhāti -
he āpaḥ jāgṛta rakṣārthaṃ jāgarūkā bhavata| tṛtīyo'nuvākaḥ |
yajñādikaṃ prastutaṃ karmaivamucyate| kaḥ prajāpatiḥ, he karman, tvāṃ yunakti sampādayati phalena vā yojayati| sa ityapi prajāpatereva nirdeśaḥ parokṣarūpeṇa| abhyāse bhūyāṃsamarthaṃ manyante yathā aho ramaṇīyā aho ramaṇīyeti| viṣṇuryajñaḥ, sa ca prajāpatireva| yajñastvā yunaktu phalena saṃvardhayatu| kimartham| asya prārabdhasya yajñādikasya karmaṇaḥ samṛddhayai māhātmyāya| sāvitryanuvākavadanuvacanamasya|
atra pratyekaṃ tarpayāmītyadhyāhṛtya yojanīyam| amuṣmai kāmāya tvāṃ prajāpatiṃ tarpayāmi| asāvityuqte nāma pratīyāt| tena 'amuṣmai' ityasmātkāmyamānapaśuputrādiphalaviśeṣanāmāni pratyettavyāni| āyuṣe āyurarthaṃ tvāṃ tarpayāmi| sarvatra tādarthye caturthī| vyuṣṭyai tvāṃ tarpayāmi 'uṣa dāhe' viśeṣeṇa avidyāsmitārāgadveṣābhiniveśalakṣaṇānāṃ kleśānām uṣṭiḥ, tadartham| rayirdhanaṃ, tadartham| rādho'nnam| poṣastattvajñānasya, tadartham| prakarṣeṇa cyutiḥ saṃsārasya, tadarthaṃ tvāṃ prajāpatiṃ tarpayāmi|
ityudakatarpaṇamācārādhyāyoktamado'pyadhyāyopākaraṇam|
Linked texts (1)
- Kāṭhakagṛhyasūtra — Laugākṣi, Sanskrit